— Ha, u pulini tejab-tergab ishlata olmaydigan odamlardan. Yaxshi lavozim. Muntazam daromad. Ehtiyojlarga ham, hashamga ham bemalol yetadi. Aslida isrofgar ham emas. Shunga qaramay, bechora doim qiyinchilikda. Negadir pulidan hech qanday naf ko‘rmaydi. Ajoyib kvartira — yarmi bo‘m-bo‘sh! Xuddi mol-mulkini qarzga olib ketgandek ko‘rinadi. Yangi kostyum — eski shlyapa! Ajoyib galstuk — tizzasi osilgan shim! Mehmonga chaqiradi: billur qadahlar — yomon pishgan go‘sht yoki turkcha qahva — darz ketgan piyola! O‘zi buni tushunmaydi. Izohi oddiy: daromadini bekordan bekorga sovuradi. Uning yarmi menda bo‘lsa edi! Men unga ko‘rsatib qo‘yardim...

Ko‘pchiligimiz qachondir, o‘zimizni boshqalardan ustun qo‘yib, shunday tanqid qilganmiz.

Deyarli hammamiz moliya vaziriga o‘xshaymiz: bu bugungi kunning faxri. Gazetalar falon pulga qanday yashash mumkinligini tushuntiruvchi maqolalarga to‘la va bu maqolalar shunday qizg‘in yozishmalarga sabab bo‘ladiki, bu qizg‘inlik ularning qanchalik qiziqish uyg‘otganini isbotlaydi. Yaqinda bir kundalik gazetada ayol kishi qishloqda yiliga sakson besh funtga yaxshi yashay oladimi, degan savol atrofida qizg‘in jang bo‘ldi. Men «Haftasiga sakkiz shillingga qanday yashash kerak» degan maqolani ham ko‘rganman. Ammo «Kuniga yigirma to‘rt soat bilan qanday yashash kerak» degan maqolani hech qachon ko‘rmaganman. Holbuki, vaqt — pul, deyishadi. Bu maqol haqiqatni kamsitib aytadi. Vaqt puldan ancha ortiq narsa. Vaqtingiz bo‘lsa, pul topa olasiz — odatda. Lekin dabdabali mehmonxonaning eng daromadli xizmatchisidek boy bo‘lsangiz ham, menda yoki o‘choq yonida yotgan mushukda bor vaqtdan bir daqiqa ham ko‘proq vaqt sotib ololmaysiz.

Faylasuflar makonni tushuntirib berishgan. Vaqtni esa tushuntirib berishmagan. U hamma narsaning tushuntirib bo‘lmas xom ashyosidir. U bilan hamma narsa mumkin; usiz hech narsa mumkin emas. Vaqtning yetkazib berilishi chindan ham kundalik mo‘jiza, sinchiklab o‘ylab ko‘rilsa, chinakam hayratlanarli hodisa. Ertalab uyg‘onasiz va qarabsizki, hamyoningiz sehrli tarzda hayotingiz olamining hali ishlov berilmagan to‘qimasidan iborat yigirma to‘rt soat bilan to‘la! U sizniki. U eng qimmatbaho boylik. Juda g‘aroyib bir mol va u sizga o‘zi qanchalik g‘aroyib bo‘lsa, shunchalik g‘aroyib tarzda yog‘diriladi!

E’tibor bering! Uni hech kim sizdan tortib ololmaydi. Uni o‘g‘irlab bo‘lmaydi. Va hech kim sizdan ko‘p ham, kam ham olmaydi.

Mana sizga ideal demokratiya! Vaqt saltanatida na boylik aristokratiyasi, na aql aristokratiyasi bor. Daho hech qachon kuniga bir soat ortiqcha vaqt bilan ham taqdirlanmaydi. Jazo ham yo‘q. Cheksiz qimmatli bu molni xohlaganingizcha isrof qiling — u sizga berilishi baribir to‘xtatilmaydi. Hech qanday sirli kuch: «Bu odam, tuban bo‘lmasa ham, ahmoq. U vaqtga loyiq emas; uning hisoblagichini o‘chirib qo‘ying», demaydi. Vaqt davlat obligatsiyalaridan ham ishonchliroq va bu daromad yakshanba kunlari ham to‘xtamaydi. Bundan tashqari, kelajak hisobidan olish mumkin emas. Qarzga botish imkonsiz! Faqat o‘tib borayotgan lahzanigina isrof qila olasiz. Ertangi kunni isrof qilolmaysiz — u siz uchun saqlab qo‘yilgan. Keyingi soatni isrof qilolmaysiz — u ham siz uchun saqlab qo‘yilgan.

Men buni mo‘jiza dedim. Shunday emasmi?

Siz har kuni shu yigirma to‘rt soat bilan yashashingiz kerak. Undan sog‘liq, zavq, pul, qanoat, hurmat va o‘lmas ruhingizning kamolotini yigirib olishingiz kerak. Undan to‘g‘ri, eng samarali foydalanish — o‘ta shoshilinch va eng hayajonli dolzarb masaladir. Hamma narsa shunga bog‘liq. Baxtingiz — do‘stlarim, hammangiz qo‘l cho‘zayotgan o‘sha tutqich bermas mukofot! — shunga bog‘liq. Ajabo, shunchalik tadbirkor va zamonaviy gazetalar «Muayyan pul daromadi bilan qanday yashash kerak» o‘rniga «Muayyan vaqt daromadi bilan qanday yashash kerak» degan maqolalarga to‘la emas! Pul vaqtdan ancha oddiyroq narsa. O‘ylab ko‘rilsa, pul dunyodagi eng oddiy narsalardan biri ekani ayon bo‘ladi. U yer yuzini uyum-uyum bo‘lib to‘ldirib yotibdi.

Agar kishi muayyan pul daromadi bilan yashashning uddasidan chiqa olmasa, ozroq ko‘proq topadi — yoki o‘g‘irlaydi, yoki e’lon berib so‘raydi. Yiliga ming funtga tirikchilik qila olmagani uchun kishi hayotini albatta chalkashtirib yubormaydi; u muskullarini taranglaydi, ozgina qo‘shimcha topadi va byudjetni muvozanatga keltiradi. Ammo agar kishi kuniga yigirma to‘rt soatlik daromad barcha zarur xarajat moddalarini aniq qoplashini uddalay olmasa, u hayotini aniq chalkashtirib yuboradi. Vaqt ta’minoti ajoyib darajada muntazam bo‘lsa-da, shafqatsiz darajada cheklangan.

Qaysi birimiz kuniga yigirma to‘rt soat bilan chinakam yashaymiz? «Yashaymiz» deganda men shunchaki mavjud bo‘lishni yoki «bir amallab kun o‘tkazishni» nazarda tutmayapman. Qaysi birimiz kundalik hayotimizning «katta xarajat bo‘limlari» qanday boshqarilishi kerak bo‘lsa, shunday boshqarilmayotgani haqidagi bezovta tuyg‘udan xoli? Qaysi birimiz ajoyib kostyumimiz ustida uyatli shlyapa turmaganiga yoki idish-tovoq bilan ovora bo‘lib, taomning sifatini unutmaganimizga to‘liq aminmiz? Qaysi birimiz o‘zimizga — qaysi birimiz butun umr o‘zimizga: «Ozroq ko‘proq vaqtim bo‘lganda buni o‘zgartiraman», demayapmiz?

Bizda hech qachon bundan ko‘proq vaqt bo‘lmaydi. Bizda bor vaqtning hammasi bor va doim bo‘lgan. Aynan shu chuqur, ammo e’tibordan chetda qolgan haqiqatni (aytgancha, uni men kashf qilmaganman) anglash meni kundalik vaqt sarfini sinchiklab, amaliy jihatdan o‘rganishga undadi.