Shinel

Departamentda... yo‘q, qaysi departamentligini aytmagan ma’qul. Har xil departamentlar, polklar, mahkamalar, qisqasi, har qanday amaldorlar toifasidan ko‘ra jizzakiroq narsa yo‘q dunyoda. Hozir har bir oddiy odam ham o‘zini haqoratlansa, butun jamiyat haqoratlandi deb hisoblaydi. Aytishlaricha, yaqinda allaqaysi shaharning — qaysi biri yodimda yo‘q — politsiya boshlig‘idan bir ariza tushibdi. U arizada davlat qonun-qoidalari barbod bo‘layotganini, uning muqaddas nomi butunlay bekorga tilga olinayotganini ochiq-oydin bayon qilibdi. Isbot tariqasida esa arizaga allaqanday romantik asarning beo‘xshov qalin bir jildini ilova qilibdi: u kitobda har o‘n sahifada bir politsiya boshlig‘i paydo bo‘larmish, ba’zi joylarda hatto qip-qizil mast holda. Xullas, har xil ko‘ngilsizliklardan qochish uchun gap borayotgan departamentni shunchaki «bir departament» deb qo‘ya qolamiz.

Xullas, bir departamentda bir amaldor xizmat qilardi. Uni unchalik ko‘zga tashlanadigan amaldor deb bo‘lmasdi: bo‘yi pastroq, yuzida biroz chechak izi bor, sochi biroz malla, ko‘zi ham biroz xiraroq ko‘rinardi; peshonasida kichkina kal, ikki yuzida ajin, rangi-ro‘yi esa, odatda aytilganidek, bavosilli odamnikiga o‘xshab sarg‘ish-so‘lg‘in edi... Nima ham qilardik! Peterburg iqlimi aybdor. Mansabiga kelsak (bizda hamma narsadan oldin mansabni aytish kerak), u «abadiy titulyar maslahatchi» deb ataladigan amaldorlardan edi. Ma’lumki, tishlay olmaydiganlarga yopishishdek maqtovli odati bor turli yozuvchilar bunday amaldorlar ustidan xohlaganicha kulishgan, ustalarcha so‘z o‘ynatishgan.

Amaldorning familiyasi Bashmachkin edi. Nomining o‘zidan ko‘rinib turibdiki, bu familiya qachonlardir «bashmak», ya’ni poyabzal so‘zidan kelib chiqqan. Ammo qachon, qaysi zamonda va qanday qilib poyabzaldan kelib chiqqanini hech kim bilmaydi. Otasi ham, bobosi ham, hatto qaynag‘asi ham — barcha Bashmachkinlar etik kiyib yurishgan, yiliga uch martagina tagcharmini almashtirishgan, xolos. Ismi esa Akakiy Akakiyevich edi. Balki o‘quvchiga bu ism biroz g‘alati, ataylab qidirib topilgandek tuyular; ammo ishontirib aytamizki, uni hech kim qidirmagan, shunchaki vaziyat o‘z-o‘zidan shunday kelib qolganki, boshqa ism qo‘yishning hech iloji bo‘lmagan. Bu ish mana bunday bo‘lgan edi.

Akakiy Akakiyevich, xotiram aldamasa, 23 mart kechasiga o‘tar-o‘tmas tug‘ilgan. Marhuma onasi — amaldorning xotini, juda yaxshi ayol — odat bo‘yicha bolani cho‘qintirishga hozirlik ko‘rdi. Onasi hali eshik ro‘parasidagi karavotda yotar, o‘ng tomonida esa cho‘qintirgan ota — senatda bo‘lim boshlig‘i bo‘lib ishlaydigan g‘oyat ajoyib odam Ivan Ivanovich Yeroshkin, yana cho‘qintirgan ona — mahalla nozirining xotini, kamyob fazilatli ayol Arina Semyonovna Belobryushkova turishardi. Tug‘ruqdagi onaga uchta ismdan birini tanlash taklif qilindi: Mokkiy, Sossiy yoki bolaga shahid Xozdazat nomini qo‘yish.

«Yo‘q, — o‘yladi marhuma, — ismlarning hammasi qandaydir g‘alati».

Uning ko‘nglini olish uchun kalendarni boshqa joyidan ochishdi; yana uchta ism chiqdi: Trifiliy, Dula va Varaxasiy.

— Bu nima balo, — dedi kampir, — qanaqa ismlar bular, umrimda bunaqasini eshitmaganman. Varadat yoki Varux bo‘lsa ham mayli edi, Trifiliy bilan Varaxasiy nimasi.

Yana bir varaqni ag‘darishdi — Pavsikaxiy bilan Vaxtisiy chiqdi.

— E, endi ko‘rib turibman, — dedi kampir, — chamasi, peshonasiga shu yozilgan ekan. Mayli, unday bo‘lsa, yaxshisi otasining ismini olsin. Otasi Akakiy edi, o‘g‘li ham Akakiy bo‘la qolsin.

Akakiy Akakiyevich ana shunday paydo bo‘ldi. Bolani cho‘qintirishdi; shunda u yig‘lab yubordi va xuddi titulyar maslahatchi bo‘lishini oldindan sezgandek, shunday bir aftini burishtirdi. Xullas, hammasi mana shunday bo‘lgan edi. Buni o‘quvchi o‘zi ko‘rib, bu ish butunlay zaruratdan kelib chiqqanini, boshqa ism qo‘yishning sira imkoni bo‘lmaganini bilsin deb aytib o‘tdik.

U departamentga qachon, qaysi zamonda kirgani, uni kim ishga olgani hech kimning esida yo‘q edi. Qancha direktorlar, qancha turli boshliqlar almashmasin, uni hamma o‘sha bir joyda, o‘sha holatda, o‘sha lavozimda, o‘sha nusxa ko‘chiruvchi amaldor sifatida ko‘rardi. Oxiri hamma, bu odam dunyoga shundoq tayyor holda — vitsmundir kiyib, boshida kali bilan tug‘ilgan bo‘lsa kerak, degan fikrga keldi.

Departamentda unga hech qanday hurmat yo‘q edi. U o‘tib qolsa, qorovullar o‘rnidan turish u yoqda tursin, hatto unga qarab ham qo‘yishmasdi — go‘yo qabulxonadan oddiy bir pashsha uchib o‘tgandek. Boshliqlar u bilan qandaydir sovuq, zo‘ravonlarcha muomala qilishardi. Bo‘lim boshlig‘ining biror yordamchisi qog‘ozlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri burniga tiqib qo‘yar, odobli idoralarda odat bo‘lganidek «ko‘chirib bering» yoki «mana, qiziqqina, chiroyli bir ish» deb ham, boshqa biror yoqimli so‘z ham aytmasdi. U esa faqat qog‘ozga qarab olardi-yu, kim qo‘yganiga, bunga haqqi bor-yo‘qligiga qaramasdan uni olardi. Olardi-da, darhol ko‘chirishga o‘tirardi.

Yosh amaldorlar idora zakovati yetganicha uning ustidan kulishar, so‘z o‘ynatishar, shundoq ko‘z oldida u haqda to‘qilgan turli hikoyalarni so‘zlashardi. Yetmish yoshli kampir uy bekasi haqida «u seni uradi» deyishar, to‘ylaring qachon, deb so‘rashar, boshiga mayda qog‘oz parchalarini sochib, «qor yog‘yapti» deyishardi. Ammo Akakiy Akakiyevich bularning birortasiga bir og‘iz ham javob qaytarmas, go‘yo qarshisida hech kim yo‘qdek o‘tiraverardi. Bu hatto ishiga ham ta’sir qilmasdi: shuncha xira pashshalik orasida u yozuvida birorta ham xato qilmasdi. Faqat hazil haddan oshib ketsa, ishiga xalaqit berib, qo‘ltig‘idan turtishsa, u:

— Meni tinch qo‘yinglar, nega meni xafa qilasizlar? — derdi.

Bu so‘zlarda ham, ular aytilgan ovozda ham qandaydir g‘alati bir narsa bor edi. Unda odamni rahmga keltiradigan shunday bir ohang eshitilardiki, yaqinda ishga kirgan bir yigit boshqalarga ergashib uning ustidan kulmoqchi bo‘lgan edi-yu, birdan nimadir sanchilgandek to‘xtab qoldi. O‘shandan beri go‘yo uning ko‘z oldidagi hamma narsa o‘zgarib, boshqacha qiyofada ko‘rina boshladi. Qandaydir g‘ayritabiiy bir kuch uni odobli, olifta odamlar deb tanishib olgan hamkasblaridan itarib uzoqlashtirdi.

Keyin uzoq vaqtgacha, eng quvnoq daqiqalarda ham uning ko‘z o‘ngida peshonasi kal, past bo‘yli o‘sha amaldor o‘zining yurakka sanchiladigan so‘zlari bilan namoyon bo‘lardi: «Meni tinch qo‘yinglar, nega meni xafa qilasizlar?» Bu sanchiluvchi so‘zlar ichida esa boshqa so‘zlar jaranglardi: «Men sening birodaringman». Bechora yigit yuzini qo‘li bilan to‘sardi. Keyin umri davomida necha marta seskanib ketdi: insonda qanchalar g‘ayriinsoniylik borligini, nafis, o‘qimishli olifta odob ichida qanchalar yovuz qo‘pollik yashiringanini ko‘rdi — va, ey Xudo! — hatto dunyo olijanob va halol deb tan olgan odamda ham...

Lavozimi bilan shu qadar yashaydigan odamni topish qiyin edi. U g‘ayrat bilan xizmat qilardi, desak kam aytgan bo‘lamiz — yo‘q, u mehr bilan xizmat qilardi. Ana shu nusxa ko‘chirishda unga allaqanday o‘ziga xos, rang-barang va yoqimli bir olam ko‘rinardi. Yuzida zavq aks etardi. Ba’zi harflar uning sevimlilari edi: ularga yetib kelsa, o‘zini yo‘qotib qo‘yardi — kulimsirar, ko‘z qisar, lablari bilan yordam berar; shu bois uning yuzidan go‘yo qalam chizayotgan har bir harfni o‘qib olish mumkin edi.

Agar g‘ayratiga yarasha mukofot berishganida, u, balki o‘zi ham hayron qolib, statskiy maslahatchi darajasigacha ko‘tarilarmidi. Ammo hamkasblari — o‘sha so‘zamollar aytganidek, xizmat qilib topgani yoqaga taqiladigan nishon-u, orttirgani belidagi bavosil bo‘ldi. Shunday bo‘lsa-da, unga umuman e’tibor yo‘q edi, deb bo‘lmaydi. Mehribon odam bo‘lgan bir direktor uzoq xizmati uchun uni taqdirlamoqchi bo‘lib, oddiy nusxa ko‘chirishdan ko‘ra muhimroq ish berishni buyurdi: tayyor hujjat asosida boshqa bir mahkamaga xat tuzish kerak edi. Ish faqat sarlavhani o‘zgartirish va ba’zi joylarda fe’llarni birinchi shaxsdan uchinchi shaxsga o‘tkazishdan iborat edi. Bu ish uni shunchalik qiynadiki, u butunlay terga botdi, peshonasini ishqaladi va nihoyat:

— Yo‘q, yaxshisi, biror narsani ko‘chirib bera qolay, — dedi.

O‘shandan beri uni bir umrga nusxa ko‘chirishga qoldirishdi. Bu nusxa ko‘chirishdan tashqarida go‘yo u uchun hech narsa mavjud emasdi. U kiyimi haqida mutlaqo o‘ylamasdi: vitsmundiri yashil emas, allaqanday malla-unrang tusga kirgan edi. Yoqasi tor va past edi, shu sababli bo‘yni uncha uzun bo‘lmasa-da, yoqadan chiqib turgani uchun g‘ayrioddiy darajada uzun ko‘rinardi — xuddi chet ellik sotuvchilar boshlarida o‘nlab ko‘tarib yuradigan, boshini likillatib turadigan gips mushukchalarnikidek.

Uning vitsmundiriga doim biror narsa yopishib turardi: yo bir tutam pichan, yo biror ip. Buning ustiga, ko‘chada yurganda aynan derazadan har xil chiqindi tashlanayotgan paytda o‘sha deraza tagiga yetib borishning o‘ziga xos mahoratiga ega edi; shuning uchun shlyapasida doimo tarvuz, qovun po‘chog‘i va shunga o‘xshash bema’ni narsalarni olib yurardi. Umrida biror marta ham ko‘chada har kuni nima bo‘layotganiga e’tibor bermagan. Holbuki, ma’lumki, uning hamkasbi — yosh amaldor bunga albatta qaraydi; uning chaqqon nigohi shu qadar o‘tkirki, hatto yo‘lakning narigi tomonidagi kimningdir shimi pochasining tagidagi tasmasi so‘kilib ketganini ham payqaydi — bu esa uning yuzida doimo ayyorona kulgi uyg‘otadi.

Akakiy Akakiyevich esa biror narsaga qarasa ham, hamma narsada o‘zining toza, tekis xat bilan bitilgan satrlarini ko‘rardi. Faqat qayerdandir paydo bo‘lgan ot tumshug‘i yelkasiga qo‘nib, burun teshiklaridan yuziga butun bir shamol pufladi deguncha, u satrning o‘rtasida emas, balki ko‘chaning o‘rtasida ekanini payqardi.

Uyga kelgach, u darhol stolga o‘tirar, karam sho‘rvasini shoshib xo‘plar, piyozli bir bo‘lak mol go‘shtini ta’mini ham sezmay yerdi — pashshalari bilan, o‘sha mahalda Xudo nima yuborgan bo‘lsa, hammasi bilan qo‘shib yeyaverardi. Qorni dam bo‘la boshlaganini sezgach, stoldan turar, siyohdonini olib, uyga olib kelgan qog‘ozlarni ko‘chirardi. Agar bunday qog‘oz bo‘lmasa, o‘z zavqi uchun ataylab o‘ziga nusxa ko‘chirardi — ayniqsa, hujjat uslubining chiroyliligi bilan emas, balki biror yangi yoki muhim shaxsga yo‘llangani bilan diqqatga sazovor bo‘lsa.

Hatto Peterburgning kulrang osmoni butunlay so‘nadigan, butun amaldor xalqi har kim maoshi va o‘z xohishiga ko‘ra qornini to‘yg‘azib, tushlik qilib olgan soatlarda ham; hamma departamentdagi qalam g‘ichirlashidan, yugur-yugurdan, o‘ziniki va o‘zganing zarur ishlaridan, tinib-tinchimas inson o‘ziga ixtiyoriy ravishda, hatto keragidan ham ortiq yuklaydigan barcha yumushlardan dam olgan paytda ham; amaldorlar qolgan vaqtni rohatga bag‘ishlashga shoshganda — kim chaqqonroq bo‘lsa, teatrga yugurgan, kim ko‘chaga chiqib, u-bu shlyapachalarni tomosha qilgan, kim kechaga borib, vaqtini kichik amaldorlar davrasining yulduzi bo‘lgan biror xushro‘y qizga xushomad qilishga sarflagan, kim esa — eng ko‘p shunday bo‘lardi — shunchaki o‘ziga o‘xshash hamkasbinikiga, to‘rtinchi yoki uchinchi qavatdagi dahliz yoki oshxonali ikki kichkina xonaga borgan paytda (u xonalarda moda da’vosidagi biror chiroq yoki boshqa buyumcha turardi, uni sotib olish uchun ko‘p qurbonliklar qilingan, tushlikdan, sayrdan voz kechilgan bo‘lardi);

qisqasi, hatto barcha amaldorlar do‘stlarining kichkina kvartiralariga tarqalib, tiyinlik suxarilar bilan stakandan choy xo‘plab, uzun chubuqlardan tutun tortib, karta tarqatayotganda yuqori doiralardan kelgan biror g‘iybatni — rus odami har qanday ahvolda ham undan voz kecholmaydi — gapirib berib, yoki gapiradigan gap topilmasa, Falkone haykalidagi otning dumi kesib ketilibdi, deb xabar qilishgan komendant haqidagi o‘sha abadiy latifani yana bir bor aytib, shiddatli «vist» o‘yiniga berilgan paytda ham — qisqasi, hamma ko‘ngil ochishga intilgan paytda ham Akakiy Akakiyevich hech qanday ko‘ngilxushlikka berilmasdi. Uni biror kechada ko‘rganini hech kim ayta olmasdi.

Ko‘ngli to‘lguncha yozib bo‘lgach, u ertangi kunni o‘ylab oldindan jilmaygancha uyquga yotardi: ertaga Xudo nimani ko‘chirishga yuborarkin? Yiliga to‘rt yuz rubl maosh bilan o‘z qismatidan rozi bo‘la olgan odamning osoyishta hayoti ana shunday oqardi. Balki u keksalik chog‘igacha shunday oqib borgan bo‘lardi, agar hayot yo‘lida faqat titulyar emas, hatto maxfiy, haqiqiy, saroy va boshqa har qanday maslahatchilarga — hatto hech kimga maslahat bermaydigan va o‘zlari ham hech kimdan maslahat olmaydiganlarga ham — sochib tashlangan turli kulfatlar bo‘lmaganida.

Peterburgda yiliga to‘rt yuz rubl yoki shunga yaqin maosh oladiganlarning hammasiga qudratli bir dushman bor. Bu dushman — bizning shimol sovug‘imizdan boshqa hech kim emas, garchi uni sog‘liqqa juda foydali, deyishsa ham. Ertalab soat sakkizdan oshganda, aynan ko‘chalar departamentga ketayotganlar bilan to‘lgan paytda, u hamma burunlarga farq qilmay shunday kuchli va achchiq chertki ura boshlaydiki, bechora amaldorlar burunlarini qayerga yashirishni bilmay qolishadi. Hatto yuqori lavozimdagilarning ham sovuqdan peshonasi og‘rib, ko‘zlaridan yosh chiqadigan bu paytda bechora titulyar maslahatchilar ba’zan butunlay himoyasiz qoladilar.

Butun najot yupqagina shinelchada besh-oltita ko‘chani imkon qadar tez yugurib o‘tish, keyin darvozabon xonasida yo‘lda muzlab qolgan barcha qobiliyat va xizmat iste’dodlari erib ketguncha oyoqlarni yaxshilab tepinishdan iborat. Akakiy Akakiyevich bir muddatdan beri belgilangan masofani imkon qadar tez yugurib o‘tishga harakat qilsa ham, orqasi va yelkasi qandaydir alohida qattiq achishayotganini seza boshladi. Nihoyat u, shinelimda biror ayb yo‘qmikan, deb o‘yladi. Uyda uni yaxshilab ko‘zdan kechirib, ikki-uch joyda, aynan orqasi va yelkalarida u xuddi doka singari bo‘lib qolganini aniqladi: movut shu qadar yeyilib ketgan ediki, nari yog‘i ko‘rinib turardi, astari esa titilib ketgan edi.

Shuni bilish kerakki, Akakiy Akakiyevichning shineli ham amaldorlarning masxara nishoni edi: undan hatto shinel degan sharafli nomni tortib olib, «kapot» deb atashardi — kapot, ya’ni xotinlar uyda kiyadigan keng xalat. Rostdan ham, uning tuzilishi qandaydir g‘alati edi: yoqasi yildan-yilga kichrayib borardi, chunki boshqa joylarini yamashga ketardi. Yamoqlar tikuvchining mahoratidan darak bermas, haqiqatan ham qop-qop, xunuk chiqardi.

Gap nimadaligini ko‘rgach, Akakiy Akakiyevich shinelni Petrovichga olib borish kerak, degan qarorga keldi. Petrovich qayerdadir, qora zinapoya orqali chiqiladigan to‘rtinchi qavatda yashaydigan tikuvchi edi. U bir ko‘zi qiyshiq, butun yuzi chechak izi bo‘lishiga qaramay, amaldorlarning va boshqa har xil odamlarning shim va fraklarini ancha durust tuzatardi — albatta, hushyor bo‘lgan va boshida boshqa biror rejani pishitmay turgan paytlarida.

Bu tikuvchi haqida, albatta, ko‘p gapirmasa ham bo‘lardi, lekin qissada har bir shaxsning fe’l-atvori to‘la tasvirlanishi odat bo‘lib qolgan ekan, nachora, Petrovichni ham bu yoqqa keltiringlar. Avvaliga uni shunchaki Grigoriy deb atashardi, u allaqanday bir bekning krepostnoy qoli edi. Petrovich deb atala boshlagani esa ozodlik qog‘ozini olib, har xil bayramlarda — avval katta bayramlarda, keyin esa farq qilmay kalendarda xochcha qo‘yilgan barcha cherkov bayramlarida — ancha qattiq icha boshlagan paytdan beri edi. Bu jihatdan u bobolar odatiga sodiq edi va xotini bilan janjallashganda uni «dunyoparast ayol» va «nemis xotin» deb atardi.

Xotini haqida og‘iz ochib qo‘ydikmi, endi u haqda ham bir-ikki og‘iz aytish kerak bo‘ladi. Afsuski, u haqda ko‘p narsa ma’lum emasdi: faqat Petrovichning xotini borligi, u hatto ro‘mol emas, chepchik — to‘rli qalpoqcha kiyishi ma’lum edi, xolos. Ammo go‘zalligi bilan maqtana olmasa kerak; har holda u bilan uchrashganda faqat gvardiya soldatlarigina mo‘ylovini qimirlatib, allaqanday g‘alati ovoz chiqarib, chepchigi ostiga mo‘ralab qo‘yishardi.