Frankl lager hayotidagi mahbus ruhiyatini uch bosqichga ajratadi.

Birinchi bosqich — lagerga kelish va shok. Mahbuslar poyezdlardan tushirilib, saflanadi. Ularni bir qarashda ikki tomonga ajratishadi, va ko‘pchilik bu ajratish kimning yashashi, kimning o‘limga yuborilishini anglatishini keyinroq tushunadi. Odamlardan hamma narsa — kiyim, buyum, hatto soch ham tortib olinadi. Frankl o‘zi bilan yashirib olib kelgan, ilmiy ishi yozilgan qo‘lyozmasidan ham ayriladi. Bu bosqichda ko‘pchilik odamda g‘alati umid paydo bo‘ladi: «oxirgi daqiqada nimadir bo‘lib, meni qutqarib qolishadi». Shu bilan birga, achchiq hazil va qiziquvchanlik ham paydo bo‘ladi — ruhiyat o‘zini shu yo‘l bilan himoya qiladi.

Ikkinchi bosqich — lager hayotiga moslashish va loqaydlik. Bir necha kundan keyin odam his-tuyg‘ulardan uzila boshlaydi. Kaltaklash, o‘lim, kasallik kundalik manzaraga aylanadi va endi qalbni larzaga solmaydi. Frankl buni ruhiyatning o‘zini himoya qilish usuli deb tushuntiradi. Butun fikr-xayol bitta narsaga — omon qolishga, ovqatga, issiqqa qaratiladi. Shunday sharoitda ham ba’zi mahbuslar ruhiy hayotini saqlab qoladi: ular tabiat go‘zalligini ko‘radi, ichida ibodat qiladi, yaqinlarini o‘ylaydi.

Frankl bu bosqichdagi eng ta’sirli tajribalaridan birini hikoya qiladi. Sovuq tongda, og‘ir ish joyiga ketayotganda u xayolida xotinining qiyofasini ko‘radi, u bilan gaplashadi. O‘sha paytda u xotinining tirik yoki o‘likligini bilmaydi, lekin buning ahamiyati yo‘qligini his qiladi: sevgi yaqin odamning jismoniy mavjudligidan ham chuqurroq narsa. Hamma narsasi tortib olingan inson ham sevgan odamini xayolida ko‘rib, bir lahza baxtni his qila oladi.

Frankl yana bir muhim kuzatuvini aytadi. Lagerda ba’zi odamlar boshqalarni itarib, oxirgi luqmani ham tortib oladi. Boshqalar esa barakdan barakka yurib, boshqalarga tasalli beradi, oxirgi non bo‘lagini muhtojga beradi. Bu shuni ko‘rsatadiki, sharoit qanchalik dahshatli bo‘lmasin, inson o‘zini qanday tutishni tanlashi mumkin. Hatto qo‘riqchilar va nazoratchilar orasida ham shafqatli odamlar, mahbuslar orasida esa shafqatsizlari bo‘lgan. Frankl xulosa qiladi: yaxshilik va yomonlik guruhlar o‘rtasidan emas, har bir insonning qalbidan o‘tadi.

U lagerdagi ruhiy holat va jismoniy holat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ham kuzatadi. Kelajakka umidini butunlay yo‘qotgan mahbus ko‘pincha tez orada kasallikka chalinib, hayotdan ko‘z yumgan. Frankl hikoya qilishicha, lagerdagi shifokor bir yili bayram arafasida o‘lim keskin ko‘payganini aytgan: ko‘p mahbuslar bayramgacha ozod bo‘lamiz deb umid qilgan, umid puchga chiqqach, ularning qarshilik kuchi so‘ngan.

Frankl o‘zini ruhan tik tutgan bir usulini ham aytib o‘tadi. Eng og‘ir kunlarning birida u o‘zini urushdan keyin katta, yorug‘ zalda tinglovchilar oldida ma’ruza o‘qiyotgandek tasavvur qiladi: mavzu — konslager psixologiyasi. Shu tarzda u o‘z azobiga go‘yo olim sifatida chetdan qaray boshlaydi va bu unga kuch beradi. Kelajakdagi maqsad, hatto xayolda bo‘lsa ham, bugungi kunni ko‘tarishga yordam berdi.

Uchinchi bosqich — ozodlik. Lager eshiklari ochilganda mahbuslar kutilgan quvonchni his qilmaydi. Ular yillar davomida his-tuyg‘uni o‘chirib yashagani uchun quvonishni ham qaytadan o‘rganishi kerak bo‘ladi. Ba’zilarni boshqa xavf kutadi: azob chekkanim uchun endi menga hamma narsa mumkin, degan xato fikr. Boshqalarni esa uyiga qaytib, uni kutadigan hech kim qolmaganini bilish fojiasi kutadi. Frankl bu og‘ir bosqichda ham insonni qayta hayotga qaytaradigan narsa — yangi ma’no topish ekanini ko‘rsatadi.