Iso alayhissalomdan keyin qariyb olti asr o‘tdi. Arabiston yarim orolida butparastlik avjiga chiqqan, Ka’ba atrofida yuzlab butlar turar, kuchli kuchsizni ezar, qiz bolalar tiriklayin ko‘milar edi. Ana shu zulmatda Makkada, Ibrohim va Ismoil alayhimassalom qurgan Ka’ba yonida, ularning duosi ijobat bo‘ldi: Ismoil zurriyotidan oxirgi payg‘ambar dunyoga keldi.

Muhammad sollallohu alayhi vasallam milodiy taxminan 571-yilda, «Fil yili» deb atalgan yilda tug‘ildilar. O‘sha yili Yaman hokimi Abraha fillar bilan Ka’bani buzishga kelgan, lekin Alloh uning qo‘shinini qushlar yuborib halok qilgan edi (Fil surasi). Muhammad yetim tug‘ildi — otasi Abdulloh u tug‘ilmasdan oldin vafot etgan edi. Olti yoshida onasi Ominadan, sakkiz yoshida bobosi Abdulmuttalibdan ham judo bo‘ldi. Keyin amakisi Abu Tolib uni o‘z himoyasiga oldi. Qur’on bu davrga ishora qiladi: «U seni yetim holda topib, boshpana bermadimi?» (Zuho surasi, 6-oyat ma’nosi).

Yoshligida u cho‘ponlik qildi, keyin savdo bilan shug‘ullandi. Rostgo‘yligi va ishonchliligi uchun Makka ahli unga «al-Amin» — «ishonchli» deb laqab qo‘ygan edi. Yigirma besh yoshida u o‘zining halolligiga qoyil qolgan savdogar ayol Xadicha roziyallohu anhoga uylandi. Xadicha onamiz uning eng yaqin suyanchig‘i bo‘ldi.

Qirq yoshga yaqinlashganda u Makka yaqinidagi Hiro g‘origa chiqib, yolg‘izlikda Allohni o‘ylab, ibodat qila boshladi. Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilingan mashhur hadisda aytilishicha, bir kuni g‘orda unga farishta Jabroil kelib: «O‘qi!» dedi. U: «Men o‘qiydigan emasman», dedi. Uch marta shunday takrorlangach, farishta Alaq surasining birinchi oyatlarini o‘qidi: «Yaratgan Robbingning ismi bilan o‘qi! U insonni laxta qondan yaratdi. O‘qi! Robbing eng karamlidir. U qalam bilan o‘rgatdi. Insonga bilmagan narsasini o‘rgatdi» (Alaq surasi, 1–5-oyatlar ma’nosi; Buxoriy va Muslim rivoyati).

U titragan holda uyiga qaytib: «Meni o‘ranglar, meni o‘ranglar!» dedi va Xadichaga bo‘lgan voqeani aytib berdi. Xadicha onamiz uni tinchlantirdi: «Yo‘q, Allohga qasamki, Alloh seni hech qachon xor qilmaydi. Sen qarindoshlik rishtalarini bog‘laysan, og‘irini ko‘tarasan, yo‘qsilga berasan, mehmonni hurmat qilasan va haq yo‘lidagi musibatlarda yordam berasan» (Buxoriy va Muslim rivoyati). Insonning payg‘ambarlikdan oldingi xulqi haqidagi eng yaxshi guvohlik — uni eng yaqindan bilgan ayolning so‘zlari.

Da’vat avval yashirin, keyin oshkora boshlandi. Birinchilardan bo‘lib Xadicha, Abu Bakr, Ali va Zayd ibn Horisa imon keltirdi. Payg‘ambarimiz Makka ahlini yagona Allohga ibodat qilishga, butlarni tark etishga, yetimga, kambag‘alga, qulga mehr ko‘rsatishga chaqirdilar. Quraysh zodagonlari bunga qattiq qarshilik ko‘rsatdi. Mo‘minlar masxara qilindi, kaltaklandi, ba’zilari qiynoqlarda shahid bo‘ldi. Bir guruh musulmonlar Habashistonga — adolatli podshoh Najoshiy huzuriga hijrat qilishga majbur bo‘ldi.

Payg‘ambarlikning o‘ninchi yili «qayg‘u yili» deb ataladi: shu yili Xadicha onamiz ham, himoyachi amakisi Abu Tolib ham vafot etdi. Payg‘ambarimiz Toif shahriga borib, u yerdagilarni ham da’vat qildilar, lekin ular uni haqorat qilib, toshbo‘ron qilib haydashdi. Oisha onamiz rivoyat qilgan hadisda aytilishicha, shunda tog‘lar farishtasi kelib, agar xohlasalar, Toif ahlini ikki tog‘ orasida ezib tashlashni taklif qilgan. Payg‘ambarimiz esa: «Yo‘q, umid qilamanki, Alloh ularning pushtidan yolg‘iz Allohga ibodat qiladigan, Unga hech narsani sherik qilmaydigan kishilarni chiqaradi», deb javob berganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Shu og‘ir davrda Alloh Payg‘ambarimizga ulug‘ bir sharaf ato etdi — Isro va Me’roj. Bir kechada u zot Makkadagi Masjidul Haromdan Quddusdagi Masjidul Aqsoga olib borildi (Isro surasi, 1-oyat), u yerdan esa osmonlarga ko‘tarildi. Bu safarda besh vaqt namoz farz qilindi.

Makkada vaziyat chidab bo‘lmas darajaga yetganda, Yasrib (keyinchalik Madina) ahlidan bir guruh odamlar islomni qabul qilib, Payg‘ambarimizni o‘z shaharlariga taklif qilishdi. Milodiy 622-yilda Payg‘ambarimiz Abu Bakr roziyallohu anhu bilan birga Madinaga hijrat qildilar. Yo‘lda Savr g‘origa yashirindilar. Mushriklar g‘or og‘ziga yetib kelganda Abu Bakr xavotirlanib: «Agar ulardan biri oyog‘i ostiga qarasa, bizni ko‘radi», dedi. Payg‘ambarimiz esa: «Ey Abu Bakr, uchinchisi Alloh bo‘lgan ikki kishi haqida nima deb o‘ylaysan?» dedilar (Anas ibn Molik rivoyati, Buxoriy va Muslim). Qur’on bu lahzani eslatadi: «Qayg‘urma, albatta, Alloh biz bilan» (Tavba surasi, 40-oyat ma’nosi). Islom taqvimi — hijriy yil hisobi shu voqeadan boshlanadi.

Madinada birinchi islomiy jamiyat qurildi. Masjid barpo etildi, makkalik muhojirlar va madinalik ansorlar o‘rtasida birodarlik o‘rnatildi. Ammo Quraysh tinch qo‘ymadi. Badr jangida (624-yil) oz sonli musulmonlar ko‘p sonli qo‘shin ustidan g‘alaba qozondi (Oli Imron surasi, 123-oyat). Uhud jangida (625-yil) esa ba’zi kamonchilarning buyruqni buzishi sababli og‘ir yo‘qotishlar bo‘ldi va bu musulmonlar uchun itoat haqida katta saboq bo‘ldi. Xandaq jangida (627-yil) Madina atrofida xandaq qazib, birlashgan qabilalar qo‘shinidan himoyalanildi (Ahzob surasi, 9–27-oyatlar).

628-yilda Hudaybiya sulhi tuzildi. Uning shartlari tashqaridan musulmonlar uchun noqulay ko‘ringan edi, lekin Qur’on uni «ochiq fath» deb atadi (Fath surasi, 1-oyat). Tinchlik davrida islom ilgari hech qachon bo‘lmagan tezlikda tarqaldi. 630-yilda Quraysh sulhni buzgach, Payg‘ambarimiz katta qo‘shin bilan Makkaga kirdilar — deyarli qon to‘kilmay. Ka’badagi butlar sindirildi va u zot: «Haq keldi, botil yo‘qoldi», degan oyatni o‘qidilar (Isro surasi, 81-oyat; Abdulloh ibn Mas’ud rivoyati, Buxoriy). Yillar davomida ularga azob bergan qurayshliklarga umumiy kechirim e’lon qilindi.

632-yilda Payg‘ambarimiz yuz mingdan ortiq kishi bilan Vido hajini ado etdilar. Arafotdagi xutbalarida ular odamlarning qoni va moli bir-biriga harom ekanini e’lon qildilar (Jobir ibn Abdulloh rivoyati, Muslim). Shu kunlarda «Bugun sizlarga diningizni mukammal qildim» oyati nozil bo‘ldi (Moida surasi, 3-oyat). Oradan bir necha oy o‘tib, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Madinada, 63 yoshlarida vafot etdilar.

U zotning eng katta mo‘jizasi — Qur’on. Ammo ularning xulqi ham bir mo‘jiza edi. Oisha onamizdan Payg‘ambarimizning xulqi haqida so‘rashganda, u: «Ularning xulqi Qur’on edi», deb javob bergan (Muslim rivoyati). Alloh u zotni: «Albatta, sen buyuk xulq ustidasan» (Qalam surasi, 4-oyat ma’nosi) va «Biz seni olamlarga faqat rahmat qilib yubordik» (Anbiyo surasi, 107-oyat ma’nosi) deb ta’riflagan. U zot oxirgi payg‘ambar: «Muhammad sizlarning erkaklaringizdan birortasining otasi emas, balki Allohning Rasuli va payg‘ambarlarning xotamidir» (Ahzob surasi, 40-oyat ma’nosi).

Ular uyda oila a’zolariga yordam berar, kiyimini o‘zi yamar, yetimni boshini silar, bolalarga birinchi bo‘lib salom berar edilar. Payg‘ambarimizning o‘zlari ham: «Men go‘zal axloqlarni mukammal qilish uchun yuborildim», deganlar (Abu Hurayra rivoyati, Imom Ahmad va Buxoriyning «al-Adab al-mufrad» asari).

Saboq: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hayoti — oldingi barcha payg‘ambarlar saboqlarining jamlanmasi: Nuhning sabri, Ibrohimning tavakkali, Yusufning kechirimi, Musoning matonati, Isoning rahm-shafqati. Ularga ergashish — avvalo ularning xulqiga ergashish: rostgo‘ylik, omonatdorlik, mehr va kechirimlilik.

Qur’onda: Alaq surasi, 1–5-oyatlar; Zuho surasi; Isro surasi, 1-oyat; Tavba surasi, 40-oyat; Fath surasi, 1–29-oyatlar; Ahzob surasi, 21- va 40-oyatlar; Anbiyo surasi, 107-oyat; Qalam surasi, 4-oyat; Moida surasi, 3-oyat.