Hali yer yuzida birorta ham inson yashamagan bir paytda Alloh taolo farishtalarga: «Men yer yuzida xalifa qilmoqchiman», dedi. Farishtalar hayron bo‘lib so‘rashdi: «Unda buzg‘unchilik qiladigan, qon to‘kadigan zotni qilasanmi? Biz esa Senga hamd aytib, tasbeh o‘qiymiz-ku». Alloh ularga: «Men sizlar bilmaydigan narsani bilaman», deb javob berdi (Baqara surasi, 30-oyat ma’nosi).

Shundan so‘ng Alloh Odamni yaratdi. Qur’onda u tuproqdan, qurib jaranglaydigan loydan yaratilgani aytiladi. Abu Muso Ash’ariydan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar: «Alloh Odamni butun yer yuzidan olingan bir hovuch tuproqdan yaratdi. Shuning uchun Odam bolalari yerning o‘ziga o‘xshab keldi: ularning orasida qizili ham, oqi ham, qorasi ham, o‘rtachasi ham, yumshog‘i ham, qattig‘i ham bor» (Abu Dovud va Termiziy rivoyati). Bu hadis bizga muhim bir haqiqatni eslatadi: odamlar rangi, tili va tabiati bilan farq qiladi, lekin barchasi bitta otaning farzandlari.

Alloh Odamga barcha narsalarning nomlarini o‘rgatdi. Keyin ularni farishtalarga ko‘rsatib: «Agar rostgo‘y bo‘lsangiz, bularning nomlarini menga aytib beringlar», dedi. Farishtalar kamtarlik bilan: «Sen poksan, bizda Sen o‘rgatgan narsadan boshqa ilm yo‘q», deyishdi. Odam esa nomlarni birma-bir aytib berdi (Baqara surasi, 31–33-oyatlar ma’nosi). Shu tariqa insonning ilm olish va o‘rganish qobiliyati uning eng katta sharafi ekani ko‘rsatildi.

So‘ngra Alloh farishtalarga Odamga sajda qilishni buyurdi. Bu ibodat sajdasi emas, balki hurmat va ehtirom sajdasi edi. Farishtalarning hammasi sajda qildi, faqat Iblis bosh tortdi. U jinlardan edi va kibrga berildi: «Men undan yaxshiroqman. Meni o‘tdan, uni esa loydan yaratding», dedi (A’rof surasi, 12-oyat ma’nosi). Mana shu jumlada birinchi gunohning ildizi yashiringan — kibr, o‘zini boshqalardan ustun qo‘yish. Iblis Alloh rahmatidan quvildi, lekin qiyomatgacha muhlat so‘radi va Odam bolalarini yo‘ldan urishga qasam ichdi.

Alloh Odam va uning jufti Havvoni jannatga joylashtirdi. Ularga: «Bu yerda xohlaganingizcha yeb-ichinglar, faqat mana bu daraxtga yaqinlashmanglar, aks holda zolimlardan bo‘lib qolasizlar», deyildi (Baqara surasi, 35-oyat ma’nosi). Shu bilan birga ularni ogohlantirildi: «Bu — sening va jufting uchun dushman. Sizlarni jannatdan chiqarib yubormasin» (Toha surasi, 117-oyat ma’nosi).

Ammo shayton ularga vasvasa qila boshladi. U o‘zini xayrixoh qilib ko‘rsatdi, qasam ichib, bu daraxt mangulik va yo‘q bo‘lmaydigan podshohlik daraxti ekanini aytdi. Ikkalasi ham aldanib, daraxtdan yedilar. Shu ondayoq avratlari ochilib qoldi va ular jannat barglari bilan o‘zlarini to‘sa boshladilar. E’tibor bering: Qur’on bu xatoni faqat Havvoga yuklamaydi. Ba’zi oyatlarda ikkalasi birga zikr qilinadi, Toha surasida esa xato Odamning o‘ziga nisbat beriladi. Ayolni birinchi gunohning yagona aybdori qilib ko‘rsatish Qur’on ta’limotiga yot.

Odam va Havvo xatolarini darhol tan oldilar. Ular Iblisga o‘xshab bahona izlamadilar, «meni Sen yo‘ldan urding» demadilar. Aksincha, bunday duo qildilar: «Robbimiz, biz o‘zimizga zulm qildik. Agar bizni mag‘firat qilmasang va rahm qilmasang, albatta, ziyon ko‘ruvchilardan bo‘lamiz» (A’rof surasi, 23-oyat ma’nosi). Alloh ularning tavbasini qabul qildi. Qur’onda aytilishicha, Odam Robbisidan kalimalarni o‘rganib oldi va Alloh uning tavbasini qabul etdi (Baqara surasi, 37-oyat).

Keyin ular yerga tushirildi. Bu jazo emas, balki dastlabdan belgilangan yo‘lning boshlanishi edi: Alloh avvalboshdanoq Odamni «yer yuzidagi xalifa» qilishini aytgan edi. Yerda Odam alayhissalom va uning zurriyoti mehnat qilib, oila qurib, Allohning ko‘rsatmalariga amal qilib yashay boshladilar. Odam alayhissalom insoniyatning birinchi otasi bo‘lishi bilan birga, birinchi payg‘ambar ham edi.

Abu Hurayradan rivoyat qilingan sahih hadisda aytilishicha, Odam alayhissalom yaratilgach, unga farishtalarning bir guruhiga borib salom berish buyurilgan. U «Assalomu alaykum» degan, ular esa «Assalomu alayka va rohmatulloh» deb javob berishgan. Shundan beri bu salomlashuv uning zurriyoti uchun an’ana bo‘lib qolgan (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Yer yuzida birinchi fojia ham Odam alayhissalomning oilasida yuz berdi. Qur’onda uning ikki o‘g‘li haqida hikoya qilinadi. Ikkalasi ham Allohga qurbonlik keltirdi: birining qurbonligi qabul bo‘ldi, ikkinchisiniki qabul bo‘lmadi. Hasad qilgan aka ukasini o‘ldirish bilan qo‘rqitdi. Ukasi esa: «Alloh faqat taqvodorlardan qabul qiladi. Agar sen meni o‘ldirish uchun qo‘l cho‘zsang ham, men seni o‘ldirish uchun qo‘l cho‘zmayman», dedi. Ammo hasad g‘olib keldi va qotillik sodir bo‘ldi. Qotil ukasining jasadini nima qilishni bilmay qoldi, so‘ng Alloh yuborgan bir qarg‘aning yerni kovlayotganini ko‘rib, uni ko‘mishni o‘rgandi va pushaymon bo‘ldi (Moida surasi, 27–31-oyatlar ma’nosi). Abdulloh ibn Mas’uddan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: «Nohaq o‘ldirilgan har bir jon gunohidan Odamning birinchi o‘g‘liga ham ulush tegadi, chunki u qotillik yo‘lini birinchi bo‘lib ochgan», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Saboq: Odam alayhissalom qissasi insonga ikki yo‘lni ko‘rsatadi. Biri — Iblis yo‘li: xatoni tan olmaslik, kibr va bahona. Ikkinchisi — Odam yo‘li: xatoni bo‘yniga olish, pushaymon bo‘lish va tavba qilish. Har birimiz adashamiz, lekin qaysi yo‘lni tanlash o‘zimizga bog‘liq.

Qur’onda: Baqara surasi, 30–39-oyatlar; A’rof surasi, 11–27-oyatlar; Hijr surasi, 26–44-oyatlar; Toha surasi, 115–123-oyatlar; Moida surasi, 27–31-oyatlar.