Qur’onda shunday payg‘ambarlar ham borki, ular haqida faqat bir necha oyat nozil bo‘lgan. Ilyos va Alyasa’ alayhimassalom ana shular jumlasidan. Ular haqida ko‘p narsa bilmasak-da, Qur’onning ularni zikr qilishining o‘zi katta sharaf va ibrat.

Ilyos alayhissalom haqida eng batafsil ma’lumot Soffot surasida keltirilgan: «Albatta, Ilyos ham payg‘ambarlardan edi. O‘shanda u qavmiga dedi: „Taqvo qilmaysizlarmi? Ba’lga sig‘inib, yaratuvchilarning eng go‘zali bo‘lgan Allohni — sizning Robbingiz va avvalgi ota-bobolaringizning Robbisini tark etasizlarmi?“ Ular uni yolg‘onchi qilishdi. Albatta, ular (azobga) hozir qilinuvchilardir. Faqat Allohning ixlosli bandalari bundan mustasno» (Soffot surasi, 123–128-oyatlar ma’nosi).

Ba’l — qadimgi Yaqin Sharq xalqlarining mashhur butlaridan biri edi. Odamlar uni hosildorlik va yomg‘ir xudosi deb bilishardi. Ilyos alayhissalomning qavmi Bani Isroildan bo‘lgani mashhur: ular Muso alayhissalomning shariatini bilgan holda, atrofdagi xalqlarga taqlid qilib, butparastlikka og‘ib ketishgan edi. Ilyos alayhissalomning savolida chuqur mantiq bor: sizlar butni o‘zingiz yasaysiz yoki boshqalardan o‘rganasiz, lekin sizni yaratgan, ota-bobolaringizni ham yaratgan Zotni unutasiz.

Qavmining ko‘pchiligi uni yolg‘onchiga chiqardi. Ammo Qur’on «Allohning ixlosli bandalari»ni alohida ajratib qo‘yadi — demak, Ilyos alayhissalomga ergashgan oz bo‘lsa ham bir guruh mo‘minlar bo‘lgan.

Soffot surasi Ilyos alayhissalom haqidagi so‘zni go‘zal bir salom bilan yakunlaydi: «Keyingilar orasida unga (yaxshi nom) qoldirdik. Ilyosga salom bo‘lsin! Albatta, Biz yaxshilik qiluvchilarni shunday mukofotlaymiz. Albatta, u mo‘min bandalarimizdan edi» (Soffot surasi, 129–132-oyatlar ma’nosi). Xuddi shunday salom shu surada Nuh, Ibrohim, Muso va Horun alayhimussalomga ham aytilgan. Ilyos alayhissalom ana shu buyuk zotlar bilan bir qatorda tilga olinadi.

An’om surasida esa u boshqa payg‘ambarlar bilan birga sanaladi: «Zakariyo, Yahyo, Iso va Ilyos — hammasi solihlardan edi» (An’om surasi, 85-oyat ma’nosi).

Alyasa’ alayhissalom haqida undan ham kam ma’lumot bor. U Qur’onda ikki marta zikr qilinadi. An’om surasida: «Ismoil, Alyasa’, Yunus va Lut — hammasini olamlar ustidan afzal qildik» (An’om surasi, 86-oyat ma’nosi). Sod surasida esa: «Ismoil, Alyasa’ va Zulkiflni ham eslang. Hammasi eng yaxshilardandir» (Sod surasi, 48-oyat ma’nosi). Ko‘pchilik tarixchilar Alyasa’ alayhissalomni Ilyos alayhissalomning shogirdi va undan keyin Bani Isroilga payg‘ambar bo‘lgan zot deb hisoblashadi.

Kitoblarda bu ikki payg‘ambar haqida ko‘plab batafsil hikoyalar uchraydi: Ilyos alayhissalomning olovli aravada osmonga ko‘tarilgani, uning hali tirik ekani va har yili Xizr bilan uchrashib turishi va hokazo. Hadis olimlari bu rivoyatlarning ishonchli asosi yo‘qligini, ular asosan ahli kitob manbalaridan kirib kelganini ta’kidlashgan. Shuning uchun biz bunday hikoyalarni keltirmaymiz.

Xo‘sh, Qur’on nega bu payg‘ambarlar haqida batafsil gapirmaydi? Bunga aniq javob Allohning ilmida. Lekin bir hikmat ko‘rinib turibdi: Qur’on tarix kitobi emas, hidoyat kitobi. U har bir payg‘ambardan bizga eng kerakli narsani beradi. Ilyos alayhissalomdan esa bitta, ammo juda muhim savol qoldi: «Yaratuvchilarning eng go‘zalini tark etib, o‘zingiz yasagan narsaga sig‘inasizmi?»

Bu savol bugun ham dolzarb. Hozir hech kim Ba’l nomli butga sig‘inmaydi. Lekin insonlar ba’zan pulni, mansabni, mashhurlikni yoki boshqalarning fikrini Allohning roziligidan ustun qo‘yadilar. Ulamolar bunday holatni ham qalbdagi «but» deb atashgan. Ilyos alayhissalomning savoli har birimizga qaratilgan: hayotingda birinchi o‘rinda kim turibdi?

Alyasa’ alayhissalomning qissasi esa boshqa bir haqiqatni eslatadi: Alloh huzurida «eng yaxshilardan» bo‘lish uchun inson haqida ko‘p gapirilishi shart emas. Uning haqida tarixda bitta sahifa ham yozilmagan bo‘lishi mumkin, lekin Alloh uni «olamlar ustidan afzal qildim», deb ulug‘lagan. Ko‘zga ko‘rinmaydigan, ammo sodiq xizmat — Alloh nazdida qadrli.

Va nihoyat, «unga salom bo‘lsin» degan oyat haqida. Alloh Ilyos alayhissalomga salom aytdi va uning nomini keyingi avlodlar orasida yaxshilik bilan qoldirdi. Bugun biz uning nomini eshitganimizda «alayhissalom» deymiz — bu o‘sha va’daning ijrosi.

Saboq: Ilyos alayhissalomning savoli — «yaratuvchilarning eng go‘zalini tark etasizmi?» — har zamonda yangi shakllarda takrorlanadigan butlarga qarshi ogohlantirish. Alyasa’ alayhissalom esa ko‘rsatadiki, Alloh huzuridagi qadr shon-shuhrat bilan o‘lchanmaydi.

Qur’onda: Soffot surasi, 123–132-oyatlar; An’om surasi, 85–86-oyatlar; Sod surasi, 48-oyat.