Jek London: Shimol hikoyalari

Hammasidan shunisi qolar — Yashab o‘tdilar, tavakkal qildilar: O‘yindan shunchasi foyda bo‘lur, Garchi soqqadagi oltin yutqazilgan bo‘lsa-da.

Ular qirg‘oqdan oqsoqlanib, azob bilan pastga tushib borishardi; oldindagisi bir marta tartibsiz sochilib yotgan toshlar orasida qoqilib ketdi. Ikkalasi ham charchagan, holdan toygan edi, yuzlarida uzoq chekilgan mashaqqatdan paydo bo‘ladigan tortishgan, sabrli ifoda qotib qolgandi. Yelkalariga bog‘langan, adyolga o‘ralgan og‘ir yuklar ularni bukib qo‘ygan edi. Peshonadan o‘tgan tasmalar bu yuklarni ko‘tarishga yordam berardi. Har birining qo‘lida miltiq bor edi. Ular bukchayib yurishar, yelkalari oldinga chiqib ketgan, boshlari undan ham oldinda, ko‘zlari yerga qadalgan edi.

— Omborimizda yotgan o‘sha patronlardan hech bo‘lmasa ikkitasi hozir yonimizda bo‘lsaydi, — dedi ikkinchi kishi.

Uning ovozida hech qanday ifoda yo‘q, zerikarli va so‘nik edi. U ishtiyoqsiz gapirdi; birinchi kishi esa toshlar ustida ko‘piklanib oqayotgan sutdek oqish soyga oqsoqlanib kirib borarkan, javob berishga ham erinmadi.

Ikkinchisi uning izidan ergashdi. Suv muzdek bo‘lsa ham — shu qadar sovuq ediki, to‘piqlari zirqirab, oyoqlari uvishib qoldi — ular oyoq kiyimlarini yechishmadi. Ba’zi joylarda suv tizzalariga urilar, ikkalasi ham oyoq tirab qolish uchun gandiraklab urinardi.

Orqadagi kishi silliq xarsangga oyog‘i toyib, yiqilishiga sal qoldi, lekin keskin bir harakat bilan o‘zini o‘nglab oldi va shu zahoti og‘riqdan qattiq ingrab yubordi. Uning boshi aylanib, ko‘zi tinganga o‘xshardi; chayqalib turib, go‘yo havoga suyanmoqchi bo‘lgandek bo‘sh qo‘lini oldinga cho‘zdi. O‘zini tutib olgach, bir qadam tashladi, ammo yana chayqalib, yiqilay dedi. Keyin qimirlamay turib qoldi-da, boshini bir marta ham o‘girmagan sherigiga tikildi.

U o‘zi bilan o‘zi bahslashayotgandek, to‘la bir daqiqa jim turdi. So‘ng baqirdi:

— Hoy, Bill, oyog‘imni chiqarib oldim!

Bill sutdek suv ichida gandiraklab ketaverdi. U ortiga qaramadi. Kishi uning ketayotganini kuzatdi; yuzi avvalgidek ifodasiz bo‘lsa-da, ko‘zlari yarador kiyikning ko‘zlariga o‘xshab qolgan edi.

Sherigi narigi qirg‘oqqa oqsoqlanib chiqdi-da, ortiga qaramay to‘g‘ri ketaverdi. Soy o‘rtasidagi kishi uni ko‘z uzmay kuzatardi. Uning lablari sal titradi, shu sabab ularni qoplagan dag‘al jigarrang mo‘ylovi ham sezilarli qimirladi. Hatto tili chiqib, lablarini namlab oldi.

— Bill! — deya qichqirdi u.

Bu — musibatga tushgan baquvvat odamning yolvorgan faryodi edi, lekin Bill boshini burmadi. Kishi uning qanday ketayotganini kuzatib turdi: Bill g‘alati oqsoqlanib, duduqlangandek notekis qadamlar bilan oldinga qiyshayib, past tepalikning yumshoq ufq chizig‘i tomon ohista ko‘tarilgan qiyalikdan yuqoriga chiqib borardi. U Bill tepalik cho‘qqisidan oshib, ko‘zdan g‘oyib bo‘lguncha qarab turdi. So‘ng nigohini burib, Bill ketgandan keyin o‘ziga qolgan dunyo doirasini sekin ko‘zdan kechirdi.

Ufqqa yaqin joyda quyosh xira yonib turar, uni shaklsiz tuman va bug‘lar deyarli to‘sib qo‘ygandi; bu tumanlar chegarasi ham, ushlasa bo‘ladigan tani ham yo‘q, ammo qandaydir og‘ir va quyuq bir massadek tuyulardi. Kishi og‘irligini bir oyog‘iga tashlab, cho‘ntagidan soatini chiqardi. Soat to‘rt edi; fasl iyulning oxiri yoki avgustning boshi bo‘lgani uchun — aniq sanani bir-ikki hafta aniqligida ham bilmasdi — quyosh taxminan shimoli-g‘arbni ko‘rsatayotganini angladi. U janubga qaradi va o‘sha yalang‘och tepaliklar ortida, qayerdadir Katta Ayiq ko‘li yotganini bildi; yana o‘sha tomonda Shimoliy qutb doirasi Kanada cho‘llari bo‘ylab o‘zining dahshatli yo‘lini kesib o‘tishini ham bilardi. U turgan bu soy Koppermayn daryosining irmog‘i edi, daryo esa o‘z navbatida shimolga oqib, Koronatsiya ko‘rfaziga va Shimoliy Muz okeaniga quyilardi. U u yerlarda hech qachon bo‘lmagan, faqat bir marta Gudzon ko‘rfazi kompaniyasining xaritasida ko‘rgan edi.

Uning nigohi yana atrofidagi dunyo doirasini aylanib chiqdi. Bu manzara ko‘ngilga dalda beradigan emasdi. Hamma yoqda yumshoq ufq chizig‘i. Tepaliklarning barchasi past-past. Na daraxt, na buta, na o‘t — faqat ulkan va dahshatli huvillagan cho‘l; bu huvillash uning ko‘zlariga tezda qo‘rquv olib kirdi.

— Bill! — deb pichirladi u bir, ikki marta. — Bill!

U sutdek suv o‘rtasida bukchayib qoldi, go‘yo bu cheksiz kenglik butun kuchi bilan uni bosib, o‘zining beparvo dahshati bilan shafqatsizlarcha ezib tashlayotgandek edi. U bezgak tutgandek qaltiray boshladi, oxiri miltiq qo‘lidan tushib, suvga shalop etib tushdi. Bu uni hushiga keltirdi. U qo‘rquvi bilan olishib, o‘zini qo‘lga oldi, suvni paypaslab qurolini topib oldi. Yukini chap yelkasiga ko‘proq surib qo‘ydi, toki og‘irlikning bir qismi shikastlangan to‘piqdan tushsin. So‘ng og‘riqdan yuzini burishtirib, sekin va ehtiyot bilan qirg‘oqqa qarab yurdi.

U to‘xtamadi. Telbalikka yaqin bir umidsizlik bilan, og‘riqqa parvo qilmay, sherigi g‘oyib bo‘lgan tepalik cho‘qqisiga qarab qiyalikdan shoshib ko‘tarildi — o‘sha oqsoqlanib, silkinib-silkinib yurgan sherigidan ham ancha g‘alati va kulgili ko‘rinishda. Ammo cho‘qqiga chiqqach, qarshisida hayotdan asar ham yo‘q sayoz bir vodiyni ko‘rdi. U yana qo‘rquvi bilan olishdi, uni yengdi, yukini chap yelkasiga yana ham surib qo‘ydi va gandiraklab qiyalikdan pastga tusha boshladi.

Vodiyning tubi botqoq edi: qalin mox suvni gubkadek ushlab, yer yuzasiga yaqin saqlab turardi. Har qadamda oyog‘i ostidan suv sachrab chiqar, har safar oyog‘ini ko‘targanida ho‘l mox uni istar-istamas qo‘yib yuborib, shilp etgan ovoz chiqarardi. U bir qum-tepachadan boshqasiga tanlab-tanlab qadam bosar, mox dengizidan orolchalardek bo‘rtib chiqqan qoyali tokchalar bo‘ylab va ularni kesib o‘tib, sherigining izidan borardi.

U yolg‘iz bo‘lsa-da, adashmagan edi. Bilardiki, yana sal nariroqda kichik bir ko‘lning qirg‘og‘iga — u yerda juda mitti, burishib qolgan qurigan archa va qarag‘aylar o‘sib yotadi — yetib boradi; mahalliy tilda bu joy «titchin-nichili», ya’ni «mayda tayoqlar o‘lkasi» deb atalardi. O‘sha ko‘lga kichkina bir soy quyilardi, uning suvi sutdek oqish emasdi. Soy bo‘yida qamish bor edi — buni u yaxshi eslardi — ammo daraxt yo‘q edi; u shu soy bo‘ylab birinchi jildirab oqqan joyigacha, suvayirg‘ichgacha boradi. Suvayirg‘ichdan oshib, g‘arbga oqadigan boshqa soyning ilk irmog‘iga tushadi, uni Dis daryosiga quyilguncha kuzatib boradi; o‘sha yerda, ag‘darib qo‘yilgan qayiq ostida, ustiga ko‘p tosh uyilgan omborni topadi. Omborda esa bo‘sh miltig‘i uchun o‘q-dori, qarmoqlar va ip, kichkina to‘r — ov qilish va tuzoq qo‘yish uchun kerakli hamma narsa bo‘ladi. Yana un — ko‘p emas, — bir bo‘lak cho‘chqa yog‘li go‘sht va bir oz loviya ham topadi.

Bill uni o‘sha yerda kutib turgan bo‘ladi, ikkalasi eshkak eshib Dis bo‘ylab janubga, Katta Ayiq ko‘liga tushib ketishadi. Ko‘ldan ham janubga, hamon janubga suzib, Makkenzi daryosigacha yetishadi. Yana janubga, tobora janubga ketaverishadi; qish esa ularning ortidan behuda quvlaydi, girdoblarda muz qotadi, kunlar sovuq va ayozli bo‘lib boradi — ular esa Gudzon ko‘rfazi kompaniyasining issiqqina biror qo‘rg‘oniga yetib borishadi, u yerda daraxtlar baland va serbar o‘sadi, yegulik esa son-sanoqsiz.

Bor kuchi bilan oldinga intilib borarkan, kishining xayolidan shu fikrlar o‘tardi. Ammo tanasi bilan qanchalik qattiq kurashsa, aqli bilan ham shunchalik qattiq kurashar, Bill uni tashlab ketmaganiga, Bill uni albatta ombor yonida kutib turishiga o‘zini ishontirishga urinardi. U shunday o‘ylashga majbur edi, aks holda kurashishdan hech qanday ma’no qolmas, u yotib olib o‘lib qolardi. Quyoshning xira sharchasi shimoli-g‘arbga sekin botib borarkan, u yaqinlashib kelayotgan qishdan qochib, Bill bilan janubga qiladigan safarining har bir qarichini — qayta-qayta — xayolan bosib o‘tdi. Ombordagi oziq-ovqatni ham, Gudzon ko‘rfazi kompaniyasi qo‘rg‘onidagi oziq-ovqatni ham takror-takror ko‘z oldidan o‘tkazdi. U ikki kundan beri hech narsa yemagan edi; to‘yib ovqat yemaganiga esa undan ham ko‘p bo‘lgandi. U tez-tez engashib, botqoqning rangpar rezavorlarini terar, og‘ziga solib chaynar va yutib yuborardi. Botqoq rezavori — bir tomchi suvga o‘ralgan bitta urug‘dan iborat. Og‘izda suv erib ketadi, urug‘ esa chaynaganda achchiq va o‘tkir ta’m beradi. Kishi bu rezavorlarda hech qanday to‘yimlilik yo‘qligini bilardi, lekin ularni bilimidan kuchliroq, tajribaga ham bo‘ysunmaydigan bir umid bilan sabr-toqat ila chaynardi.

Soat to‘qqizda u oyog‘ini qoyali tokchaga urib oldi va charchoq hamda holsizlikdan gandiraklab yiqildi. Bir muddat yonboshlagancha qimirlamay yotdi. Keyin yuk tasmalaridan sirg‘alib chiqdi-da, qo‘pol harakat bilan o‘zini sudrab o‘tirib oldi. Hali qorong‘i tushmagan edi; uzoq cho‘zilgan g‘ira-shirada u toshlar orasidan quruq mox parchalarini paypaslab qidirdi. Bir uyum yig‘gach, gulxan yoqdi — tutab, zo‘rg‘a yonadigan gulxan — va tunuka qumg‘onda suv qaynatgani qo‘ydi.

U yukini yechdi va birinchi bo‘lib gugurtlarini sanadi. Oltmish yettita ekan. Ishonch hosil qilish uchun uch marta sanadi. Ularni bir necha qismga bo‘lib, moyli qog‘ozga o‘radi: bir dastasini bo‘sh tamaki xaltasiga, ikkinchisini titilib ketgan shlyapasining ichki tasmasiga, uchinchisini ko‘ylagi ostiga, ko‘kragiga joyladi. Buni bajarib bo‘lgach, uni birdan vahima bosdi, hammasini qaytadan ochib, yana sanab chiqdi. Hamon oltmish yettita edi.

U ho‘l oyoq kiyimini gulxan yonida quritdi. Mokasinlar ho‘l latta-puttaga aylangan edi. Adyoldan tikilgan paypoqlar ba’zi joylarda teshilib ketgan, oyoqlari shilinib, qonab yotardi. To‘pig‘i lo‘qillab og‘rirdi, u uni ko‘zdan kechirdi. To‘piq tizzasi kattaligida shishib ketgan edi. U ikki adyolidan biridan uzun bir tasma yirtib olib, to‘pig‘ini mahkam bog‘ladi. Yana bir necha tasma yirtib, oyoqlariga o‘radi — ular ham mokasin, ham paypoq vazifasini o‘tashi kerak edi. Keyin qumg‘ondagi bug‘i chiqib turgan issiq suvni ichdi, soatini burab qo‘ydi va adyollari orasiga sudralib kirdi.

U o‘likdek uxladi. Yarim tun atrofidagi qisqa qorong‘ilik keldi-ketdi. Quyosh shimoli-sharqdan chiqdi — hech bo‘lmasa o‘sha tomonda tong otdi, chunki quyoshni kulrang bulutlar to‘sib turardi.

Soat oltida u chalqancha jim yotgan holda uyg‘ondi. To‘ppa-to‘g‘ri kulrang osmonga tikildi va qorni ochligini angladi. Tirsagiga tayanib ag‘darilarkan, qattiq pishqirgan ovozdan cho‘chib tushdi va zehn bilan, qiziqib o‘ziga qarab turgan erkak karibu bug‘usini ko‘rdi. Hayvon ellik futdan ham yaqinroqda turardi; kishining xayoliga shu zahoti olov ustida jizillab qovurilayotgan karibu go‘shtining manzarasi va ta’mi otilib kirdi. U beixtiyor bo‘sh miltiqqa qo‘l cho‘zdi, mo‘ljalga oldi va tepkini bosdi. Bug‘u pishqirib, sakrab qochdi, qoyali tokchalar ustidan yugurib ketarkan, tuyoqlari taq-tuq qilib yangradi.

Kishi so‘kindi va bo‘sh miltiqni nari uloqtirdi. O‘rnidan turishga urinarkan, ovoz chiqarib ingradi. Bu sekin va mashaqqatli ish edi.

Bo‘g‘imlari zanglagan oshiq-moshiqlarga o‘xshardi. Ular o‘z uyalarida qattiq, ishqalanib harakatlanar, har bir bukilish yoki yozilish faqat irodaning zo‘r kuchi bilan amalga oshardi. Nihoyat oyoqqa turgach, odamga xos tik qad rostlash uchun yana bir daqiqacha vaqt ketdi.

U kichik bir do‘nglikka tirmashib chiqib, atrofni kuzatdi. Na daraxt, na buta — faqat kulrang toshlar, kulrang ko‘lchalar va kulrang soychalar bilan zo‘rg‘a rang-baranglashgan kulrang mox dengizi. Osmon ham kulrang edi. Quyosh ham, quyoshning nishonasi ham yo‘q edi. U shimol qaysi tomonda ekanini bilmas, kecha kechqurun bu yerga qaysi yo‘ldan kelganini ham unutib qo‘ygandi. Biroq u adashmagan edi. Buni bilardi. Tez orada mayda tayoqlar o‘lkasiga yetib boradi. U o‘sha o‘lka chap tomonda, qayerdadir, uzoq bo‘lmagan joyda — balki navbatdagi past tepalik ortidayoq — ekanini his qilardi.

U yo‘lga chiqish uchun yukini tartibga solgani qaytdi. Uch dasta gugurti joyida ekaniga ishonch hosil qildi, ammo ularni sanash uchun to‘xtamadi. Lekin bandi kalta, bo‘g‘ma bo‘lib to‘lgan los terisidan tikilgan xalta ustida ikkilanib, uzoq turib qoldi. U katta emasdi. Uni ikki kafti bilan yashirsa bo‘lardi. U bu xaltaning o‘n besh funt — yukining qolgan hammasi bilan baravar — kelishini bilardi va bu uni tashvishga solardi. Nihoyat uni bir chetga qo‘yib, yukini o‘ray boshladi. Bir to‘xtab, los terisidan tikilgan bo‘g‘ma xaltaga tikildi. Go‘yo bu huvillagan cho‘l uni o‘g‘irlab olmoqchi bo‘layotgandek, atrofga o‘jarlik bilan qarab, uni shosha-pisha qo‘liga oldi; kunning ichiga gandiraklab ketish uchun o‘rnidan turganida xalta yelkasidagi yukning ichida edi.

U chap tomonga qarab yurdi, vaqti-vaqti bilan to‘xtab, botqoq rezavorlarini yerdi. To‘pig‘i qotib qolgan, oqsoqlanishi ko‘proq bilinib qolgan edi, ammo bu og‘riq oshqozonidagi og‘riq oldida hech narsa emasdi. Ochlik azobi o‘tkir edi. U kemirib-kemirib, shunday kemirardiki, mayda tayoqlar o‘lkasiga yetish uchun qaysi yo‘ldan borishi kerakligi haqidagi fikrni xayolida bir joyda ushlab turolmay qoldi. Botqoq rezavorlari bu kemirishni bosmas, aksincha, ularning achchiq ta’mi tilini va tanglayini achishtirardi.

U bir vodiyga yetib keldi, u yerda qoya kakliklari tokchalardan va botqoqlardan pirillab uchib chiqishdi. «Ker-ker-ker» deb qichqirishardi ular. U ularga tosh otdi, ammo tekkiza olmadi. Yukini yerga qo‘yib, mushuk chumchuqqa poylaganidek, ularga sekin yaqinlasha boshladi. O‘tkir toshlar shimining pochalarini yirtib, tizzalari ortidan qon izi qola boshladi; ammo bu og‘riq ochlik og‘rig‘i ichida yo‘qolib ketdi. U ho‘l mox ustida emaklab bordi, kiyimlari shilta ho‘l bo‘lib, badani sovqotdi; lekin ovqatga bo‘lgan isitmasi shunchalik kuchli ediki, buni sezmadi ham. Kakliklar esa doim uning oldidan pirillab uchib ketaverar, oxiri ularning «ker-ker-ker»i unga masxaradek tuyula boshladi va u ularni so‘kib, o‘zlarining ovozida ularga qarab baqirdi.

Bir safar u uxlab yotgan bo‘lsa kerak, bir kaklikka emaklab yaqinlashdi. Kaklik toshlar orasidagi uyasidan to‘ppa-to‘g‘ri yuziga otilib chiqmaguncha uni ko‘rmadi. Kaklik qanchalik cho‘chib uchgan bo‘lsa, u ham shunchalik cho‘chib changal soldi — qo‘lida uchta dum pati qoldi. Kaklik uchib ketayotganini kuzatarkan, go‘yo u qandaydir dahshatli yomonlik qilgandek, undan nafratlandi. Keyin qaytib kelib, yukini yelkasiga oldi.

Kun o‘tgan sari u ov ko‘proq bo‘lgan vodiylarga, pastqam joylarga kirib bordi. Yigirma nechtadan iborat karibu podasi o‘tib ketdi — ular kishini jonidan to‘ydiradigan darajada yaqin, miltiq o‘qi yetadigan masofada edi. Ularning ortidan yugurish istagi, ularni quvib yetishiga ishonchi vahshiyona jo‘sh urdi. Og‘zida kaklik tishlagan bir qora tulki unga qarab kelardi. Kishi baqirib yubordi. Bu dahshatli qichqiriq edi, lekin tulki qo‘rqib sakrab qochsa ham, kaklikni og‘zidan tushirmadi.

Kech tushayotganda u ohakdan sutdek oqargan, siyrak qamishzorlar orasidan oqib o‘tadigan bir soy bo‘ylab yurdi. Qamishni ildiziga yaqin joyidan mahkam ushlab sug‘urib olgan edi, uning tagidan tom mixidan katta bo‘lmagan, yosh piyoz o‘simtasiga o‘xshash bir narsa chiqdi. U yumshoq edi, tishlari unga qarsillab botdi va bu qarsillash mazali taomni va’da qilgandek bo‘ldi. Ammo tolalari qattiq edi. U ham rezavorlar kabi suvga to‘yingan ipsimon tolalardan iborat bo‘lib, to‘yimlilikdan mahrum edi. U yukini otib tashlab, to‘rt oyoqlab qamishzorga kirdi va qandaydir mol kabi qarsillatib, kavsh qaytarib yeya boshladi.

U juda charchagan, tez-tez dam olgisi — yotib uxlagisi kelardi; ammo uni to‘xtovsiz nimadir oldinga haydardi — mayda tayoqlar o‘lkasiga yetish istagi emas, ko‘proq ochlik. U kichik ko‘lmaklardan baqa qidirdi, chuvalchang topish uchun tirnoqlari bilan yer kavladi, garchi ichida bunday shimolda na baqa, na chuvalchang bo‘lmasligini bilsa ham.

U har bir ko‘lmakka behuda mo‘raladi, oxiri uzoq g‘ira-shira tusha boshlaganda, shunday ko‘lmaklardan birida birgina, mittivoy baliqcha kattaligidagi baliqni ko‘rib qoldi. U qo‘lini yelkasigacha suvga tiqdi, lekin baliq qochib ketdi. Ikki qo‘llab ushlamoqchi bo‘ldi va tubdagi sutdek loyni loyqalatib yubordi. Hayajondan suvga yiqilib, belgacha ho‘l bo‘ldi. Endi suv shu qadar loyqa ediki, baliqni ko‘rib bo‘lmasdi, u loyqa cho‘kkunicha kutishga majbur bo‘ldi.

Ov yana davom etdi, toki suv yana loyqalanmaguncha. Ammo endi u kutolmadi. U tunuka chelakni yechib olib, ko‘lmak suvini to‘ka boshladi. Avvaliga u telbalarcha to‘kar, o‘zini ham chayib yuborar, suvni shunchalik yaqinga otardiki, u qaytib ko‘lmakka oqib tushardi. Keyin u ehtiyotroq ishlay boshladi, garchi yuragi ko‘kragiga gursillab urilib, qo‘llari qaltirab tursa ham, o‘zini bosiq tutishga harakat qildi. Yarim soat deganda ko‘lmak deyarli qurib qoldi. Bir finjon suv ham qolmadi. Baliq esa yo‘q edi. U toshlar orasida yashirin bir yoriqni topdi: baliq u orqali qo‘shni, kattaroq ko‘lmakka qochib ketgan ekan — u ko‘lmakni bir kecha-kunduzda ham bo‘shatib bo‘lmasdi. Agar u yoriqdan xabardor bo‘lganida edi, boshidanoq uni tosh bilan berkitib qo‘yar va baliq uniki bo‘lardi.

U shularni o‘ylab, bukchayib qoldi-da, ho‘l yerga cho‘kdi. Avval o‘zicha sekin yig‘ladi, so‘ng uni qurshab olgan shafqatsiz huvillagan cho‘lga qarab baland ovozda yig‘ladi; shundan keyin ham uzoq vaqt ko‘z yoshsiz, quruq o‘kirib, yuragi titrab turdi.

U gulxan yoqdi, bir necha kvarta issiq suv ichib isindi va kechagidek qoyali tokcha ustida tunab qoldi. Eng so‘nggi qilgan ishi — gugurtlari quruq ekanini tekshirish va soatini burash bo‘ldi. Adyollar ho‘l va sovuq-yopishqoq edi. To‘pig‘i og‘riqdan lo‘qillardi. Lekin u faqat qorni ochligini bilardi, xolos; notinch uyqusida u ziyofatlar va bazmlarni, tasavvur qilib bo‘ladigan har xil usulda tortilgan, yoyilgan taomlarni tush ko‘rdi.

U sovqotib, betob holda uyg‘ondi. Quyosh yo‘q edi. Yer va osmonning kulrangi yanada quyuqlashgan, chuqurlashgan edi. Izg‘irin shamol esar, tepaliklar cho‘qqilarini ilk qor uchqunlari oqartira boshlagandi. U gulxan yoqib, yana suv qaynatayotganda atrofidagi havo quyuqlashib, oqarib bordi. Bu ho‘l qor, yarmi yomg‘ir edi, parchalari yirik va shalabbo edi. Avvaliga ular yerga tegishi bilan erib ketardi, ammo tobora ko‘proq yog‘ib, yerni qoplab oldi, gulxanni o‘chirdi, yoqish uchun yig‘ilgan mox zaxirasini buzdi.

Bu unga yukini bog‘lab, qayerga ketayotganini bilmay, qoqilib-suqilib oldinga yurish uchun ishora bo‘ldi. Endi uni mayda tayoqlar o‘lkasi ham, Bill ham, Dis daryosi bo‘yidagi ag‘darilgan qayiq ostidagi ombor ham qiziqtirmasdi. Uni birgina «yemoq» fe’li butunlay egallab olgan edi. U ochlikdan telba edi. Faqat pastqam vodiylar tubidan o‘tsa bo‘ldi — qaysi tomonga ketayotganiga e’tibor bermasdi. Ho‘l qor ostidan paypaslab, suvga to‘la botqoq rezavorlarini topar, qamishni ham ildizi bilan paypaslab sug‘urib olardi. Ammo bu ta’msiz narsa edi va to‘ydirmasdi. U nordon ta’mli bir o‘t topdi va topganining hammasini yedi, ammo bu ko‘p emasdi, chunki u yer bag‘irlab o‘sadigan o‘simlik bo‘lib, bir necha dyuymli qor ostida osongina yashirinib qolardi.

O‘sha kechasi na gulxani, na issiq suvi bo‘ldi; u adyoli ostiga sudralib kirib, ochlikning uzuq-yuluq uyqusiga ketdi. Qor sovuq yomg‘irga aylandi. U ko‘p marta uyg‘onib, yomg‘ir osmonga qaragan yuziga tushayotganini his qildi. Kun keldi — kulrang kun, quyoshsiz. Yomg‘ir to‘xtagan edi. Ochligining o‘tkirligi o‘tib ketgandi. Ovqatga bo‘lgan intiqlik nuqtai nazaridan, sezgi charchab bitgan edi. Oshqozonida o‘tmas, og‘ir bir og‘riq bor edi, ammo u uni unchalik bezovta qilmasdi. U aqlini ko‘proq yig‘ib olgan, yana asosan mayda tayoqlar o‘lkasi va Dis daryosi bo‘yidagi ombor haqida o‘ylay boshlagan edi.

U adyollaridan birining qoldig‘ini tasmalarga yirtib, qonayotgan oyoqlarini o‘radi. Shikastlangan to‘pig‘ini ham qaytadan mahkam bog‘ladi va bir kunlik yo‘lga tayyorlandi. Yukiga kelganda, los terisidan tikilgan bo‘g‘ma xalta ustida uzoq ikkilandi, ammo oxir-oqibat xalta u bilan ketdi.

Yomg‘ir ostida qor erib ketgan, faqat tepalik cho‘qqilarigina oqarib turardi. Quyosh chiqdi va u dunyo tomonlarini aniqlashga muvaffaq bo‘ldi, garchi endi adashganini bilsa ham. Balki avvalgi kunlardagi sarson-sargardonligida u chap tomonga haddan tashqari og‘ib ketgandir. Endi to‘g‘ri yo‘ldan chetga chiqqan bo‘lishi mumkinligini to‘g‘rilash uchun o‘ng tomonga burildi.

Ochlik azoblari endi unchalik o‘tkir bo‘lmasa-da, u o‘zining holsizligini angladi. U tez-tez dam olish uchun to‘xtashga majbur bo‘lar, shunda botqoq rezavorlari va qamishzorlarga tashlanardi. Tili quruq va kattalashib ketgandek, go‘yo mayin tuk bilan qoplangandek tuyular, og‘zida achchiq ta’m berardi. Yuragi uni ko‘p qiynardi. Bir necha daqiqa yurgach, yuragi shafqatsiz gup, gup, gup ura boshlar, keyin birdan yuqoriga sakrab, og‘riqli tipirchilagan zarblarga o‘tib ketar, bu uni bo‘g‘ib, ko‘zini tindirib, boshini aylantirardi.

Kun o‘rtasida u katta bir ko‘lmakda ikkita mitti baliqcha topdi. Ko‘lmakni bo‘shatishning iloji yo‘q edi, ammo u endi xotirjamroq edi va ularni tunuka chelagi bilan tutishga muvaffaq bo‘ldi. Ular uning jimjilog‘idan uzun emasdi, lekin uning unchalik qorni ochmasdi. Oshqozonidagi o‘tmas og‘riq tobora o‘tmaslashib, so‘nib borardi. Go‘yo oshqozoni mudrab qolgandek edi. U baliqlarni xomligicha, juda puxta chaynab yedi, chunki yeyish sof aql amali edi. Yegisi kelmasa-da, yashash uchun yeyishi kerakligini bilardi.

Kechqurun u yana uchta baliqcha tutdi, ikkitasini yeb, uchinchisini nonushtaga saqlab qo‘ydi. Quyosh sochilib yotgan mox parchalarini quritgan edi, u issiq suv ichib isinib oldi. O‘sha kuni u o‘n mildan ortiq yo‘l bosmagan edi; ertasi kuni esa, yuragi imkon bergan har safar yo‘lga tushib, besh mildan ortiq yurmadi. Ammo oshqozoni uni zarracha bezovta qilmasdi. U uxlab qolgan edi. Endi u notanish yerda edi, karibular ham ko‘paygan, bo‘rilar ham. Ularning uvillashi tez-tez huvillagan cho‘l uzra kelar, bir safar u yo‘lidan sekin qochib ketayotgan uchta bo‘rini ko‘rdi.

Yana bir kecha o‘tdi; ertalab, aqli ko‘proq joyida bo‘lgan paytda, u los terisidan tikilgan bo‘g‘ma xaltaning og‘zini bog‘lab turgan charm ipni yechdi. Xaltaning ochiq og‘zidan yirik oltin qumi va yombichalar sariq oqim bo‘lib to‘kildi. U oltinni taxminan teng ikkiga bo‘ldi, bir yarmini adyol parchasiga o‘rab, ko‘zga tashlanib turgan qoyali tokchaga yashirdi, qolgan yarmini xaltaga qaytardi. Shuningdek, oyoqlariga so‘nggi qolgan adyolining tasmalarini o‘ray boshladi. Miltig‘ini esa hamon tashlamasdi, chunki Dis daryosi bo‘yidagi omborda patronlar bor edi.

Bu tumanli kun edi va shu kuni uning ichida ochlik yana uyg‘ondi. U juda holsiz edi, boshi aylanib, ba’zan ko‘zi hech narsani ko‘rmay qolardi. Endi qoqilib yiqilish u uchun odatiy hol bo‘lib qolgandi; bir safar qoqilib, to‘ppa-to‘g‘ri kaklik iniga yiqildi. Unda yangi tuxumdan chiqqan, bir kunlik to‘rtta jo‘ja bor edi — har biri bir luqmadan oshmaydigan, tipirchilab turgan mitti hayot zarralari; u ularni ochko‘zlik bilan yedi, tiriklayin og‘ziga tiqib, tuxum po‘chog‘idek tishlari orasida qarsillatib chaynadi. Ona kaklik qattiq chirqillab uning atrofida pitirlardi. U miltig‘ini tayoq qilib, uni urib yiqitmoqchi bo‘ldi, lekin kaklik chetga qochib qoldi. U unga tosh otdi va tasodifiy bir zarba bilan qanotini sindirdi. Shunda kaklik siniq qanotini sudrab, pirpirab, yugurib qocha boshladi, u esa ortidan quvdi.

Mitti jo‘jalar uning ishtahasini faqat ochib yuborgan edi, xolos. U shikastlangan to‘pig‘ida qo‘pol sakrab, liqillab borar, ba’zan tosh otib, xirildoq ovozda baqirar; ba’zan esa jim sakrab-liqillab borar, yiqilganda qovog‘ini solib, sabr bilan o‘rnidan turar, bosh aylanishi uni yengib qo‘yay deganda qo‘li bilan ko‘zlarini ishqalardi.

Quvlash uni vodiy tubidagi botqoq yerdan olib o‘tdi va u ho‘l mox ustida izlarni ko‘rib qoldi. Ular uning izlari emasdi — buni ko‘rib turardi. Ular Billniki bo‘lsa kerak. Ammo u to‘xtay olmasdi, chunki ona kaklik qochib borayotgandi. Avval uni tutadi, keyin qaytib kelib, izlarni tekshiradi.

U ona kaklikni holdan toydirdi; ammo o‘zi ham holdan toydi. Kaklik yonboshlab, entikib yotardi. U ham o‘n ikki fut narida yonboshlab, entikib yotar, unga emaklab yetishga madori yo‘q edi. U o‘ziga kelgan sari, kaklik ham o‘ziga kelar, och qo‘li unga cho‘zilganda pirpirab yetib bo‘lmas joyga qochardi. Quvlash yana boshlandi. Tun tushdi va kaklik qochib qutuldi. U holsizlikdan qoqilib, yuztuban yiqildi, yonog‘ini kesib oldi, yuki esa hamon yelkasida edi. U uzoq vaqt qimirlamadi; keyin yonboshiga ag‘darildi, soatini burab qo‘ydi va tonggacha shu holda yotdi.

Yana bir tumanli kun. So‘nggi adyolining yarmi oyoq o‘ramlariga ketgan edi. U Billning izini topa olmadi. Bu muhim emasdi. Ochlik uni juda qattiq haydar edi — faqat... faqat u Bill ham adashmadimikan, deb o‘ylab qoldi. Kun o‘rtasiga borib yukining og‘irligi juda ezib qo‘ydi. U oltinni yana ikkiga bo‘ldi, bu safar yarmini shunchaki yerga to‘kib tashladi. Tushdan keyin qolganini ham uloqtirib yubordi; endi unda faqat yarimta adyol, tunuka chelak va miltiq qolgan edi.

Uni bir xayoliy vasvasa qiynay boshladi. U o‘zida bitta patron qolganiga qat’iy ishonardi. Patron miltiq o‘qdonida, u esa uni payqamay qolgan. Shu bilan birga, u o‘qdon bo‘shligini doim bilib turardi. Lekin vasvasa ketmasdi. U soatlab u bilan olishdi, so‘ng miltiqni ochdi va bo‘shliqqa ro‘para bo‘ldi. Hafsalasi shunday pir bo‘ldiki, go‘yo chindan ham patronni topishni kutgandek.

U yarim soatcha og‘ir qadamlar bilan yurdi, shunda vasvasa yana paydo bo‘ldi. U yana u bilan olishdi, ammo vasvasa hamon tark etmasdi, oxiri u faqat qutulish uchun, o‘zini ishontirmaslik uchun miltiqni ochdi. Ba’zan xayoli yanada uzoqlarga ketib qolar, u esa shunchaki bir mexanizm kabi, miyasini chuvalchangdek kemirayotgan g‘alati xayollar va injiqliklar bilan, og‘ir qadam tashlab ketaverardi. Ammo bu haqiqatdan chetga chiqishlar qisqa davom etardi, chunki ochlik tishlagan azob uni har gal qaytarib chaqirardi. Bir safar shunday sayrdan uni birdan bir manzara tortib qaytardi — u hushidan ketishiga sal qoldi. U chayqalib, mast odamdek yiqilmaslik uchun gandiraklab qoldi. Qarshisida ot turardi. Ot! U ko‘zlariga ishonmadi. Ko‘zlarini quyuq tuman qoplagan, uning ichida yaltiroq nuqtalar chaqnab turardi. U ko‘zlarini qattiq ishqalab, nigohini tiniqlashtirdi va ot emas, katta qo‘ng‘ir ayiqni ko‘rdi. Hayvon unga jangari bir qiziqish bilan tikilib turardi.

Kishi nima qilayotganini anglaguncha miltiqni yelkasiga yarim yo‘lgacha ko‘tarib ulgurgan edi. U uni tushirdi va sonidagi munchoq qadalgan qinidan ov pichog‘ini sug‘urib oldi. Qarshisida go‘sht va hayot turardi. U bosh barmog‘ini pichoq tig‘i bo‘ylab yurgizdi. O‘tkir edi. Uchi ham o‘tkir edi. U ayiqqa tashlanib, uni o‘ldiradi. Ammo yuragi o‘zining ogohlantiruvchi gup, gup, gupini boshladi. Ortidan yuqoriga vahshiyona sakrash, tipirchilagan zarblar, peshonasini temir halqa siqayotgandek bosim, miyasiga o‘rmalab kirayotgan bosh aylanishi keldi.

Uning umidsiz jasoratini kuchli qo‘rquv to‘lqini quvib chiqardi. Shu holsiz holida hayvon unga hujum qilsa-chi? U pichoqni mahkam ushlab, ayiqqa qattiq tikilgancha, iloji boricha savlat bilan qaddini rostladi. Ayiq qo‘pol harakat bilan bir-ikki qadam oldinga yurdi, orqa oyoqlariga tik turdi va sinamoqchi bo‘lgandek o‘kirib qo‘ydi. Agar kishi qochsa, ayiq uning ortidan quvardi; lekin kishi qochmadi. Endi uni qo‘rquvdan tug‘ilgan jasorat jonlantirib turardi. U ham o‘kirdi — vahshiyona, dahshatli o‘kirdi, hayotga tug‘ma bo‘lgan, hayotning eng chuqur ildizlariga chirmashib yotgan qo‘rquvni ovozga soldi.

Ayiq tahdid bilan o‘kirgancha bir chetga burilib ketdi; tik turgan va qo‘rqmaydigan bu sirli maxluqdan uning o‘zi ham dahshatga tushgan edi. Ammo kishi qimirlamadi. U xavf o‘tib ketguncha haykaldek qotib turdi, keyin qaltiroq tutib, ho‘l mox ustiga cho‘kib qoldi.

U o‘zini qo‘lga olib, yo‘lida davom etdi, endi esa butunlay boshqacha qo‘rqardi. Bu ovqatsizlikdan jimgina o‘lib ketish qo‘rquvi emas, balki ochlik undagi omon qolishga intilgan oxirgi zarra kuchni ham tugatmasidan oldin zo‘ravonlik bilan halok bo‘lish qo‘rquvi edi. Bo‘rilar bor edi. Ularning uvillashi huvillagan cho‘l bo‘ylab u yoqdan bu yoqqa kezar, havoni go‘yo tahdiddan to‘qilgan matoga aylantirar edi; bu mato shunchalik sezilarli ediki, u ba’zan o‘zini qo‘llarini ko‘tarib, uni shamolda silkinayotgan chodir devoridek nari itarayotgan holda ko‘rardi.

Vaqti-vaqti bilan ikki-uchtadan bo‘lib yurgan bo‘rilar uning yo‘lini kesib o‘tardi. Ammo ular undan uzoqroq yurishardi. Ularning soni yetarli emasdi, bundan tashqari, ular olishmaydigan karibularni ovlashardi, tik yuradigan bu g‘alati maxluq esa tirnashi va tishlashi mumkin edi.

Kun oxirlab qolganda u bo‘rilar o‘lja qilgan joyda sochilib yotgan suyaklarga duch keldi. Bir soat oldin bu qoldiqlar baqirib, yugurib yurgan, juda ham tirik karibu bo‘tasi edi. U suyaklarga tikildi: ular toza kemirilgan, yaltirab qolgan, hali o‘lmagan hujayralar hayotidan pushti rangda edi. Nahotki kun tugamasidan o‘zi ham shunday bo‘lib qolsa! Hayot degani shu-da, a? Behuda va o‘tkinchi narsa. Faqat hayot og‘riq beradi. O‘limda og‘riq yo‘q. O‘lish — uxlash. Bu to‘xtash, orom degani. Unda nega u o‘limga rozi emas?

Ammo u uzoq falsafa so‘qmadi. U mox ustida cho‘nqayib, og‘zida suyak, uni hali ham och pushti rangga bo‘yab turgan hayot qoldiqlarini so‘rardi. Xuddi xotira kabi nozik va qochoq go‘shtning shirin ta’mi uni telba qilardi. U jag‘larini suyaklarga qisib, qarsillatdi. Goh suyak sinardi, goh tishi. Keyin suyaklarni toshlar orasida ezib, bo‘tqa bo‘lguncha tuydi va yutib yubordi. Shoshganidan barmoqlarini ham urib oldi, ammo tushib kelayotgan tosh ostida qolgan barmoqlari unchalik og‘rimaganiga ajablanishga ham bir lahza topdi.

Qor va yomg‘irning dahshatli kunlari boshlandi. U qachon tunab qolganini, qachon yo‘lga chiqqanini bilmasdi. Kunduz qancha yursa, kechasi ham shuncha yurardi. Qayerda yiqilsa, o‘sha yerda dam olar, ichidagi so‘nib borayotgan hayot birdan alangalanib, sal yorqinroq yona boshlaganda yana emaklab ketardi. U endi inson sifatida kurashmasdi. Uni oldinga haydayotgan narsa — ichidagi o‘lishni istamaydigan hayot edi. U azob chekmasdi. Asablari o‘tmaslashib, uvishib qolgan, ongi esa g‘alati vahimalar va shirin tushlarga to‘lgan edi.

Ammo u doim karibu bo‘tasining ezilgan suyaklarini so‘rib, chaynab borardi — ularning eng mayda qoldiqlarini ham yig‘ib olib, o‘zi bilan olib yurardi. U endi tepaliklar yoki suvayirg‘ichlarni kesib o‘tmas, balki keng va sayoz vodiydan oqib o‘tadigan katta bir daryo bo‘ylab beixtiyor ketib borardi. U bu daryoni ham, bu vodiyni ham ko‘rmasdi. U vahimalardan boshqa hech narsani ko‘rmasdi. Jon va tan yonma-yon yurar yoki emaklar, ammo bir-biridan ayri edi — ularni bog‘lab turgan ip shunchalik ingichka edi.

U es-hushi joyida, qoyali tokcha ustida chalqancha yotgan holda uyg‘ondi. Quyosh charaqlab, iliq nur sochib turardi. Uzoqdan karibu bo‘talarining ma’rashi eshitilardi. U yomg‘ir, shamol va qor haqidagi xira xotiralarni eslardi, ammo bo‘ron uni ikki kun savaladimi yoki ikki hafta — bilmasdi.

U bir muddat qimirlamay yotdi; mayin quyosh nuri uning ustiga quyilib, bechora badanini iliqlik bilan to‘ydirardi. Yaxshi kun, deb o‘yladi u. Balki qayerdaligini aniqlay olar. Azob bilan kuch sarflab, yonboshiga ag‘darildi. Pastda keng, sekin oqar daryo oqardi. Uning notanishligi uni hayron qoldirdi. U daryoni ko‘zlari bilan sekin kuzatib bordi: daryo yalang‘och, huvillagan tepaliklar orasida keng burilishlar yasab oqar, bu tepaliklar u shu paytgacha ko‘rgan har qanday tepalikdan ham huvillaganroq, yalang‘ochroq va pastroq edi. Sekin, shoshilmay, hech hayajonsiz va eng arzimas qiziqish bilan u bu begona daryoning ufqqa qarab oqishini kuzatdi va uning charaqlab yaltirayotgan dengizga quyilayotganini ko‘rdi. U hamon hayajonlanmadi. Juda g‘alati, deb o‘yladi u, vahimami yoki sarob — ehtimol, vahima, aynigan aqlining o‘yini. Yaltiroq dengiz o‘rtasida langar tashlab turgan kemani ko‘rganida bunga yanada ishonch hosil qildi. U bir muddat ko‘zlarini yumdi, keyin ochdi. Qanday g‘alati, vahima hamon ketmayapti! Ammo g‘alati emas. U bepoyon cho‘lning qoq o‘rtasida dengiz ham, kema ham yo‘qligini bilardi — xuddi bo‘sh miltiqda patron yo‘qligini bilganidek.

Orqasidan pishillagan ovoz eshitdi — yarim bo‘g‘ilgan xirillash yoki yo‘tal. Haddan tashqari holsizligi va qotib qolgani uchun juda sekin, u boshqa yonboshiga ag‘darildi. Yaqin atrofda hech narsani ko‘rmadi, ammo sabr bilan kutdi. Yana pishillash va yo‘tal eshitildi va yigirma fut ham kelmaydigan masofada, ikki o‘tkir qirrali tosh orasida u bo‘rining kulrang boshini ko‘rib qoldi. O‘tkir quloqlari u boshqa bo‘rilarda ko‘rganidek dikkaymagan edi; ko‘zlari xira tortgan, qonga to‘lgan, boshi esa ojiz va mungli osilib turardi. Hayvon quyosh nurida to‘xtovsiz ko‘z qisib-ochardi. U kasalga o‘xshardi. Kishi qarab turganda u yana pishillab, yo‘taldi.

Hech bo‘lmasa bu haqiqat, deb o‘yladi u va ilgari vahima to‘sib turgan haqiqiy dunyoni ko‘rish uchun yana boshqa yonboshiga ag‘darildi. Ammo dengiz hamon uzoqda yaltirab turar, kema ham aniq ko‘rinib turardi. Nahotki bu haqiqat bo‘lsa? U uzoq vaqt ko‘zlarini yumib o‘yladi, keyin birdan tushundi. U shimoli-sharq tomon yurib, Dis suvayirg‘ichidan uzoqlashib, Koppermayn vodiysiga kirib kelgan ekan. Bu keng va sekin oqar daryo — Koppermayn. U yaltiroq dengiz — Shimoliy Muz okeani. U kema esa Makkenzi daryosining quyilish joyidan sharqqa, juda uzoq sharqqa adashib kelib qolgan kitchi kemasi bo‘lib, Koronatsiya ko‘rfazida langar tashlab turibdi. U ancha oldin ko‘rgan Gudzon ko‘rfazi kompaniyasining xaritasini esladi va hammasi unga aniq va mantiqli bo‘lib qoldi.

U o‘tirib oldi va diqqatini darhol bajarilishi kerak bo‘lgan ishlarga qaratdi. Adyol o‘ramlari titilib bitgan, oyoqlari shaklsiz xom go‘sht bo‘laklariga aylangan edi. Oxirgi adyoli ham yo‘q edi. Miltiq ham, pichoq ham yo‘q edi. Shlyapasini qayerdadir tushirib qoldirgan, uning tasmasidagi gugurt dastasi ham ketgan, ammo ko‘kragidagi gugurtlar tamaki xaltasi va moyli qog‘oz ichida eson-omon va quruq edi. U soatiga qaradi. Soat o‘n birni ko‘rsatar va hamon yurib turardi. Aftidan, u soatni burab yurgan ekan.

U xotirjam va o‘zini bosib olgan edi. Haddan tashqari holsiz bo‘lsa-da, hech qanday og‘riq sezmasdi. Qorni och emasdi. Ovqat haqidagi fikr ham unga yoqimli tuyulmasdi, nima qilsa, faqat aql bilan qilardi. U shimining pochalarini tizzasigacha yirtib olib, oyoqlariga o‘radi. Qandaydir yo‘l bilan tunuka chelakni saqlab qolgan ekan. U kemagacha bo‘lgan, dahshatli bo‘lishi oldindan ko‘rinib turgan yo‘lni boshlashdan oldin bir oz issiq suv ichib olmoqchi bo‘ldi.

Harakatlari sekin edi. U shol tekkandek qaltirardi. Quruq mox yig‘ishga kirishganida, oyoqqa turolmasligini bildi. Qayta-qayta urindi, keyin to‘rt oyoqlab emaklab yurish bilan kifoyalandi. Bir safar u kasal bo‘rining yaqiniga emaklab bordi. Hayvon istamaygina uning yo‘lidan o‘zini sudrab chetga oldi va zo‘rg‘a bukiladigandek holsiz tili bilan jag‘larini yaladi. Kishi bu tilning odatdagi sog‘lom qizil rangda emasligini payqadi. U sarg‘ish-jigarrang bo‘lib, dag‘al, yarim qurigan shilimshiq bilan qoplangandek edi.

Bir kvarta issiq suv ichgandan keyin kishi oyoqqa tura olishini, hatto o‘layotgan odam qanday yurishi mumkin bo‘lsa, shunday yura olishini bildi. Har bir daqiqada u dam olishga majbur bo‘lardi. Qadamlari zaif va ishonchsiz edi — xuddi uning izidan ergashib kelayotgan bo‘rining qadamlari zaif va ishonchsiz bo‘lganidek; o‘sha kechasi yaltiroq dengizni qorong‘ilik yutib yuborganda, u dengizga bor-yo‘g‘i to‘rt mil yaqinlashganini bildi.

Tun bo‘yi u kasal bo‘rining yo‘talini, vaqti-vaqti bilan karibu bo‘talarining ma’rashini eshitib chiqdi. Atrofida hayot bor edi, ammo bu kuchli hayot, juda tirik va sog‘lom hayot edi; u kasal bo‘ri kasal odamning izidan odam birinchi o‘lar degan umidda ergashayotganini bilardi. Ertalab ko‘zlarini ochganda, bo‘ri unga mungli va och nigoh bilan tikilib turganini ko‘rdi. U dumini oyoqlari orasiga qisib, bechora va g‘amgin itdek bukchayib turardi. Tongning sovuq shamolida qaltirar, kishi unga xirillagan pichirlashdan nariga o‘tmaydigan ovozda gapirganda, ma’yus irshayardi.

Quyosh charaqlab chiqdi, butun tong bo‘yi kishi yaltiroq dengizdagi kema tomon gandiraklab, yiqilib-surilib bordi. Havo ajoyib edi. Bu shimoliy kengliklarning qisqa «hindcha yozi» edi. U bir hafta davom etishi mumkin edi. Ertaga yoki indinga tugab qolishi ham mumkin edi.

Tushdan keyin kishi bir izga duch keldi. Bu boshqa bir odamning izi edi — u yurmagan, to‘rt oyoqlab o‘zini sudrab borgan edi. Kishi bu Bill bo‘lsa kerak, deb o‘yladi, ammo o‘tmas, befarq tarzda o‘yladi. Unda qiziqish yo‘q edi. Aslida sezgi ham, tuyg‘u ham uni tark etgan edi. U endi og‘riqni his qilmasdi. Oshqozon ham, asablar ham uyquga ketgan edi. Ammo ichidagi hayot uni oldinga haydardi. U juda charchagan edi, ammo hayot o‘lishni istamasdi. Aynan hayot o‘lishni istamagani uchun ham u hamon botqoq rezavorlari va mitti baliqlarni yer, issiq suvini ichar va kasal bo‘ridan ko‘zini uzmay, hushyor turardi.

U o‘zini sudrab borgan boshqa odamning izidan ergashdi va tez orada izning oxiriga yetdi: bir nechta yangi kemirilgan suyak, atrofdagi ho‘l moxda esa ko‘plab bo‘rilarning panja izlari. U o‘zinikiga o‘xshagan, los terisidan tikilgan bo‘g‘ma xaltani ko‘rdi — u o‘tkir tishlar bilan yirtilgan edi. U xaltani qo‘liga oldi, garchi uning og‘irligi zaif barmoqlari uchun deyarli haddan tashqari bo‘lsa ham. Bill uni oxirigacha ko‘tarib yurgan ekan. Ha-ha! Endi u Billning ustidan kuladi. U omon qoladi va bu xaltani yaltiroq dengizdagi kemaga olib boradi. Uning kulgisi xirillagan va dahshatli edi, qarg‘aning qag‘illashiga o‘xshardi; kasal bo‘ri ham unga qo‘shilib, mungli uvilladi. Kishi birdan jim bo‘ldi. Agar bu Bill bo‘lsa, agar shu pushti-oq, toza suyaklar Bill bo‘lsa, qanday qilib Billning ustidan kulishi mumkin?

U yuzini o‘girdi. Mayli, Bill uni tashlab ketdi; ammo u oltinni olmaydi, Billning suyaklarini ham so‘rmaydi. Ish aksincha bo‘lganida esa Bill bunday qilgan bo‘lardi, deb o‘yladi u gandiraklab ketar ekan.

U bir ko‘lmakka yetib keldi. Mitti baliqlar qidirib engashganida, go‘yo nimadir chaqib olgandek boshini keskin tortib oldi. U suvda aks etgan o‘z yuzini ko‘rib qolgan edi. Yuzi shunchalik dahshatli ediki, uning sezgisi hayratga tushadigan darajada uyg‘onib ketdi. Ko‘lmakda uchta baliqcha bor edi, ammo ko‘lmak bo‘shatib bo‘lmaydigan darajada katta edi; ularni tunuka chelak bilan tutishga bir necha bor behuda urinib, u bu ishdan voz kechdi. Haddan tashqari holsizligidan suvga yiqilib, cho‘kib ketishdan qo‘rqdi. Aynan shu sababdan u daryo qumloq sohillarida qatorlashib yotgan ko‘plab oqindi xodalardan biriga minib, daryoga o‘zini topshirishga jur’at qilmadi.

O‘sha kuni u kema bilan oradagi masofani uch milga qisqartirdi; ertasiga ikki milga — chunki endi u ham Bill kabi emaklab borardi; beshinchi kunning oxirida esa kema hamon yetti mil narida, u esa kuniga bir mil ham bosib o‘tolmaydigan ahvolda edi. «Hindcha yoz» hamon davom etar, u esa navbatma-navbat goh emaklar, goh hushidan ketardi; kasal bo‘ri esa doim uning izidan yo‘talib, xirillab kelardi. Tizzalari ham xuddi oyoqlari kabi xom go‘shtga aylangan edi; ustidagi ko‘ylagini yirtib, ularni o‘rasa ham, ortidan mox va toshlar ustida qizil iz qolardi. Bir safar orqasiga qarab, bo‘rining uning qonli izini ochko‘zlik bilan yalayotganini ko‘rdi va o‘zining oxiri qanday bo‘lishi mumkinligini aniq tasavvur qildi — agar... agar u bo‘rini qo‘lga tushira olmasa. Shunda hayot uchun kurashning eng dahshatli fojialaridan biri boshlandi: emaklayotgan kasal odam va oqsoqlanayotgan kasal bo‘ri — o‘layotgan tanalarini huvillagan cho‘l bo‘ylab sudrab borayotgan va bir-birining jonini ovlayotgan ikki maxluq.

Agar bu sog‘lom bo‘ri bo‘lganida, kishi uchun bu unchalik ahamiyatli bo‘lmasdi; ammo o‘sha jirkanch, deyarli o‘lik maxluqning qorniga yem bo‘lish fikri unga jirkanch edi. U nozik ta’b edi. Uning ongi yana chalkasha boshlagan, vasvasalar uni yana gangitardi, ongi tiniq bo‘lgan paytlar esa tobora siyraklashib, qisqarib borardi.

Bir safar u hushsizlikdan qulog‘ining tagida eshitilgan xirillashdan uyg‘onib ketdi. Bo‘ri oqsoqlanib orqaga sakradi, ammo holsizligidan oyog‘i toyib, yiqildi. Bu kulgili edi, ammo uning kulgisi kelmadi. U hatto qo‘rqmadi ham. Buning uchun u juda uzoqqa ketib qolgan edi. Ammo ongi bir lahza tiniq edi, u yotgancha o‘yladi. Kema to‘rt mildan ortiq uzoqda emas edi. Ko‘zlaridagi tumanni ishqalab ketkazganda, u kemani juda aniq ko‘rar, yaltiroq dengiz suvini kesib borayotgan kichik qayiqning oq yelkanini ham ko‘rardi. Ammo u bu to‘rt milni hech qachon emaklab bosib o‘tolmasdi. Buni bilardi va bu bilimdan juda xotirjam edi. U yarim mil ham emaklay olmasligini bilardi. Shunga qaramay, u yashashni xohlardi. Shuncha azob-uqubatlardan keyin o‘lishi aqlga sig‘masdi. Taqdir undan haddan tashqari ko‘p narsa talab qilayotgan edi. Va o‘layotgan bo‘lsa ham, u o‘lishni rad etdi. Bu, ehtimol, telbalik edi, ammo u o‘limning changalida turib, O‘limga qarshi chiqdi va o‘lishdan bosh tortdi.

U ko‘zlarini yumdi va cheksiz ehtiyot bilan o‘zini yig‘ib oldi. Butun vujudining tub-tubiga ko‘tarilayotgan suv kabi urilayotgan, bo‘g‘uvchi lanjlik ustida qolish uchun o‘zini temirdek mustahkam tutdi. Bu halokatli lanjlik juda ham dengizga o‘xshardi — u ko‘tarilib, ko‘tarilib, uning ongini asta-sekin cho‘ktirardi. Ba’zan u deyarli butunlay suv ostida qolar, unutish qa’ri bo‘ylab zaif qulochlar bilan suzardi; keyin esa jonning qandaydir g‘alati kimyosi bilan yana bir parcha iroda topar va kuchliroq qulochlar ota boshlardi.

U chalqancha qimirlamay yotar va kasal bo‘rining xirillab nafas olib, nafas chiqarishi asta-sekin yaqinlashib kelayotganini eshitardi. Nafas yaqinlashar, tobora yaqinlashar, go‘yo cheksiz vaqt o‘tardi, u esa qimirlamasdi. U qulog‘ining tagida edi. Dag‘al, quruq til zumpaqog‘ozdek uning yonog‘iga ishqalandi. Uning qo‘llari otilib ketdi — hech bo‘lmasa u ularni otilishga buyurdi. Barmoqlari changal kabi bukilgan edi, ammo ular bo‘sh havoni ushladi. Chaqqonlik va aniqlik uchun kuch kerak, kishida esa bu kuch yo‘q edi.

Bo‘rining sabri dahshatli edi. Odamning sabri ham undan kam dahshatli emasdi. U yarim kun qimirlamay yotdi, hushsizlik bilan olishib, uni yemoqchi bo‘lgan va o‘zi ham yemoqchi bo‘lgan maxluqni kutdi. Ba’zan lanjlik dengizi uning ustidan ko‘tarilib, u uzun-uzun tushlar ko‘rardi; ammo bularning hammasi davomida, uyg‘oq bo‘lsa ham, tush ko‘rsa ham, u xirillagan nafasni va tilning dag‘al erkalashini kutardi.

U nafasni eshitmadi, qandaydir tushdan sekin uyg‘onib, qo‘li bo‘ylab tilning tegishini sezdi. U kutdi. Qoziq tishlar sekin bosildi; bosim kuchaydi; bo‘ri shuncha uzoq kutgan yemishiga tish botirishga oxirgi kuchini sarflardi. Ammo odam ham uzoq kutgan edi va tilka-pora qo‘l jag‘ni changallab oldi. Bo‘ri zaif tipirchilab, qo‘l zaif changallab turganda, ikkinchi qo‘l sekin o‘rmalab kelib, mahkam ushladi. Besh daqiqadan so‘ng odamning butun gavdasi bo‘rining ustida edi. Qo‘llarida bo‘rini bo‘g‘ib o‘ldirishga yetarli kuch yo‘q edi, ammo odamning yuzi bo‘rining tomog‘iga mahkam bosilgan, og‘zi junga to‘lgan edi. Yarim soatdan keyin odam tomog‘idan iliq bir narsa sizib o‘tayotganini sezdi. Bu yoqimli emasdi. Go‘yo oshqozoniga erigan qo‘rg‘oshin quyilayotgandek edi, va uni faqat iroda kuchi bilan majburan yutardi. Keyin odam chalqanchasiga ag‘darildi va uxlab qoldi.

* * *

«Bedford» kitchi kemasida ilmiy ekspeditsiyaning bir necha a’zosi bor edi. Ular kema palubasidan qirg‘oqda qandaydir g‘alati narsani payqab qolishdi. U sohil bo‘ylab suvga qarab harakatlanardi. Ular uni nima deb tasniflashni bilmadilar va, olim odamlar bo‘lganlari uchun, kema yonidagi kitchi qayiqqa tushib, ko‘rish uchun qirg‘oqqa jo‘nadilar. Va ular tirik, ammo odam deb atash qiyin bo‘lgan bir narsani ko‘rdilar. U ko‘r edi, hushsiz edi. U qandaydir bahaybat chuvalchang kabi yer bag‘irlab o‘rmalardi. Urinishlarining ko‘pi behuda ketardi, ammo u qaysar edi: to‘lg‘anib, buralib, soatiga taxminan yigirma fut oldinga siljirdi.

* * *

Uch haftadan keyin kishi «Bedford» kitchi kemasidagi so‘rida yotar va ozib ketgan yonoqlaridan oqayotgan ko‘z yoshlari bilan o‘zining kimligini va boshidan nimalar o‘tganini so‘zlab berardi. U yana onasi haqida, quyoshli Janubiy Kaliforniya haqida, apelsin bog‘lari va gullar orasidagi uyi haqida bir-biriga bog‘lanmagan gaplarni g‘o‘ldirardi.

Ko‘p kun o‘tmay, u olimlar va kema ofitserlari bilan bir dasturxonda o‘tira boshladi. U shuncha ko‘p ovqatni ko‘rib maza qilar, boshqalarning og‘ziga kirayotgan har bir luqmani tashvish bilan kuzatardi. Har bir luqma g‘oyib bo‘lganda, uning ko‘zlarida chuqur afsus ifodasi paydo bo‘lardi. U butunlay aqli raso edi, ammo ovqat paytida bu odamlarni yomon ko‘rardi. Uni ovqat yetmay qolishi mumkin degan qo‘rquv ta’qib qilardi. U oshpazdan, kayuta xizmatkori boladan, kapitandan oziq-ovqat zaxiralari haqida surishtirardi. Ular uni son-sanoqsiz marta tinchlantirishdi; ammo u ularga ishonmas, o‘z ko‘zi bilan ko‘rish uchun ayyorlik bilan oziq-ovqat omboriga mo‘ralab yurardi.

Kishining semirayotgani sezila boshladi. U kundan-kunga to‘lishib borardi. Olimlar boshlarini chayqab, turli nazariyalar o‘ylab topishdi. Ular uning ovqatini cheklab qo‘yishdi, ammo uning beli baribir yo‘g‘onlashar, ko‘ylagi ostida g‘ayritabiiy darajada shishib borardi.

Matroslar irshayishardi. Ular bilishardi. Olimlar kishini kuzatishga odam qo‘yganlarida, ular ham bilib olishdi. Ular uning nonushtadan keyin kema burniga qarab bukchayib borishini va xuddi tilanchidek kaftini cho‘zib, biror matrosga murojaat qilishini ko‘rishdi. Matros irshayib, unga bir parcha dengiz qotgan nonini uzatdi. U uni ochko‘zlik bilan changallab oldi, xasis oltinga qaraganidek unga tikildi va ko‘ylagining qo‘yniga tiqdi. Boshqa irshaygan matroslardan ham shunday sadaqalar tushdi.

Olimlar ehtiyotkorlik qilishdi. Ular uni o‘z holiga qo‘yishdi. Ammo yashirincha uning so‘risini tekshirib ko‘rishdi. U qotgan non bilan to‘la edi; to‘shagi qotgan nonga tiqilgan; har bir burchak va teshik qotgan non bilan to‘ldirilgan edi. Shunga qaramay, u aqli raso edi. U yana bir bor ochlik bo‘lishi mumkinligidan ehtiyot chorasini ko‘rayotgan edi — bor-yo‘g‘i shu. Bundan tuzalib ketadi, deyishdi olimlar; va u haqiqatan ham tuzaldi — «Bedford»ning langari San-Fransisko ko‘rfaziga gurillab tushmasidan oldinroq.