Yangi yil qo‘shig‘i

Avvalo shuni aytib qo‘yay: Marli o‘lgan edi. Bunga zarracha shubha yo‘q. Uning dafn qilingani haqidagi qaydga ruhoniy ham, cherkov kotibi ham, dafn ustasi ham, motam tutuvchilarning boshlig‘i ham qo‘l qo‘ygan. Skruj ham imzo chekkan edi, Skrujning imzosi esa birjada har qanday hujjatga qo‘yilsa, ishonchli hisoblanardi. Qari Marli eshik mixidek o‘lik edi.

To‘xtang! Eshik mixining aynan nimasi bunchalik o‘lik ekanini o‘zim bilaman, demoqchi emasman. Agar menga qolsa, temir-tersak savdosidagi eng o‘lik buyum — tobut mixi, der edim. Biroq bu o‘xshatishda ota-bobolarimizning donoligi yashiringan, mening nopok qo‘llarim unga tegmasin, aks holda butun mamlakat ostin-ustun bo‘ladi. Shu bois, ijozat bering, qat’iy takrorlay: Marli eshik mixidek o‘lik edi.

Skruj uning o‘lganini bilarmidi? Albatta bilardi. Boshqacha bo‘lishi mumkinmidi? Skruj bilan u necha yillardan beri — men hatto aniq bilmayman — sherik edilar. Skruj uning yagona vasiyat ijrochisi, yagona mol-mulk boshqaruvchisi, yagona merosxo‘ri, yagona do‘sti va yagona motamdori edi. Shunda ham Skruj bu qayg‘uli voqeadan unchalik ezilib ketmadi: dafn kunining o‘zidayoq u a’lo darajadagi savdogarligini ko‘rsatib, marosimni shubhasiz foydali bir bitim bilan nishonladi.

Marlining dafnini eslaganim meni hikoyaning boshlanish nuqtasiga qaytaradi. Marlining o‘lgani shubhasiz. Buni aniq-tiniq anglab olish kerak, aks holda men so‘zlab bermoqchi bo‘lgan hikoyadan hech qanday mo‘jiza chiqmaydi. Agar biz Hamletning otasi pyesa boshlanishidan oldin vafot etganiga to‘la ishonmaganimizda, uning tunda, sharqdan esayotgan shamolda o‘z qal’asi devorlari ustida sayr qilishida g‘alati hech narsa bo‘lmas edi — xuddi qorong‘i tushgach, shamol esib turgan biror joyda, aytaylik, Avliyo Pavel cherkovi hovlisida, o‘g‘lining zaif aqlini lol qoldirish uchun sayr qilib yurgan har qanday o‘rta yoshli janobdagidek.

Skruj qari Marlining nomini lavhadan o‘chirtirmadi. U yillar o‘tsa ham ombor eshigi tepasida turardi: «Skruj va Marli». Firma ham «Skruj va Marli» nomi bilan tanilgan edi. Ba’zan ishga yangi kirganlar Skrujni goh Skruj, goh Marli deb chaqirishardi, u esa ikkala nomga ham javob beraverardi. Unga baribir edi.

Oh! Skruj qanday ziqna, qanday qattiqqo‘l edi! Siquvchi, burovchi, changallovchi, qirib oluvchi, mahkam ushlovchi, ochko‘z qari gunohkor! Chaqmoqtoshdek qattiq va o‘tkir, biroq hech bir po‘lat undan saxovat uchqunini chaqira olmagan; sirli, odamovi, chig‘anoqdagi ustritsadek yolg‘iz. Ichidagi sovuq uning keksa chehrasini muzlatgan, uchli burnini chimchilagan, yuzlarini burishtirgan, yurishini qotirib qo‘ygan; ko‘zlarini qizartirib, yupqa lablarini ko‘kartirgan edi; bu sovuq uning g‘ijirlagan ovozida ham zaharli bo‘lib yangrardi. Boshida, qoshlarida, iyagidagi simdek dag‘al tuklarida qirov o‘tirgandek edi. U o‘zining past haroratini doim o‘zi bilan olib yurardi: yozning eng jazirama kunlarida idorasini muzlatib qo‘yar, Rojdestvoda esa uni bir daraja ham iliqlashtirmasdi.

Tashqaridagi issiq-sovuqning Skrujga deyarli ta’siri yo‘q edi. Hech bir iliqlik uni isita olmas, hech bir qish ayozi uni sovqota olmasdi. Esgan shamollarning birortasi undan achchiqroq emas, yog‘ayotgan qorning birortasi o‘z maqsadiga undan qattiqroq intilmas, sharros yomg‘irning birortasi iltijoga undan ham kar emas edi. Yomon havo uni qayoqdan tutishni bilmasdi. Eng kuchli jala, qor, do‘l va yomg‘ir aralash qor undan faqat bir jihatdangina ustun kela olardi: ular ko‘pincha saxiylik bilan «yog‘ilib» turardi, Skruj esa hech qachon saxiylik qilmasdi.

Ko‘chada hech kim uni to‘xtatib, quvonch bilan: «Aziz Skruj, qalaysiz? Qachon bizga mehmonga kelasiz?» — demasdi. Tilanchilar undan bir chaqa so‘rashmas, bolalar soat necha bo‘lganini so‘rashmas, umri bino bo‘lib biror erkak yoki ayol Skrujdan falon joyga qanday borishni surishtirmagan edi. Hatto ko‘rlarning yo‘lboshchi itlari ham uni tanishardi shekilli: uning kelayotganini ko‘rishlari bilan egalarini darvozalar ichiga, tor hovlilarga tortib ketishar, keyin go‘yo «Ko‘rlik yomon ko‘zdan yaxshiroq, qorong‘i xo‘jayin!» degandek dumlarini likillatishardi.

Ammo Skrujga nima! Unga aynan shunisi yoqardi. Hayotning gavjum so‘qmoqlarida har qanday insoniy hamdardlikka «uzoqroq tur» deb ogohlantirib, yo‘l topib yurish — bilag‘onlar aytganidek, Skruj uchun asal bilan yog‘dek edi.

Kunlardan bir kun — yilning barcha yaxshi kunlari ichida aynan Rojdestvo arafasida — qari Skruj o‘z idorasida ish bilan band edi. Havo sovuq, rutubatli, badanni tishlaydigan; ustiga-ustak tuman ham bor edi. Tashqaridagi hovlida odamlarning xirillab u yoqdan bu yoqqa o‘tib yurgani, isinish uchun qo‘llari bilan ko‘kraklariga urib, tosh yo‘lakda oyoqlarini do‘pillatayotgani eshitilardi. Shahar soatlari endigina uchni urgan bo‘lsa-da, atrof butunlay qorong‘i edi — kun bo‘yi umuman yorishmagan edi — qo‘shni idoralarning derazalarida shamlar xuddi qo‘l bilan ushlasa bo‘ladigan quyuq jigarrang havodagi qizil dog‘lardek miltillardi. Tuman har bir tirqishdan, har bir kalit teshigidan oqib kirar, tashqarida esa shu qadar quyuq ediki, hovli juda tor bo‘lishiga qaramay, qarshidagi uylar sharpaga o‘xshab qolgandi. Hamma narsani yashirib, pastga osilib tushayotgan bu xira bulutni ko‘rgan odam Tabiat shu yaqin-atrofda yashab, katta qozonda nimadir qaynatayotgan bo‘lsa kerak, deb o‘ylashi mumkin edi.

Skruj idorasining eshigi ochiq edi — u narigi tomondagi qorong‘i, kichkina hujrada, aniqrog‘i, qandaydir sardobaga o‘xshash xonada xat ko‘chirayotgan mirzasini ko‘z ostida tutib turishni istardi. Skrujning o‘choqchasida juda kichkina olov yonardi, mirzaniki esa shunchalik kichkina ediki, bitta ko‘mir bo‘lagiga o‘xshardi. Ammo mirza uni ko‘paytira olmasdi, chunki ko‘mir qutisini Skruj o‘z xonasida saqlardi, mirza qo‘lida kurak bilan kirishi bilanoq xo‘jayin, ehtimol, ikkovimiz xayrlashishimizga to‘g‘ri kelar, deb bashorat qilardi. Shuning uchun mirza oq sharfini o‘rab olib, sham alangasida isinishga urinardi; ammo u kuchli tasavvurga ega odam bo‘lmagani uchun bu urinishi bekor ketdi.

— Rojdestvo muborak, amaki! Xudo panohida asrasin! — degan quvnoq ovoz yangradi. Bu Skrujning jiyani edi; u shu qadar tez kirib keldiki, Skruj uning kelganini faqat shu ovozdan bildi.

— Hah! — dedi Skruj. — Safsata!

Skrujning jiyani tuman va ayozda tez yurib kelganidan qizib ketgan, yuzlari qip-qizil va chiroyli, ko‘zlari porlab, nafasidan bug‘ chiqib turardi.

— Rojdestvo safsatami, amaki? — dedi Skrujning jiyani. — Ishonchim komil, buni jiddiy aytmayapsiz?

— Jiddiy aytyapman, — dedi Skruj. — Rojdestvo muborak emish! Xursand bo‘lishga qanday haqqing bor? Xursand bo‘lishga qanday sababing bor? O‘zing kambag‘alsan-ku.

— Unday bo‘lsa, — deya quvnoq javob qildi jiyani, — sizning ma’yus bo‘lishga qanday haqqingiz bor? Qovog‘ingizni solishga qanday sababingiz bor? O‘zingiz boysiz-ku.

Skruj shu zahoti bundan yaxshiroq javob topa olmay, yana «Hah!» dedi va ketidan «Safsata!» deb qo‘shib qo‘ydi.

— Achchiqlanmang, amaki! — dedi jiyani.

— Shunday ahmoqlar dunyosida yashab, boshqacha bo‘la olarmidim? — dedi amakisi. — Rojdestvo muborak! Yo‘qolsin sening Rojdestvo muborak deganing! Rojdestvo senga nima o‘zi? Cho‘ntakda puling bo‘lmay turib hisob-kitoblarni to‘laydigan payt; bir yoshga qariganingni bilib, bir soatlik ham boyimaganingni ko‘radigan payt; hisob daftaringni yopib, o‘n ikki oy davomidagi har bir yozuv seni zarar ko‘rsatib turganiga guvoh bo‘ladigan payt-da! Qo‘limdan kelsa, — dedi Skruj g‘azab bilan, — og‘zida «Rojdestvo muborak» bilan yurgan har bir ahmoqni o‘zining pudingi bilan birga qaynatib, yuragiga shumtol qoziq qoqib ko‘mib yuborardim. Ha, shunday qilardim!

— Amaki! — deb yolvordi jiyani.

— Jiyan! — dedi amakisi qat’iy ohangda. — Rojdestvoni o‘zing bilganingcha nishonla, menga esa o‘zim bilganimcha nishonlashga qo‘y.

— Nishonlash? — takrorladi Skrujning jiyani. — Axir siz uni umuman nishonlamaysiz-ku.

— Unda menga uni nishonlamaslikka ijozat ber, — dedi Skruj. — Senga foydasi tegsin! Hozirgacha senga juda ko‘p foydasi tekkan-da!

— Dunyoda men foyda ko‘rishim mumkin bo‘lgan-u, ammo foydalanmagan narsalar ko‘p, — dedi jiyani. — Rojdestvo ham ular qatorida. Lekin Rojdestvo kelganda men uni doim — muqaddas nomi va kelib chiqishiga bo‘lgan ehtiromni aytmasa ham bo‘ladi, agar unga tegishli biror narsani bundan ajratib bo‘lsa — yaxshi payt deb bilganman: mehr, kechirimlilik, saxovat va xursandchilik payti. Yilning uzun taqvimida men biladigan yagona payt shuki, unda erkagu ayol go‘yo kelishib olgandek, berk yuraklarini ochib yuborishadi va o‘zlaridan pastroqdagi odamlarni boshqa yo‘llarga ketayotgan begona maxluqlar deb emas, balki go‘rga qadar birga ketayotgan yo‘ldoshlar deb o‘ylashadi. Shuning uchun, amaki, garchi Rojdestvo cho‘ntagimga bir parcha oltin yoki kumush solmagan bo‘lsa ham, ishonamanki, u menga yaxshilik qilgan va yana qiladi. Shuning uchun aytaman: Xudo uni muborak qilsin!

Sardobadagi mirza beixtiyor qarsak chalib yubordi. Shu zahoti bu nojo‘ya ish ekanini anglab, olovni kovlab qo‘ydi va so‘nggi zaif uchqunni ham butkul o‘chirib qo‘ydi.

— Yana bir tovushingni eshitsam, — dedi Skruj, — Rojdestvoni ishsiz qolib nishonlaysan! Siz, janob, juda zo‘r notiq ekansiz, — dedi u jiyaniga o‘girilib. — Parlamentga kirmaganingizga hayronman.

— Jahlingiz chiqmasin, amaki. Qani, ertaga biznikida tushlik qiling.

Skruj unga, avval seni jahannamning tubida ko‘raman, dedi — ha, aynan shunday dedi. U bu iborani oxirigacha, so‘zma-so‘z aytdi.

— Lekin nega? — deb xitob qildi jiyani. — Nega?

— Sen nega uylanding? — dedi Skruj.

— Chunki sevib qoldim.

— Sevib qolganmish! — deb to‘ng‘illadi Skruj, go‘yo dunyoda Rojdestvo xursandchiligidan ham kulgiliroq yagona narsa shu bo‘lsa. — Xayr!

— Yo‘q, amaki, axir bu voqeadan oldin ham siz menikiga kelmagansiz-ku. Endi nega uni kelmasligingizga sabab qilib ko‘rsatyapsiz?

— Xayr, — dedi Skruj.

— Men sizdan hech narsa istamayman, hech narsa so‘ramayman. Nega do‘st bo‘lib yura olmaymiz?

— Xayr, — dedi Skruj.

— Sizni bunchalik qaysar ko‘rib, chin yurakdan afsuslanaman. Ikkovimiz hech qachon urishmaganmiz, hech bo‘lmasa men tomondan. Lekin men Rojdestvo hurmati uchun bu urinishni qildim va oxirigacha Rojdestvo kayfiyatimni saqlab qolaman. Shunday ekan, Rojdestvo muborak, amaki!

— Xayr! — dedi Skruj.

— Yangi yilingiz ham baxtli bo‘lsin!

— Xayr! — dedi Skruj.

Shunga qaramay, jiyani bironta achchiq so‘z aytmay xonadan chiqib ketdi. Tashqi eshik oldida to‘xtab, mirzani bayram bilan tabrikladi; mirza sovqotgan bo‘lsa ham, Skrujdan iliqroq edi — u tabrikka samimiy javob qaytardi.

— Mana, yana bittasi, — deb ming‘irladi buni eshitib qolgan Skruj. — Haftasiga o‘n besh shilling oladigan, xotini va bola-chaqasi bor mirzam ham Rojdestvo muborak deb yuribdi. Jinnixonaga ketaman, vassalom.

Bu telba Skrujning jiyanini kuzatib chiqarayotib, ichkariga boshqa ikki kishini kiritib yubordi. Ular ko‘rinishidan yoqimli, semiz janoblar bo‘lib, hozir shlyapalarini qo‘llariga olib, Skrujning idorasida turishardi. Qo‘llarida daftar va qog‘ozlar bor edi; ular Skrujga ta’zim qilishdi.

— «Skruj va Marli» firmasi, shekilli? — dedi janoblardan biri ro‘yxatiga qarab. — Janob Skruj bilan gaplashish sharafiga muyassar bo‘ldimmi yoki janob Marli bilanmi?

— Janob Marli yetti yildan beri marhum, — deb javob berdi Skruj. — U yetti yil oldin, aynan shu kechada vafot etgan.

— Uning saxovatini hayot qolgan sherigi munosib davom ettirayotganiga shubhamiz yo‘q, — dedi janob vakolat qog‘ozlarini uzatib.

Albatta, davom ettirardi: ular bir-biriga juda o‘xshash ikki ruh edi-da. «Saxovat» degan shum so‘zni eshitib, Skruj qovog‘ini solib, bosh chayqadi va qog‘ozlarni qaytarib berdi.

— Yilning shu bayram pallasida, janob Skruj, — dedi janob qo‘liga pero olib, — hozir qattiq qiynalayotgan kambag‘al va bechoralar uchun ozgina bo‘lsa ham g‘amxo‘rlik qilishimiz odatdagidan ham zarurroq. Minglab odamlar eng oddiy ehtiyojlarga muhtoj; yuz minglab odamlar eng oddiy qulayliklardan mahrum, janob.

— Nahotki qamoqxonalar yo‘q? — so‘radi Skruj.

— Qamoqxonalar ko‘p, — dedi janob perosini yana qo‘yib.

— Ishxona-panohgohlar-chi? — deb so‘radi Skruj. (Bular kambag‘allar ishlaydigan panohgohlar edi.) — Ular hamon ishlab turibdimi?

— Ishlab turibdi, — dedi janob. — Afsuski, unday emas, deya olmayman.

— Demak, tegirmon parragi jazosi ham, Kambag‘allar to‘g‘risidagi qonun ham to‘la kuchida ekan-da? — dedi Skruj.

— Ikkovi ham juda band, janob.

— O! Avvaliga aytgan gaplaringizdan ularning foydali ishiga biror narsa xalal berdi, deb qo‘rqib ketgan edim, — dedi Skruj. — Buni eshitganimdan juda xursandman.

— Bu muassasalar xalq ko‘pchiligiga na ruhan, na jisman nasroniylarga xos bayram quvonchini bera olmasligini hisobga olib, — dedi janob, — bir necha kishi kambag‘allarga ozgina go‘sht, ichimlik va isinish uchun yoqilg‘i sotib olishga mablag‘ yig‘ishga harakat qilyapmiz. Biz aynan shu paytni tanladik, chunki yil bo‘yi hech bir paytda muhtojlik bunchalik o‘tkir sezilmaydi va to‘kinlik bunchalik quvonmaydi. Sizni qancha summaga yozib qo‘yay?

— Hech narsaga! — deb javob berdi Skruj.

— Nomingiz oshkor bo‘lmasligini istaysizmi?

— Meni tinch qo‘yishlaringizni istayman, — dedi Skruj. — Nima istashimni so‘radingizmi, janoblar, mana javobim. Men o‘zim Rojdestvoda xursandchilik qilmayman va dangasalarni xursand qilishga ham qurbim yetmaydi. Men hozirgina tilga olgan muassasalarni ta’minlashda qatnashaman — ular ham arzon tushmaydi. Ahvoli yomonlar o‘sha yoqqa borsin.

— Ko‘plar u yoqqa bora olmaydi, ko‘plar esa u yerga borgandan ko‘ra o‘lgani afzal deb biladi.

— Agar o‘lgani afzal bo‘lsa, — dedi Skruj, — o‘la qolishsin, ortiqcha aholi kamayadi. Qolaversa — kechirasiz — men buni bilmayman.

— Lekin bilishingiz mumkin edi-ku, — dedi janob.

— Bu mening ishim emas, — deb javob berdi Skruj. — Odam o‘z ishini tushunsa, boshqalarning ishiga aralashmasa, shuning o‘zi yetarli. Mening ishim meni doim band qilib turadi. Xayr, janoblar!

O‘z gaplarini davom ettirish befoyda ekanini aniq ko‘rib, janoblar chiqib ketishdi. Skruj o‘zi haqidagi fikri yanada yaxshilangan holda, odatdagidan ancha hazilkash kayfiyatda yana ishiga kirishdi.

Bu orada tuman va qorong‘ilik shu qadar quyuqlashdiki, odamlar qo‘llarida alangalab yonayotgan mash’alalar bilan yugurib yurishar, aravalar oldidan yurib, otlarni yo‘lga boshlab qo‘yishni taklif qilishardi. Devordagi gotik derazadan doim Skrujga ayyorona mo‘ralab turadigan, dag‘al ovozli qo‘ng‘irog‘i bor qadimiy cherkov minorasi ko‘rinmay qoldi; u soatlar va choraklarni bulutlar ichida urar, keyin esa go‘yo u yuqoridagi muzlagan boshida tishlari takillayotgandek titroq aks-sado berardi. Sovuq kuchaydi. Asosiy ko‘chada, hovli burchagida bir necha ishchi gaz quvurlarini ta’mirlayotgan edi; ular temir manqalda katta olov yoqishgan, uning atrofiga jul-jul kiyingan erkaklar va bolalar to‘planib, qo‘llarini isitar, alangaga zavq bilan ko‘zlarini qisib qarashardi. Yolg‘iz qolgan suv jo‘mragidan toshgan suv qovoq solib muzlab, odamovi muzga aylandi. Derazalardagi chiroqlar issig‘ida shumtol shoxchalari va mevalari chirsillab turgan do‘konlarning yorqin nuri yonidan o‘tganlarning rangpar yuzlarini qizartirardi. Parranda va baqqollik do‘konlari ajoyib tomoshaga, ulug‘vor bir sayilga aylangan edi — bunday manzarada savdolashish va oldi-sotdi kabi zerikarli narsalarning ham ishtiroki borligiga ishonish deyarli imkonsiz edi. Shahar hokimi o‘zining qudratli qarorgohida ellikta oshpazi va soqiysiga Rojdestvoni shahar hokimi xonadoniga munosib tarzda o‘tkazishni buyurdi; hatto o‘tgan dushanba kuni ko‘chada mast holda janjal ko‘targani uchun hokim besh shilling jarima solgan kichkina tikuvchi ham chordoqdagi uyida ertangi pudingni qorishtirar, ozg‘in xotini esa chaqalog‘ini ko‘tarib, mol go‘shti olgani chiqib ketgan edi.

Tuman yanada quyuqlashdi, sovuq yanada kuchaydi. Badanni teshib o‘tadigan, har bir tirqishni izlab topadigan, tishlab oladigan sovuq. Agar mehribon Avliyo Dunstan Iblisning burnini o‘zining odatiy qurollari o‘rniga shunday havodan bir chimdim bilan chimchilaganida edi, Iblis rosa bo‘kirib yuborgan bo‘lardi. Och sovuq itlar suyakni g‘ajigandek g‘ajib, kemirib tashlagan kichkinagina yosh burun egasi Skrujning kalit teshigiga engashib, uni Rojdestvo qo‘shig‘i bilan siylamoqchi bo‘ldi. Lekin qo‘shiqning birinchi so‘zlari:

«Xudo sizni asrasin, quvnoq janob! Hech narsa sizni g‘amga solmasin!» — yangrashi bilanoq,

Skruj chizg‘ichni shunday shiddat bilan changalladiki, qo‘shiqchi dahshatga tushib qochib qoldi, kalit teshigi esa tumanga va unga yanada yaqinroq bo‘lgan ayozga qoldi.

Nihoyat idorani yopish vaqti keldi. Skruj istar-istamas kursisidan tushdi va sardobada intiqib kutib o‘tirgan mirzaga indamay ishora qildi; mirza shu zahoti shamini o‘chirib, shlyapasini kiydi.

— Ertaga butun kun kerak bo‘lsa kerak senga? — dedi Skruj.

— Agar malol kelmasa, janob.

— Malol keladi, — dedi Skruj, — va bu adolatdan emas. Agar shu kun uchun maoshingdan yarim kron ushlab qolsam, o‘zingni xafa qilingan deb hisoblarding, to‘g‘rimi?

Mirza zaif jilmaydi.

— Ammo, — dedi Skruj, — men hech qanday ishsiz bir kunlik maosh to‘lasam, meni xafa qilingan deb o‘ylamaysan.

Mirza bu yilda bir martagina bo‘lishini aytdi.

— Har yili yigirma beshinchi dekabrda odamning cho‘ntagini shilish uchun juda bema’ni bahona! — dedi Skruj paltosining tugmalarini iyagigacha qadab. — Ha, mayli, butun kun sendan ekan. Ammo indinga ertaroq kel.

Mirza shunday qilishga va’da berdi, Skruj esa to‘ng‘illab chiqib ketdi. Idora ko‘z ochib yumguncha yopildi, mirza esa oq sharfining uzun uchlarini belidan pastgacha osiltirib (chunki paltosi yo‘q edi), Kornhilldagi muz yo‘lakda bolalar qatori ortidan yigirma marta sirpanib tushdi — Rojdestvo arafasi sharafiga, albatta — keyin esa ko‘zbog‘lich o‘ynash uchun Kemden-Taundagi uyiga jon-jahdi bilan yugurib ketdi.

Skruj o‘zining odatiy g‘amgin oshxonasida g‘amgin kechki ovqatini yedi; barcha gazetalarni o‘qib chiqib, kechaning qolganini bank daftarchasi bilan ovunib o‘tkazgach, uxlash uchun uyiga jo‘nadi. U bir vaqtlar marhum sherigiga qarashli bo‘lgan xonalarda yashardi. Bu xonalar hovli ichkarisidagi qovog‘ini solib turgan bir binoda joylashgan g‘amgin xonalar to‘plami edi. Bino u yerda shu qadar nomunosib turardiki, beixtiyor: u hali yosh uy paytida boshqa uylar bilan berkinmachoq o‘ynab shu yerga yugurib kirgan-u, keyin chiqish yo‘lini unutib qo‘ygan bo‘lsa kerak, degan xayolga borarding. Endi u ancha qarib, ancha g‘amgin bo‘lib qolgan edi, chunki unda Skrujdan boshqa hech kim yashamas, qolgan xonalarning hammasi idoralarga ijaraga berilgan edi. Hovli shunchalik qorong‘i ediki, uning har bir toshini biladigan Skruj ham qo‘llari bilan paypaslab yurishga majbur edi. Uyning qora qadimiy darvozasi atrofida tuman va ayoz shunday osilib turardiki, go‘yo Ob-havo Ruhi ostonada g‘amgin xayolga cho‘mib o‘tirgandek tuyulardi.

Endi shuni aytish kerakki, eshikdagi taqillatgich halqada juda kattaligidan boshqa hech qanday alohida xususiyat yo‘q edi. Yana shu ham haqiqatki, Skruj bu yerda yashagan butun umri davomida uni ertalab ham, kechqurun ham ko‘rib kelgan. Shuningdek, Skrujda xayolparastlik deb ataladigan narsa London shahridagi har qanday odamnikidan — hatto, aytish dadillik bo‘lsa ham, shahar kengashi, oqsoqollar va hunarmandlar uyushmasi a’zolarini qo‘shib hisoblaganda ham — kam edi. Yana shuni ham unutmangki, Skruj o‘sha kuni tushdan keyin yetti yil oldin o‘lgan sherigini tilga olgandan beri Marli haqida bir marta ham o‘ylamagan edi. Endi kim bo‘lsa ham, qo‘lidan kelsa, menga tushuntirib bersin-chi: qanday qilib Skruj kalitni qulfga solgan paytda taqillatgichda — u hech qanday oraliq o‘zgarishga uchramagan holda — taqillatgichni emas, Marlining yuzini ko‘rdi?

Marlining yuzini. U hovlidagi boshqa narsalar kabi qop-qorong‘i soyada emas, balki qorong‘i yerto‘ladagi buzilgan omardek g‘amgin nur taratib turardi. Unda g‘azab ham, vahshiylik ham yo‘q edi; u Skrujga Marli doim qaraganidek qarab turardi: arvohona peshonasiga arvohona ko‘zoynagi ko‘tarib qo‘yilgan edi. Sochlari go‘yo nafas yoki issiq havodan g‘alati tarzda hilpirardi; ko‘zlari katta ochiq bo‘lsa-da, mutlaqo qimir etmasdi. Shu holat va ko‘kimtir rangi uni dahshatli qilib ko‘rsatardi; ammo bu dahshat yuzning o‘z ifodasi emas, aksincha, unga bog‘liq bo‘lmagan, uning ixtiyoridan tashqaridagi narsadek tuyulardi.

Skruj bu hodisaga tikilib qaraganida, u yana taqillatgichga aylandi.

Uning cho‘chimadi yoki go‘dakligidan beri tanish bo‘lmagan dahshatli bir tuyg‘u qonini junbushga keltirmadi, desak, yolg‘on bo‘ladi. Ammo u qo‘yib yuborgan kalitini yana ushladi, qat’iyat bilan burab, ichkariga kirdi va shamini yoqdi.

To‘g‘ri, u eshikni yopishdan oldin bir lahza ikkilanib to‘xtadi va go‘yo Marlining ortiga tashlangan kokili dahlizga chiqib turganini ko‘rib qo‘rqib ketishini yarim-yorti kutgandek, avval eshik orqasiga ehtiyotkorlik bilan qaradi. Ammo eshikning orqasida taqillatgichni ushlab turgan vint va gaykalardan boshqa hech narsa yo‘q edi. Shunda u: «Pish, pish!» — dedi-yu, eshikni taraqlatib yopdi.

Bu tovush butun uy bo‘ylab momaqaldiroqdek yangradi. Yuqoridagi har bir xona va pastdagi may savdogari yerto‘lasidagi har bir bochka o‘zining alohida aks-sadosiga ega bo‘lganga o‘xshardi. Skruj aks-sadodan qo‘rqadigan odam emas edi. U eshikni qulflab, dahlizdan o‘tdi va zinadan yuqoriga ko‘tarila boshladi — yo‘l-yo‘lakay shamining pilikini to‘g‘rilab, shoshmay ko‘tarildi.

Eski yaxshi zinapoyadan yoki yangi yomon parlament qonunidan oltita ot qo‘shilgan karetani haydab o‘tish mumkin, degan gaplarni noaniq aytishingiz mumkin; ammo men shuni aytmoqchimanki, bu zinapoyadan tobut aravasini ham olib chiqish mumkin edi, yana ko‘ndalangiga — tortqi yog‘ochini devorga, eshigini panjaraga qaratib — va bemalol olib chiqsa bo‘lardi. Buning uchun eni yetarli, hatto ortig‘i bilan bor edi; ehtimol, shuning uchun ham Skrujga qorong‘ilikda oldinda o‘z-o‘zidan yurib borayotgan tobut aravasini ko‘rgandek bo‘ldi. Ko‘chadagi yarim o‘nlab gaz chirog‘i ham bu dahlizni unchalik yaxshi yorita olmasdi, demak, Skrujning arzon shami bilan u yer ancha qorong‘i bo‘lganini taxmin qilishingiz mumkin.

Skruj bunga zarracha ham parvo qilmay yuqoriga ko‘tarildi. Qorong‘ilik arzon, Skrujga esa u yoqardi. Ammo og‘ir eshigini yopishdan oldin, hammasi joyidami, deb xonalarini aylanib chiqdi. O‘sha yuz hali yodidan chiqmagan edi, shuning uchun shunday qilgisi keldi.

Mehmonxona, yotoqxona, eski-tuski xonasi. Hammasi joyida. Stol tagida hech kim yo‘q, divan tagida hech kim yo‘q; o‘choqda kichkina olov; qoshiq va kosa tayyor; o‘choq yonidagi tokchada esa kichkina qozonchada bo‘tqa (Skruj tumov bo‘lgan edi). Karavot tagida hech kim yo‘q; shkafda hech kim yo‘q; devorga shubhali qiyofada osilib turgan xalatida ham hech kim yo‘q. Eski-tuski xonasi odatdagidek. Eski o‘choq panjarasi, eski poyabzallar, ikkita baliq savati, uch oyoqli yuvinish stoli va kosov.

To‘la xotirjam bo‘lgach, u eshikni yopdi va ichkaridan qulfladi; ikki marta qulfladi, bu esa uning odati emas edi. Kutilmagan hodisalardan shu tariqa o‘zini himoyalagach, bo‘yinbog‘ini yechdi, xalati, shippaklari va tungi qalpog‘ini kiyib, bo‘tqasini ichish uchun o‘choq oldiga o‘tirdi.

Olov haqiqatan ham juda past edi; shunday ayozli tunda bu hech narsa emasdi. Bir hovuch yoqilg‘idan ozgina bo‘lsa ham iliqlik his qilish uchun unga yaqin o‘tirib, ustiga engashishga majbur edi. O‘choq eski edi — uni allaqachon qandaydir gollandiyalik savdogar qurdirgan bo‘lib, atrofi Muqaddas Kitob voqealari tasvirlangan g‘aroyib golland koshinlari bilan qoplangan edi. Unda Qobil va Hobillar, Fir’avnning qizlari, Saba malikalari, par to‘shakka o‘xshash bulutlarda havodan tushib kelayotgan farishta elchilar, Ibrohimlar, Belshazarlar, sariyog‘ idishiga o‘xshash qayiqlarda dengizga suzib ketayotgan havoriylar — uning xayolini o‘ziga tortishi mumkin bo‘lgan yuzlab suratlar bor edi. Shunga qaramay, yetti yil oldin o‘lgan Marlining yuzi qadimgi payg‘ambarning hassasidek kelib, hammasini yutib yubordi. Agar har bir silliq koshin avval bo‘sh bo‘lib, uning tarqoq fikrlari parchalaridan o‘z yuzasida biror surat yasash qudratiga ega bo‘lganda edi, har birida qari Marlining boshi aks etgan bo‘lardi.

— Safsata! — dedi Skruj va xona bo‘ylab yura boshladi.

Bir necha bor aylanib chiqqach, u yana o‘tirdi. Boshini kreslo suyanchig‘iga tashlaganida, nigohi tasodifan xonada osilib turgan, endi ishlatilmaydigan bir qo‘ng‘iroqqa tushdi; u allaqachon unutilgan qandaydir maqsad bilan binoning eng yuqori qavatidagi bir xonaga ulangan edi. U qarab turarkan, juda hayron bo‘lib va g‘alati, tushunib bo‘lmaydigan qo‘rquv bilan qo‘ng‘iroq tebrana boshlaganini ko‘rdi. Avvaliga u shu qadar sekin tebrandiki, deyarli tovush chiqarmadi; ammo tez orada baland jaranglay boshladi, uning ketidan uydagi barcha qo‘ng‘iroqlar ham jarangladi.

Bu yarim daqiqa yoki bir daqiqa davom etgandir, ammo bir soatdek tuyuldi. Qo‘ng‘iroqlar qanday birdaniga boshlagan bo‘lsa, shunday birdaniga to‘xtadi. Ularning o‘rniga pastdan, juda chuqurdan zanjir sharaqlashi eshitildi, go‘yo kimdir may savdogarining yerto‘lasidagi bochkalar ustidan og‘ir zanjirni sudrab yurgandek. Shunda Skrujning esiga arvohli uylardagi arvohlar zanjir sudrab yurishi haqidagi gaplar tushdi.

Yerto‘la eshigi gumburlab ochildi, keyin u tovushni pastki qavatlarda ancha balandroq eshitdi; keyin tovush zinadan yuqoriga ko‘tarila boshladi; keyin to‘ppa-to‘g‘ri uning eshigi tomon kela boshladi.

— Baribir safsata! — dedi Skruj. — Men bunga ishonmayman.

Ammo u to‘xtamasdan og‘ir eshikdan o‘tib, ko‘z o‘ngida xonaga kirib kelganida, Skrujning rangi o‘zgarib ketdi. U kirishi bilan so‘nayotgan alanga go‘yo: «Men uni taniyman, bu Marlining Arvohi!» — deb qichqirgandek, sapchib ko‘tarildi va yana pasaydi.

O‘sha yuz, aynan o‘sha. Marli o‘zining kokili, odatdagi nimchasi, tor shimi va etiklarida edi; etiklaridagi popuklar xuddi kokili, palto etaklari va boshidagi sochlari singari hurpayib turardi. U sudrab yurgan zanjir beliga bog‘langan edi. Zanjir uzun bo‘lib, uning atrofiga dumdek o‘ralgan edi; u (Skruj sinchiklab qarab ko‘rdi) pul qutichalari, kalitlar, osma qulflar, hisob daftarlari, vasiqalar va po‘latdan yasalgan og‘ir hamyonlardan iborat edi. Uning tanasi shaffof edi, shuning uchun Skruj unga qarab, nimchasi orqali paltosining orqasidagi ikki tugmani ko‘ra olardi.

Skruj Marlining ichida yuragi yo‘q, ichak-chovog‘i ham yo‘q, degan gaplarni ko‘p eshitgan edi, ammo hozirgacha bunga hech ishonmagan edi.

Yo‘q, hatto hozir ham ishonmadi. Garchi u sharpaga boshdan-oyoq tikilib qarasa-da, uning ro‘parasida turganini ko‘rsa-da, o‘likdek sovuq ko‘zlarining sovuq ta’sirini sezsa-da, uning boshi va iyagiga bog‘langan, ilgari ko‘zi tushmagan buklangan ro‘molning to‘qimasigacha ilg‘ab olsa-da, baribir ishonmay, o‘z sezgilariga qarshi kurashardi.

— Xo‘sh! — dedi Skruj har doimgidek kesatiq va sovuq ohangda. — Mendan nima istaysan?

— Ko‘p narsa! — Bu shubhasiz Marlining ovozi edi.

— Kimsan?

— Kim eding, deb so‘ra.

— Unda kim eding? — dedi Skruj ovozini ko‘tarib. — Soya bo‘lsang ham, juda injiq ekansan.

— Hayotligimda men sening sheriging, Jeykob Marli edim.

— Sen... sen o‘tira olasanmi? — deb so‘radi Skruj unga shubha bilan qarab.

— O‘tira olaman.

— Unda o‘tir.

Skruj bu savolni berdi, chunki shunday shaffof arvoh stulga o‘tira oladimi-yo‘qmi, bilmasdi; agar bu imkonsiz bo‘lsa, noqulay tushuntirishlar berishga to‘g‘ri kelishi mumkinligini sezgan edi. Ammo arvoh xuddi bunga ko‘nikib qolgandek, o‘choqning narigi tomoniga o‘tirdi.

— Sen menga ishonmayapsan, — dedi Arvoh.

— Ishonmayman, — dedi Skruj.

— Mening haqiqiyligimga sezgilaringdan boshqa yana qanday dalil kerak senga?

— Bilmayman, — dedi Skruj.

— Nega o‘z sezgilaringga shubha qilasan?

— Chunki, — dedi Skruj, — ularga arzimagan narsa ta’sir qiladi. Oshqozonning ozgina buzilishi ularni aldoqchiga aylantiradi. Sen hazm bo‘lmagan bir parcha mol go‘shti, bir tomchi xantal, bir burda pishloq yoki chala pishgan kartoshka bo‘lagi bo‘lishing mumkin. Kim bo‘lsang ham, sendan go‘rning emas, ko‘proq go‘sht qaylasining hidi kelyapti!

Skrujning hazil qilish odati unchalik yo‘q edi, o‘sha paytda ham yuragida sira hazilkashlik sezmayotgan edi. Haqiqat shundaki, u diqqatini chalg‘itish va qo‘rquvini bosish uchun o‘tkir so‘zli bo‘lishga urinardi, chunki arvohning ovozi uning suyaklari ilig‘igacha larzaga solayotgan edi.

Skruj o‘sha qotib qolgan, shishadek ko‘zlarga bir lahza ham jim tikilib o‘tirish uni butunlay ado qilishini sezardi. Arvohning o‘ziga xos do‘zaxiy havosi bor ekani ham juda dahshatli edi. Skrujning o‘zi buni sezmasdi, ammo bu aniq edi: arvoh qimir etmay o‘tirgan bo‘lsa-da, sochlari, etaklari va popuklari xuddi tandirdan chiqayotgan issiq bug‘dan hilpiragandek harakatlanardi.

— Mana bu tish kovlagichni ko‘ryapsanmi? — dedi Skruj hozirgina aytilgan sababga ko‘ra yana tezda hujumga o‘tib; u bir soniyaga bo‘lsa ham sharpaning toshdek nigohini o‘zidan chalg‘itmoqchi edi.

— Ko‘ryapman, — dedi Arvoh.

— Lekin sen unga qaramayapsan-ku, — dedi Skruj.

— Qaramasam ham ko‘ryapman, — dedi Arvoh.

— Ana! — dedi Skruj. — Buni yutib yuborsam bas, umrimning oxirigacha o‘zim yaratgan bir to‘da jinlar meni ta’qib qilib yuradi. Safsata, deyman senga! Safsata!

Shunda arvoh dahshatli faryod ko‘tardi va zanjirini shunday g‘amgin, vahimali tovush bilan silkitdiki, Skruj hushidan ketib yiqilmaslik uchun kursisiga mahkam yopishdi. Ammo sharpa go‘yo xonada isib ketgandek, boshidagi bog‘ichni yechganida pastki jag‘i ko‘ksiga osilib tushdi — shunda Skrujning dahshati qanchalik oshib ketdi!

Skruj tiz cho‘kib, qo‘llari bilan yuzini to‘sdi.

— Rahm qil! — dedi u. — Dahshatli sharpa, nega meni bezovta qilasan?

— Dunyo g‘ami bilan yashagan odam! — dedi Arvoh. — Menga ishonasanmi yoki yo‘qmi?

— Ishonaman, — dedi Skruj. — Ishonmay iloj yo‘q. Ammo nega ruhlar yer yuzida kezib yuradi va nega ular menga keladi?

— Har bir insondan, — dedi Arvoh, — uning ichidagi ruh o‘z birodarlari orasida kezib, uzoq-uzoqlarga safar qilishi talab etiladi; agar bu ruh hayotligida tashqariga chiqmasa, o‘limidan keyin shunday qilishga mahkum bo‘ladi. U dunyo bo‘ylab kezib yurishga — oh, holimga voy! — va yer yuzida baham ko‘rishi, baxtga aylantirishi mumkin bo‘lgan, ammo endi baham ko‘ra olmaydigan narsalarga guvoh bo‘lishga mahkum!

Sharpa yana faryod ko‘tarib, zanjirini silkitdi va soyadek qo‘llarini buradi.

— Sen kishanlangansan, — dedi Skruj titrab. — Nega, ayt-chi?

— Men hayotligimda o‘zim yasagan zanjirni taqib yuribman, — dedi Arvoh. — Uni halqama-halqa, gazma-gaz o‘zim yasadim; o‘z ixtiyorim bilan beliga bog‘ladim va o‘z ixtiyorim bilan taqib yurdim. Uning naqshi senga notanishmi?

Skruj tobora qattiqroq titray boshladi.

— Yoki bilishni istaysanmi, — deb davom etdi Arvoh, — sen o‘zing taqib yurgan mustahkam zanjirning og‘irligi va uzunligini? Yetti Rojdestvo arafasi oldin u xuddi shunday og‘ir va xuddi shunday uzun edi. O‘shandan beri sen uning ustida tinmay mehnat qilding. Bu juda og‘ir zanjir!

Skruj o‘zini ellik-oltmish quloch temir arqon o‘rab olgan bo‘lsa kerak, deb atrofidagi polga ko‘z yugurtirdi, ammo hech narsa ko‘rmadi.

— Jeykob, — dedi u yolvorib. — Qari Jeykob Marli, yana gapir. Menga taskin beradigan biror narsa ayt, Jeykob!

— Menda taskin yo‘q, — dedi Arvoh. — U boshqa olamlardan keladi, Ebenizer Skruj, uni boshqa elchilar boshqa toifadagi odamlarga yetkazadi. Istaganimni ham senga ayta olmayman. Menga yana juda oz narsa aytishga ruxsat berilgan. Men tinchlana olmayman, to‘xtay olmayman, biror joyda turib qola olmayman. Mening ruhim idoramizdan nariga hech qachon chiqmagan — yaxshilab eshitib ol! — hayotligimda mening ruhim pul aylantiradigan torgina inimizning chegarasidan tashqariga hech qachon chiqmagan; endi esa oldimda horg‘in safarlar turibdi!

Skrujning o‘yga tolganda qo‘llarini shim cho‘ntaklariga solish odati bor edi. Arvohning so‘zlari haqida o‘ylab, hozir ham shunday qildi, ammo ko‘zlarini ko‘tarmadi va tizzasidan turmadi.

— Sen bu ishda juda sust harakat qilgan bo‘lsang kerak, Jeykob, — dedi Skruj ishbilarmonlarcha, ammo kamtarlik va hurmat bilan.

— Sust! — takrorladi Arvoh.

— Yetti yil oldin o‘lgan, — deb o‘ylanib qoldi Skruj. — Va shu vaqt mobaynida hamisha safarda!

— Butun vaqt, — dedi Arvoh. — Na orom, na osoyishtalik. Pushaymonning tinimsiz azobi.

— Tez safar qilasanmi? — dedi Skruj.

— Shamol qanotlarida, — dedi Arvoh.

— Yetti yilda juda katta masofani bosib o‘tgan bo‘lsang kerak, — dedi Skruj.

Buni eshitib, Arvoh yana faryod ko‘tardi va tunning o‘lik sukunatida zanjirini shunday xunuk sharaqlatdiki, mahalla qorovuli uni jamoat tinchligini buzgani uchun sudga bersa, haqli bo‘lardi.

— Oh, asir, kishanlangan, qo‘sh kishanga solingan bechora! — deb qichqirdi sharpa. — Bilmaslik-a: bu yer yuzi o‘ziga xos barcha ezguliklar to‘la ro‘yobga chiqmasidan oldin o‘lmas mavjudotlarning asrlar davomidagi tinimsiz mehnati abadiyatga ketishi kerakligini! Bilmaslik-a: o‘zining kichik doirasida — u qanday bo‘lishidan qat’i nazar — mehr bilan ishlayotgan har bir nasroniy ruh o‘zining ulkan foydali imkoniyatlari uchun foniy umrini juda qisqa deb topishini! Bilmaslik-a: hech qanday pushaymonlik muddati bir umrlik boy berilgan imkoniyatning o‘rnini to‘ldira olmasligini! Men esa aynan shunday edim! Oh, aynan shunday edim!

— Ammo sen doim yaxshi ishbilarmon eding-ku, Jeykob, — dedi duduqlanib Skruj; u endi bu gaplarni o‘ziga nisbat bera boshlagan edi.

— Ish! — deb qichqirdi Arvoh yana qo‘llarini burab. — Insoniyat mening ishim edi. Umumiy farovonlik mening ishim edi; saxovat, shafqat, sabr va ezgulik — hammasi mening ishim edi. Savdo-sotiqdagi muomalalarim esa ishimning ulkan ummonidagi bir tomchi suv edi, xolos!

U zanjirini qo‘lini cho‘zib baland ko‘tardi — go‘yo uning barcha befoyda qayg‘usining sababi shu bo‘lsa — va uni yana yerga og‘ir tashladi.

— Aylanib turgan yilning aynan shu pallasida, — dedi sharpa, — eng ko‘p azob chekaman. Nega men o‘z birodarlarim olomoni orasidan ko‘zlarimni yerga tikib o‘tdim-u, ularni Donishmandlarni bir kambag‘al kulbaga yetaklab borgan o‘sha muborak Yulduzga hech qachon ko‘tarmadim! Uning nuri meni yetaklab borishi mumkin bo‘lgan kambag‘al uylar yo‘q edimi, axir!

Sharpaning shunday davom etishini eshitib, Skruj juda xavotirga tushdi va qattiq titray boshladi.

— Meni eshit! — deb qichqirdi Arvoh. — Vaqtim tugab qolyapti.

— Eshitaman, — dedi Skruj. — Ammo menga qattiq botma! Bunchalik balandparvoz gapirma, Jeykob! Iltimos!

— Nega senga ko‘zing ko‘radigan qiyofada namoyon bo‘layotganimni ayta olmayman. Men ko‘p-ko‘p kunlar yoningda ko‘rinmas holda o‘tirganman.

Bu yoqimli fikr emas edi. Skruj seskanib ketdi va peshonasidagi terni artdi.

— Bu jazomning yengil qismi emas, — deb davom etdi Arvoh. — Men bu kecha seni ogohlantirish uchun keldim: sening hali mening taqdirimdan qutulish uchun imkoning va umiding bor. Bu imkon va umidni senga men topib berdim, Ebenizer.

— Sen doim menga yaxshi do‘st eding, — dedi Skruj. — Rahmat!

— Seni, — deb davom etdi Arvoh, — Uch Ruh ziyorat qiladi.

Skrujning chehrasi deyarli Arvohning jag‘i kabi pastga osilib tushdi.

— Sen aytgan imkon va umid shumi, Jeykob? — deb so‘radi u titroq ovozda.

— Shu.

— Men... menimcha, kerak emas, — dedi Skruj.

— Ularning kelishisiz, — dedi Arvoh, — men bosayotgan yo‘ldan qochib qutulishga umid qila olmaysan. Birinchisini ertaga, qo‘ng‘iroq soat birni urganda kut.

— Ularning hammasini birdaniga qabul qilib, bir yo‘la qutula qolsam bo‘lmaydimi, Jeykob? — deb shama qildi Skruj.

— Ikkinchisini keyingi kecha xuddi shu soatda kut. Uchinchisini esa undan keyingi kecha, o‘n ikkining so‘nggi zarbasi jaranglashdan to‘xtaganda kut. Meni boshqa ko‘rishni kutma; o‘z manfaating uchun oramizda bo‘lib o‘tgan gaplarni esingdan chiqarma!

Bu so‘zlarni aytgach, sharpa stoldan ro‘molini olib, avvalgidek boshiga bog‘ladi. Skruj buni bog‘ich jag‘larni birlashtirganda tishlarining shaqillab urilishidan bildi. U yana ko‘zlarini ko‘tarishga jur’at etdi va g‘ayritabiiy mehmoni zanjirini qo‘liga o‘rab-chirmab, qaddini rostlab ro‘parasida turganini ko‘rdi.

Sharpa undan orqasi bilan uzoqlasha boshladi; u har qadam tashlaganda deraza bir oz ko‘tarilardi, shunday qilib, sharpa derazaga yetganda u katta ochilib qolgan edi.

U Skrujga yaqinroq kelishni ishora qildi, Skruj yaqinlashdi. Ular bir-biridan ikki qadam narida turganlarida, Marlining Arvohi qo‘lini ko‘tarib, bundan yaqin kelmaslikni ogohlantirdi. Skruj to‘xtadi.

U itoat qilganidan emas, ko‘proq hayrat va qo‘rquvdan to‘xtadi: chunki qo‘l ko‘tarilishi bilan u havoda chalkash tovushlarni — nola va pushaymonlikning uzuq-yuluq sadolarini, ta’riflab bo‘lmas darajada g‘amgin, o‘zini o‘zi ayblayotgan faryodlarni eshitdi. Sharpa bir lahza tinglab turgach, o‘zi ham bu motam qo‘shig‘iga qo‘shildi va sovuq, qorong‘i tunga suzib chiqib ketdi.

Skruj qiziqishdan o‘zini yo‘qotib, derazaga ergashdi. U tashqariga qaradi.

Havo sharpalarga to‘la edi; ular tinimsiz shoshib, u yoqdan bu yoqqa kezib yurar va yurgan sari ingrashardi. Ularning har biri Marlining Arvohi kabi zanjir taqib olgan edi; ba’zilari (ular aybdor hukumatlar bo‘lsa kerak) bir-biriga zanjirband qilingan; birortasi ham ozod emas edi. Ularning ko‘pchiligini Skruj hayotligida shaxsan tanirdi. Oq nimcha kiygan, to‘pig‘iga ulkan temir seyf bog‘langan bir qari arvoh bilan u juda yaqin tanish edi; bu arvoh pastda, eshik zinasida chaqalog‘ini ko‘tarib o‘tirgan bir bechora ayolni ko‘rib, unga yordam bera olmayotganidan achinarli yig‘lardi. Ularning hammasining baxtsizligi, shubhasiz, shunda ediki, ular insonlar ishiga yaxshilik bilan aralashishni istashar, ammo bu qudratni abadiy yo‘qotgan edilar.

Bu mavjudotlar tumanga aylanib g‘oyib bo‘ldimi yoki ularni tuman o‘rab oldimi, Skruj ayta olmasdi. Ammo ular ham, ularning arvohona ovozlari ham birga so‘ndi; tun esa u uyga qaytayotgan paytdagidek bo‘lib qoldi.

Skruj derazani yopdi va Arvoh kirib kelgan eshikni ko‘zdan kechirdi. U o‘z qo‘li bilan qanday qulflagan bo‘lsa, shunday ikki marta qulflangan, tambalar ham joyida edi. U «Safsata!» demoqchi bo‘ldi, ammo birinchi bo‘g‘indayoq to‘xtadi. Boshdan kechirgan hayajonidanmi, kunning charchog‘idanmi, Ko‘rinmas Olamga ko‘z tashlaganidanmi, Arvohning zerikarli suhbatidanmi yoki vaqt allamahal bo‘lib qolganidanmi — har holda u dam olishga juda muhtoj edi; shuning uchun yechinmasdan to‘g‘ri karavotga yotdi va shu zahoti uxlab qoldi.