Ushbu kitobda biz iymonning olti rukni va Islomning besh ustunini ko‘rib chiqdik. Endi bularning barchasini bir savol bilan yakunlaylik: bu iymon va ibodatlar oxir-oqibat insonni qanday shaxsga aylantirishi kerak?

Javobni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari bergan: «Men faqat go‘zal axloqni mukammal qilish uchun yuborildim» (Imom Ahmad va Buxoriyning «Al-Adab al-mufrad» asarida rivoyat qilingan, Abu Hurayra roziyallohu anhudan). Bu jumla Islomning maqsadini ochib beradi: iymon — ildiz, ibodat — tana, axloq esa meva.

Payg‘ambarimizning o‘zlari bu mevaning eng mukammal namunasi edilar. Alloh u zot haqida: «Albatta, siz ulug‘ xulq ustidasiz», deydi (Qalam surasi, 4-oyat ma’nosi). Oisha roziyallohu anhodan Payg‘ambarimizning xulqlari haqida so‘ralganda, u: «Uning xulqi Qur’on edi», degan (Muslim rivoyati). Ya’ni u zot Qur’onda buyurilgan har bir go‘zal sifatni hayotda ko‘rsatib berganlar.

Iymon va axloq bir-biridan ajralmas. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Mo‘minlarning iymoni eng komili — axloqi eng go‘zalidir» (Abu Dovud va Termiziy rivoyati, Termiziy: «hasan sahih»). Iymoni kuchli deb da’vo qilib, odamlarga qo‘pol muomala qilish — bir-biriga zid narsa.

Ibodatlarning har biri ham axloqqa xizmat qiladi. Namoz behayolik va yomonlikdan qaytaradi (Ankabut surasi, 45-oyat). Ro‘za yolg‘on va g‘iybatdan tiyishni o‘rgatadi. Zakot baxillikni davolaydi va mehr-oqibatni o‘stiradi. Haj sabr va tenglikni o‘rgatadi. Kalimai shahodat esa insonni Allohdan boshqa hech kimga qul bo‘lmaydigan, faqat haqqa egiladigan erkin shaxsga aylantiradi.

Agar ibodat axloqqa ta’sir qilmasa-chi? Payg‘ambarimiz bir kuni sahobalardan: «Muflis kim, bilasizlarmi?» deb so‘radilar. Ular: «Bizning ichimizda muflis — puli ham, moli ham yo‘q kishi», deyishdi. U zot aytdilar: «Ummatimdan muflis shundayki, u qiyomat kuni namoz, ro‘za va zakot bilan keladi. Lekin u falonchini so‘kkan, falonchiga tuhmat qilgan, falonchining molini yegan, falonchining qonini to‘kkan, falonchini urgan bo‘ladi. Unda bunisiga ham, unisiga ham uning yaxshiliklaridan beriladi...» (Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan). Bu hadis ibodat va axloqni ajratib qarayotgan har bir kishi uchun jiddiy ogohlantirishdir.

Islom axloqining asosiy qoidalari sodda va tushunarli:

Tilni saqlash. «Musulmon — musulmonlar uning tilidan va qo‘lidan salomat bo‘lgan kishidir» (Buxoriy va Muslim rivoyati, Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumodan). «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi gapirsin yoki jim tursin» (Buxoriy va Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan).

O‘zgalarga o‘zi uchun yaxshi ko‘rgan narsani ravo ko‘rish. «Sizlardan biringiz o‘zi uchun yaxshi ko‘rgan narsani birodari uchun ham yaxshi ko‘rmagunicha (komil) mo‘min bo‘lmaydi» (Buxoriy va Muslim rivoyati, Anas roziyallohu anhudan).

Ota-onaga yaxshilik. Alloh O‘ziga ibodat qilish amridan so‘ng darhol ota-onaga yaxshilikni buyurgan (Isro surasi, 23-oyat ma’nosi).

Qo‘shniga yaxshilik, mehmonni hurmat qilish, kattalarga hurmat va kichiklarga shafqat. «Kichiklarimizga rahm qilmagan va kattalarimizning haqqini tanimagan kishi bizdan emas» (Termiziy rivoyati, Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumodan, sahih).

Rostgo‘ylik va omonatdorlik. Va’daga vafo qilish, ishni puxta bajarish, halol mehnat qilish — bularning barchasi mo‘minning belgisi.

Tabassum va yumshoqlik. «Birodaringning yuziga tabassum qilishing ham sadaqa» (Termiziy rivoyati, Abu Zarr roziyallohu anhudan). «Alloh yumshoq va har bir ishda yumshoqlikni sevadi» (Buxoriy va Muslim rivoyati, Oisha roziyallohu anhodan).

Ota-bobolarimiz dinni aynan shunday tushunganlar: masjidda namozni to‘kis o‘qigan odam bozorda tarozini to‘g‘ri tortishi, mahallada qo‘shnisidan xabar olishi, ishida halol bo‘lishi kerak. Imom Buxoriyning «Al-Adab al-mufrad» kitobi to‘liq axloq va odobga bag‘ishlangani bejiz emas.

Aziz o‘quvchi, bu kitob — boshlanish. Iymonni o‘rganish, ibodatlarni to‘g‘ri ado etish va axloqni sayqallash butun umr davom etadigan yo‘l. Bu yo‘lda ilm ahliga murojaat qiling, savollaringizni mahallangiz imomidan so‘rang va har kuni oz bo‘lsa ham bir qadam oldinga intiling. Payg‘ambarimiz aytganlar: «Allohga eng suyukli amal — oz bo‘lsa ham doimiy bo‘lganidir» (Buxoriy va Muslim rivoyati, Oisha roziyallohu anhodan).

Alloh taolo barchamizni iymoni mustahkam, ibodati xolis va axloqi go‘zal bandalaridan qilsin.