Benjamin Franklin: 13 fazilat va hayot qoidalari

Benjamin Franklin (1706–1790) — amerikalik matbaachi, olim, ixtirochi va davlat arbobi. Kambag‘al sham ustasining o‘n beshinchi farzandi bo‘lib, maktabda atigi ikki yil o‘qigan, qolgan hamma narsani kitob va mehnat orqali o‘rgangan. Quyidagi parcha uning «Avtobiografiya»sidan olingan: bu qismni u 1784 yilda, Parij yonidagi Passi qishlog‘ida, 78 yoshida yozgan. Unda yigirma yoshlardagi Franklin o‘zini qanday tarbiyalashga kirishgani hikoya qilinadi.

Taxminan shu paytlarda xayolimga dadil va mashaqqatli bir reja keldi: axloqiy kamolotga erishish. Hech qachon, hech bir ishda xato qilmay yashashni istardim; tabiiy moyillik, odat yoki ulfatlar meni boshlab ketishi mumkin bo‘lgan har qanday narsani yengmoqchi edim. Nima to‘g‘ri, nima noto‘g‘ri ekanini bilardim — yoki bilaman deb o‘ylardim — shuning uchun nega doim birini qilib, ikkinchisidan saqlana olmasligim kerakligini tushunmasdim. Ammo tez orada o‘ylaganimdan ancha qiyin ishga qo‘l urganimni angladim. Bir xatodan ehtiyot bo‘lishga butun diqqatimni qaratganimda, kutilmaganda boshqasiga yo‘liqardim; e’tiborsizlikdan odat foydalanib qolardi; moyillik ba’zan aqldan kuchli chiqardi. Oxiri shunday xulosaga keldim: butunlay fazilatli bo‘lish o‘zimizga foydali ekaniga shunchaki ishonishning o‘zi qoqilib ketmaslik uchun yetmaydi; xulq-atvorimiz barqaror va doimo to‘g‘ri bo‘lishiga tayanishimiz uchun avval yomon odatlarni sindirish, yaxshilarini esa egallab, mustahkamlash kerak. Shu maqsadda quyidagi usulni o‘ylab topdim.

O‘qigan kitoblarimda axloqiy fazilatlarning turli ro‘yxatlariga duch kelgandim. Bu ro‘yxatlar goh uzun, goh qisqa edi, chunki har muallif bitta nom ostiga goh ko‘proq, goh kamroq ma’noni sig‘dirardi. Masalan, «mo‘tadillik»ni ba’zilar faqat yeb-ichishga tegishli deb bilsa, boshqalar uni har qanday rohat, ishtaha, moyillik va ehtirosni — jismoniy bo‘ladimi, ruhiy bo‘ladimi, hatto ochko‘zlik va shuhratparastlikni ham — me’yorda tutish deb kengroq tushunardi. Men aniqlik uchun ozgina nomga ko‘p ma’no yuklagandan ko‘ra, ko‘proq nom olib, har biriga ozroq ma’no bog‘lashni ma’qul ko‘rdim. O‘sha paytda zarur yoki maqbul deb bilgan hamma narsani o‘n uchta fazilat nomi ostiga jamladim va har biriga uning qamrovini to‘liq ifodalovchi qisqa bir qoida qo‘shdim.

Fazilatlar nomi va ularning qoidalari quyidagicha edi:

1. MO‘TADILLIK. Karaxt bo‘lguncha yema; boshing aylanguncha ichma.

2. SUKUT. O‘zingga yoki boshqalarga foydasi tegadigan gapnigina gapir; behuda suhbatdan qoch.

3. TARTIB. Har bir buyuming o‘z joyida tursin; har bir ishingning o‘z vaqti bo‘lsin.

4. QAT’IYAT. Qilishing kerak bo‘lgan ishni qilishga ahd qil; ahd qilgan ishingni so‘zsiz bajar.

5. TEJAMKORLIK. Faqat o‘zingga yoki boshqalarga yaxshilik keltiradigan narsaga sarfla; ya’ni hech narsani isrof qilma.

6. MEHNATSEVARLIK. Vaqtni boy berma; doim foydali biror ish bilan band bo‘l; keraksiz harakatlarning barchasini kesib tashla.

7. SAMIMIYAT. Zarar keltiruvchi aldovga yo‘l qo‘yma; begunoh va adolatli fikr yurit, gapirsang ham shunday gapir.

8. ADOLAT. Hech kimga ziyon yetkazib yoki zimmangdagi yaxshilikni qilmay qo‘yib, nohaqlik qilma.

9. ME’YOR. Haddan oshishdan saqlan; senga qilingan yomonlikka o‘zing loyiq deb bilgan darajada ham xafa bo‘lishdan tiyil.

10. POKIZALIK. Badaningda, kiyimingda va uyingda hech qanday kirlikka yo‘l qo‘yma.

11. XOTIRJAMLIK. Arzimas narsalardan, shuningdek odatiy yoki muqarrar hodisalardan bezovta bo‘lma.

12. IFFAT. Nafsga erk berma; yaqinlik faqat sog‘liq va zurriyot uchun bo‘lsin, hech qachon seni xiralashtirmasin, zaiflashtirmasin, o‘zingning yoki o‘zganing tinchligi va obro‘siga putur yetkazmasin.

13. KAMTARLIK. Iso va Suqrotdan ibrat ol.

Niyatim bu fazilatlarning barchasini odatga aylantirish edi. Shuning uchun hammasini birdaniga egallashga urinib diqqatimni chalg‘itmay, har safar bittasiga e’tibor qaratish, uni o‘zlashtirgach esa keyingisiga o‘tish va shu tarzda o‘n uchtasidan ham o‘tib chiqishni ma’qul topdim. Ba’zi fazilatlarni avval egallash boshqalarini egallashni yengillashtirishi mumkin edi, shuning uchun ularni yuqoridagi tartibda joylashtirdim. Birinchi o‘ringa mo‘tadillikni qo‘ydim, chunki u boshni sovuq va tiniq qiladi, bu esa eski odatlarning tinimsiz tortishi va to‘xtovsiz vasvasalar kuchiga qarshi doim hushyor turish uchun juda zarur. Mo‘tadillik egallanib, mustahkam o‘rnashgach, sukut osonroq bo‘ladi. Fazilatda o‘sish bilan birga bilim ham orttirishni istardim, suhbatda esa bilim tildan ko‘ra ko‘proq quloq orqali olinadi. Bundan tashqari, menda ezmalik, so‘z o‘yini va hazilkashlik odati paydo bo‘layotgan edi — bu meni faqat yengiltak davralarga yoqimli qilardi, xolos. Shu odatni sindirish uchun sukutni ikkinchi o‘ringa qo‘ydim. Sukut va undan keyingi tartib rejam va o‘qishim uchun ko‘proq vaqt ochadi deb kutdim. Qat’iyat odatga aylansa, keyingi barcha fazilatlarni egallash yo‘lidagi harakatlarimda meni mustahkam tutadi. Tejamkorlik va mehnatsevarlik qolgan qarzlarimdan qutqarib, to‘kinlik va mustaqillik keltiradi, bu esa samimiyat va adolatni amalda qo‘llashni osonlashtiradi va hokazo. So‘ng Pifagor o‘zining «Oltin baytlar»ida maslahat berganidek, har kuni o‘zini tekshirib borish zarur degan fikrga keldim va bu tekshiruvni olib borish uchun quyidagi usulni o‘ylab chiqdim.

Kichkina bir daftar tikdim va unda har bir fazilatga bitta sahifa ajratdim. Har sahifaga qizil siyoh bilan yettita ustun chizdim — haftaning har kuni uchun bittadan — va har ustun tepasiga kunning bosh harfini yozdim. Bu ustunlarni o‘n uchta qizil chiziq bilan kesib chiqdim va har chiziq boshiga bir fazilatning bosh harfini qo‘ydim. Kechqurun o‘zimni tekshirib, o‘sha kuni qaysi fazilatga qarshi xato qilganimni aniqlasam, tegishli chiziqda, o‘sha kunning ustuniga kichkina qora nuqta qo‘yardim.

Shunday qilib, sahifa bir jadval edi: chapda fazilatlar — Mo‘tadillik, Sukut, Tartib, Qat’iyat, Tejamkorlik, Mehnatsevarlik, Samimiyat, Adolat, Me’yor, Pokizalik, Xotirjamlik, Iffat, Kamtarlik; tepada esa haftaning yetti kuni. Har sahifa tepasiga o‘sha haftaning asosiy fazilati va uning qoidasi yozilardi, masalan: «Mo‘tadillik. Karaxt bo‘lguncha yema; boshing aylanguncha ichma».

Har bir fazilatga navbat bilan bir haftadan qattiq e’tibor berishga qaror qildim. Masalan, birinchi hafta asosiy vazifam mo‘tadillikka qarshi eng kichik xatodan ham saqlanish edi; boshqa fazilatlarni esa odatdagi holiga qo‘yib, faqat har kechqurun kunning xatolarini belgilab borardim. Agar birinchi hafta «M» harfi bilan belgilangan birinchi chiziqni nuqtalardan toza saqlay olsam, bu fazilat odati shunchalik mustahkamlandi, uning ziddi esa shunchalik zaiflashdi deb hisoblardim va endi diqqatimni keyingisiga ham kengaytirib, keyingi hafta ikkala chiziqni ham toza saqlashga jur’at qilardim. Shu tarzda oxirigacha borib, o‘n uch haftada bir to‘liq aylanishni, yilda esa to‘rt aylanishni tugata olardim. Bog‘ini begona o‘tdan tozalamoqchi bo‘lgan odam hamma yovvoyi o‘tni birdaniga yulib tashlashga urinmaydi — bu uning qo‘li yetadigan va kuchi ko‘taradigan ishdan ortiq bo‘lardi — u bir vaqtda faqat bitta pol ustida ishlaydi, uni tugatgach ikkinchisiga o‘tadi. Men ham xuddi shunday, chiziqlarimni ketma-ket nuqtalardan tozalab, sahifalarimda fazilatda qanchalik ilgarilaganimni ko‘rish quvonchidan ruhlanaman, oxir-oqibat bir necha aylanishdan so‘ng, o‘n uch haftalik kundalik tekshiruvdan keyin butunlay toza daftarni ko‘rish baxtiga erishaman deb umid qilardim.

Bu kichik daftarimning shiori Addisonning «Katon» asaridan olingan quyidagi satrlar edi:

«Shunda turaman. Agar ustimizda bir Qudrat bo‘lsa — Bor ekanini esa butun tabiat o‘z ishlari bilan baralla aytib turibdi — U fazilatdan shod bo‘lishi muqarrar; U shod bo‘lgan narsa esa baxtli bo‘lishi kerak».

Yana biri Tsitserondan edi: «Ey falsafa, hayotning yo‘lboshchisi! Ey fazilatlarni izlab topuvchi va illatlarni quvuvchi! Sening ko‘rsatmalaring bo‘yicha yaxshi o‘tgan bir kun gunohkor abadiyatdan afzaldir».

Yana biri Sulaymonning hikmatlaridan, donolik yoki fazilat haqida: «Uzun umr uning o‘ng qo‘lida, boylik va izzat chap qo‘lidadir. Uning yo‘llari xush yo‘llar, barcha so‘qmoqlari tinchlikdir».

Xudoni donolikning bulog‘i deb bilganim uchun, donolikka erishishda Undan madad so‘rash to‘g‘ri va zarur deb o‘yladim. Shu maqsadda quyidagi qisqa duoni tuzib, har kuni o‘qish uchun tekshiruv jadvallarim oldiga yozib qo‘ydim:

«Ey qudratli Ezgulik! Saxovatli Ota! Mehribon Yo‘lboshchi! Menga eng chin manfaatimni ko‘rsatadigan donolikni ziyoda qil. O‘sha donolik buyurgan ishni bajarishga bo‘lgan ahdlarimni mustahkamla. Menga to‘xtovsiz qilayotgan marhamatlaring evaziga qo‘limdan keladigan yagona javob — boshqa bandalaringga qilgan yaxshiliklarimni qabul et».

Ba’zan Tomson she’rlaridan olingan bir qisqa duoni ham o‘qirdim:

«Nur va hayot Otasi, ey Oliy Ezgulik! Menga yaxshilikni o‘rgat, O‘zingni o‘rgat! Meni ahmoqlikdan, kibrdan va illatdan, Har qanday past intilishdan saqla; qalbimni Bilim, vijdon tinchligi va sof fazilat bilan to‘ldir — Muqaddas, chinakam, hech so‘nmas saodat bilan!»

Tartib qoidasi har bir ishimning o‘ziga ajratilgan vaqti bo‘lishini talab qilardi. Shuning uchun daftarimning bir sahifasida bir sutkaning yigirma to‘rt soati uchun quyidagi ish tartibi yozilgan edi:

TONG. Savol: Bugun qanday yaxshilik qilaman? 5–7 — Turish, yuvinish va Qudratli Ezgulikka murojaat qilish. Kunlik ishlarni rejalash va kunning ahdini qilish. Joriy o‘qishni davom ettirish va nonushta. 8–11 — Ish. PESHIN. 12–1 — O‘qish yoki hisob-kitoblarni ko‘zdan kechirish, tushlik. 2–5 — Ish. KECHQURUN. 6–9 — Buyumlarni joy-joyiga qo‘yish. Kechki ovqat. Musiqa, ko‘ngilochar mashg‘ulot yoki suhbat. Kunni tekshirish. Savol: Bugun qanday yaxshilik qildim? TUN. 10–4 — Uyqu.

Shu o‘zimni tekshirish rejasini amalga oshirishga kirishdim va uni ba’zi uzilishlar bilan ancha vaqt davom ettirdim. O‘zimda o‘ylaganimdan ancha ko‘p xato borligini ko‘rib hayron qoldim, lekin ularning kamayib borayotganini ko‘rib mamnun bo‘ldim. Yangi aylanishda yangi xatolarga joy ochish uchun eski xatolar belgisini qog‘ozdan qirib tashlardim va daftar teshik-teshik bo‘lib ketardi. Uni vaqti-vaqti bilan yangilash mashaqqatidan qutulish uchun jadval va qoidalarimni fil suyagidan yasalgan varaqli yon daftarga ko‘chirdim. Undagi chiziqlar o‘chmaydigan qizil siyoh bilan chizilgan edi, xatolarimni esa qalam bilan belgilardim va bu belgilarni ho‘l gubka bilan oson o‘chirib tashlay olardim. Bir muddatdan keyin yiliga faqat bitta aylanishni o‘tadigan bo‘ldim, keyinroq esa bir necha yilda bittani, nihoyat, safarlar, xorijdagi ishlar va bir-biriga xalal beruvchi ko‘plab yumushlar bilan band bo‘lib, ularni butunlay tashlab qo‘ydim. Lekin kichik daftarimni doim yonimda olib yurardim.

Eng ko‘p qiynagan narsa TARTIB rejam bo‘ldi. Bu reja vaqtini o‘zi tasarruf qila oladigan odam uchun — masalan, yollanma matbaachi uchun — amalga oshiriladigan bo‘lishi mumkinligini, ammo odamlar bilan aralashishi va ishbilarmonlarni ko‘pincha ularning o‘zi tanlagan vaqtda qabul qilishi kerak bo‘lgan xo‘jayin uchun aniq bajarib bo‘lmasligini angladim. Buyumlar, qog‘ozlar va hokazolarning joyiga oid tartibni egallash ham men uchun nihoyatda qiyin bo‘ldi. Yoshlikdan bunga o‘rganmagandim, xotiram esa juda yaxshi bo‘lgani uchun tartibsizlikning noqulayligini unchalik sezmasdim. Shuning uchun bu band menga shunchalik og‘ir e’tiborga tushdi, undagi xatolarim meni shunchalik ranjitdi, tuzalishda shunchalik oz ilgariladim va shunchalik tez-tez orqaga qaytdim-ki, urinishni tashlab, bu borada nuqsonli fe’l bilan qanoatlanishga tayyor edim. Xuddi qo‘shnim temirchidan bolta sotib olgan odamga o‘xshab.

U odam boltaning faqat tig‘i emas, butun yuzasi yaltirab tursin deb so‘radi. Temirchi, agar charxni o‘zing aylantirsang, yaltiratib beraman, deb rozi bo‘ldi. U aylantira boshladi, temirchi esa boltaning keng yuzini toshga qattiq va zalvar bilan bosib turardi, bu charxni aylantirishni juda toliqtiruvchi qilib qo‘ydi. Odam vaqti-vaqti bilan charxni qo‘yib, ish qanday ketayotganini ko‘rgani kelardi va oxiri boltani boshqa charxlamay, borini olib ketmoqchi bo‘ldi.

— Yo‘q, — dedi temirchi, — aylantiravering, aylantiravering; birozdan keyin yaltiraydi. Hozircha u faqat chipor.

— Ha, — dedi odam, — lekin menimcha, chipor bolta menga ko‘proq yoqadi.

Menimcha, ko‘p odamlarning holi shu bo‘lgan. Ular men qo‘llagan usulga o‘xshash vosita bo‘lmagani uchun, boshqa illat va fazilatlar borasida ham yaxshi odatlarni egallash va yomonlarini sindirish qiyinligini ko‘rib, kurashni tashlab, «chipor bolta yaxshiroq» degan xulosaga kelishgan. Chunki aql qiyofasidagi bir narsa menga ham vaqti-vaqti bilan shivirlab turardi: o‘zimdan talab qilayotgan bunday haddan ortiq sinchkovlik axloqda bir xil qilomatlik bo‘lishi mumkin, agar odamlar bilib qolsa, meni kulgiga qoldiradi; benuqson fe’lning noqulay tomoni ham bor — odamlar senga hasad qiladi, yomon ko‘radi; xayrixoh odam do‘stlari xijolat tortmasligi uchun o‘zida bir oz nuqson qoldirishi kerak.

Rostini aytsam, tartib borasida o‘zimni tuzatib bo‘lmas odam deb topdim; endi qarib, xotiram susayganda uning yo‘qligini juda yaqqol sezyapman. Ammo umuman olganda, men intilgan kamolotga hech qachon yetmagan, undan ancha uzoqda qolgan bo‘lsam-da, bu urinish tufayli, urinmaganimda bo‘ladiganimdan ko‘ra yaxshiroq va baxtliroq odam bo‘ldim. Xuddi o‘yib bosilgan namunalardan ko‘chirib, chiroyli yozuvga erishmoqchi bo‘lganlar kabi: ular o‘sha namunalarning orzu qilingan mukammalligiga hech qachon yetmasa ham, urinish tufayli husnixatlari tuzaladi va toza, o‘qishli bo‘lib qoladi.

Avlodlarim bilib qo‘ysin: ularning ajdodi bu yozuvlar bitilayotgan 79 yoshigacha hayotining doimiy baxtini Xudoning marhamati bilan birga mana shu kichik usulga qarzdor. Umrining qolgan qismida qanday ko‘rgiliklar bo‘lishi — Taqdir qo‘lida; ammo ular kelsa ham, o‘tgan baxtli kunlarni eslash ularni ko‘proq sabr bilan ko‘tarishga yordam beradi. U uzoq yillik sog‘lig‘ini va hali ham saqlanib qolgan baquvvat tanasini mo‘tadillikka bog‘laydi; hayotining erta yengillashganini, mol-mulk orttirganini va foydali fuqaro bo‘lishiga imkon bergan, olimlar orasida ham unga bir qadar obro‘ keltirgan barcha bilimini — mehnatsevarlik va tejamkorlikka; vatanining ishonchini va u bergan sharafli lavozimlarni — samimiyat va adolatga; fazilatlarning butun majmuasi — garchi ularni chala egallagan bo‘lsa ham — birgalikdagi ta’siriga esa o‘sha mo‘tadil tabiatini va suhbatdagi xushchaqchaqligini bog‘laydi: shular tufayli hozir ham uning davrasini izlashadi, hatto yosh tanishlari ham uning suhbatini xush ko‘radi. Shuning uchun umid qilamanki, avlodlarimdan ba’zilari bu namunaga ergashib, uning samarasini ko‘radi.

Ko‘rish mumkinki, rejam diniy ruhdan butunlay xoli bo‘lmasa-da, unda biror mazhabning o‘ziga xos aqidalaridan hech qanday belgi yo‘q edi. Men ulardan ataylab qochgandim, chunki usulimning foydali va barcha mazhab odamlari uchun yaroqli ekaniga ishonardim va uni vaqti kelib nashr etish niyatim bor edi. Shuning uchun undagi hech narsa biror mazhab vakilining unga qarshi xurofotiga sabab bo‘lmasin deb istardim. Har bir fazilatga qisqa sharh yozib, unga ega bo‘lishning foydasini va unga zid illatning zararini ko‘rsatmoqchi edim. Kitobimni «Fazilat san’ati» deb atagan bo‘lardim, chunki u shunchaki yaxshi bo‘lishga undash bilan kifoyalanmay, fazilatga erishish yo‘l va vositalarini ko‘rsatgan bo‘lardi. Faqat yaxshi bo‘lishga nasihat qilib, qanday qilib bunga erishishni ko‘rsatmaslik — havoriy aytgan odamning ishiga o‘xshaydi: u och va yalang‘och kishiga qanday qilib yoki qayerdan kiyim va non olishni ko‘rsatmay, shunchaki «To‘q bo‘l, issiq bo‘l» deydi.

Lekin shunday bo‘ldiki, sharhlar yozish va nashr qilish niyatim amalga oshmadi. Vaqti-vaqti bilan fikr va mulohazalarimni qisqa yozib qo‘yardim, ulardan foydalanish uchun ba’zilari hali ham yonimda. Ammo yoshligimda shaxsiy ishlarim, keyin esa jamoat ishlari uchun doimiy e’tibor talab etilgani sababli, bu ish keyinga qoldirildi. Chunki men bu ishni katta va keng qamrovli bir loyiha bilan bog‘langan deb bilardim, uni bajarish uchun esa butun bir odamning bor kuchi kerak edi va to‘satdan paydo bo‘lgan turli ishlar uni shu kungacha bajarilmay qoldirdi.

Bu asarda men shu ta’limotni tushuntirib, mustahkamlamoqchi edim: inson tabiatining o‘zini hisobga olganda, yomon ishlar taqiqlangani uchun zararli emas, balki zararli bo‘lgani uchun taqiqlangan; demak, hatto shu dunyoda baxtli bo‘lishni istagan har kim uchun fazilatli bo‘lish o‘z manfaatiga mos. Dunyoda doim savdogarlar, zodagonlar, davlatlar va hukmdorlar orasida o‘z ishlarini boshqarish uchun halol vositalarga muhtoj ko‘plab boy odamlar borligini, halol odamlar esa kam ekanini hisobga olib, yoshlarni halollik va to‘g‘rilikdan ko‘ra kambag‘alni boyitadigan fazilatlar yo‘q ekaniga ishontirmoqchi edim.

Fazilatlar ro‘yxatim dastlab atigi o‘n ikkitadan iborat edi. Lekin bir kvaker do‘stim menga muloyimlik bilan shuni aytdi: odamlar meni umuman mag‘rur deb hisoblarkan; kibrim suhbatda tez-tez ko‘rinib qolarkan; biror masalani muhokama qilganda haq bo‘lish bilan qanoatlanmay, o‘zimni ustun qo‘yib, hatto qo‘pollik qilarkanman. U buni bir necha misol keltirib isbotladi. Shunda men boshqa illatlar qatori bu illat yoki ahmoqlikdan ham, iloji bo‘lsa, o‘zimni davolashga qaror qildim va ro‘yxatimga kamtarlikni qo‘shib, bu so‘zga keng ma’no berdim.

Bu fazilatning mohiyatini egallashda katta muvaffaqiyat bilan maqtana olmayman, lekin uning tashqi ko‘rinishini egallashda ancha yutuqqa erishdim. Boshqalarning fikriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarshi chiqishdan va o‘z fikrimni qat’iy da’vo qilishdan tiyilishni qoida qilib oldim. Hatto Xunto to‘garagimizning eski qoidalariga muvofiq, «albatta», «shubhasiz» va hokazo kabi qat’iy fikrni bildiruvchi har qanday so‘z va iborani ishlatishni o‘zimga man qildim. Ularning o‘rniga «menimcha», «tushunishimcha», «nazarimda, bu shunday», yoki «hozircha menga shunday ko‘rinyapti» degan iboralarni qo‘llay boshladim. Kimdir men xato deb bilgan bir gapni aytsa, uni keskin rad etish va gapidagi bema’nilikni darhol ko‘rsatish zavqidan o‘zimni tiyardim. Javob berganda esa avval ba’zi hollarda yoki sharoitlarda uning fikri to‘g‘ri bo‘lishini aytib, so‘ng hozirgi holatda menga qandaydir farq borday ko‘rinayotganini qo‘shardim va hokazo. Tez orada odatimdagi bu o‘zgarishning foydasini ko‘rdim: men qatnashgan suhbatlar ancha yoqimli o‘tadigan bo‘ldi. Fikrlarimni kamtarona taklif qilganim uchun ular tezroq qabul qilinar va kamroq e’tirozga uchrardi. Xato chiqib qolganimda kamroq uyalardim, haq bo‘lganimda esa boshqalarni xatosidan voz kechib, menga qo‘shilishga osonroq ko‘ndira olardim.

Avvaliga tabiiy moyilligimni zo‘rlab qo‘llagan bu usul oxir-oqibat shunchalik oson va odatiy bo‘lib qoldiki, ehtimol, so‘nggi ellik yil ichida hech kim mendan bironta ham da’vogar, aqidaparast gap eshitmagandir. Mening fikrimcha, (halolligimdan keyin) aynan shu odat tufayli yangi muassasalar ochishni yoki eskilarini o‘zgartirishni taklif qilganimda fuqarodoshlarim orasida erta obro‘ topdim, jamoat kengashlariga a’zo bo‘lganimda esa katta ta’sirga ega bo‘ldim. Holbuki, men yomon notiq edim: hech qachon so‘zamol bo‘lmaganman, so‘z tanlashda ko‘p ikkilanardim, tilim ham unchalik to‘g‘ri emasdi — shunga qaramay, odatda o‘z fikrimni o‘tkazardim.

Aslida, tabiiy ehtiroslarimiz orasida kibrdek yengish qiyin bo‘lgani bo‘lmasa kerak. Uni yashiring, u bilan kurashing, uni yerga uring, bo‘g‘ing, istagancha so‘ndiring — u baribir tirik qoladi va vaqti-vaqti bilan boshini chiqarib, o‘zini ko‘rsatadi. Ehtimol, bu hikoyada ham uni ko‘p ko‘rasiz. Chunki, hatto uni butunlay yengdim deb o‘ylay olsam ham, ehtimol, o‘z kamtarligim bilan faxrlanib qolardim.