Aql osoyishtaligi — donolikning go‘zal javohirlaridan biri. U uzoq va sabrli o‘z-o‘zini nazorat qilish mehnatining natijasidir. Uning mavjudligi pishib yetilgan tajribaning, fikr qonunlari va amallarini oddiy bo‘lmagan darajada bilishning belgisidir.

Inson o‘zini fikrdan kelib chiqqan mavjudot deb tushunganida osoyishta bo‘ladi, chunki bunday bilim boshqalarni ham fikr natijasi deb tushunishni talab qiladi; to‘g‘ri tushunchani rivojlantirib, narsalarning ichki munosabatlarini sabab va oqibat amali orqali tobora aniqroq ko‘rgani sari, u xavotirlanish, g‘azablanish, tashvishlanish va qayg‘urishni bas qiladi; u sokin, barqaror va osoyishta bo‘lib qoladi.

Osoyishta odam o‘zini boshqarishni o‘rganib, boshqalarga moslashishni ham biladi; ular esa uning ruhiy kuchini hurmat qilib, undan o‘rganish va unga tayanish mumkinligini his qiladilar. Inson qanchalik osoyishta bo‘lsa, uning muvaffaqiyati, ta’siri, yaxshilikka bo‘lgan qudrati shunchalik katta bo‘ladi. Hatto oddiy savdogar ham o‘zini boshqarish va muvozanatini rivojlantirgani sari ishlari gullab-yashnayotganini ko‘radi, chunki odamlar doimo xulqi barqaror bo‘lgan odam bilan muomala qilishni afzal ko‘radilar.

Kuchli, sokin odam doimo sevilgan va hurmat qilingan. U jazirama yerdagi soya beruvchi daraxt yoki bo‘ronda pana bo‘ladigan qoyaga o‘xshaydi. Sokin qalbni, shirin xulqni, muvozanatli hayotni kim sevmaydi? Yomg‘ir yog‘adimi, quyosh charaqlaydimi, qanday o‘zgarishlar bo‘lmasin, bunday sifatlarga ega odamlar uchun farqi yo‘q, chunki ular doimo shirin, sokin va osoyishta. Xarakterning biz osoyishtalik deb ataydigan bu nafis muvozanati — madaniyatning so‘nggi saboqi, hayotning gullashi, ruhning mevasidir. U donolik kabi qimmatli, oltindan — ha, hatto sof oltindan ham afzalroq. Osoyishta hayot bilan — haqiqat ummonida, to‘lqinlar ostida, bo‘ronlar yetib bormaydigan, abadiy sokinlikda yashaydigan hayot bilan solishtirganda, shunchaki pul ortidan quvish qanchalik arzimas ko‘rinadi!

Biz qancha odamlarni bilamizki, ular hayotlarini zaharlaydilar, portlovchi jahl bilan barcha shirin va go‘zal narsalarni buzadilar, o‘z xarakterlarining muvozanatini yo‘qotib, yomon qon yaratadilar! Ko‘pchilik odamlar o‘zini boshqara olmasligi tufayli hayotlarini barbod qilmaydimi va baxtlarini buzmaydimi, degan savol tug‘iladi. Hayotda biz qanchalik kam muvozanatli, xarakterning nafis osoyishtaligiga ega odamlarni uchratamiz!

Ha, insoniyat boshqarib bo‘lmaydigan ehtiros bilan to‘lqinlanadi, jilovsiz qayg‘u bilan bo‘ronlanadi, xavotir va shubha bilan to‘lqinlanadi. Faqat dono odam, fikrlari boshqarilgan va poklangan odamgina ruhning shamollari va bo‘ronlariga bo‘ysundiradi.

Bo‘ronlarda chayqalayotgan qalblar, qayerda bo‘lsangiz ham, qanday sharoitda yashasangiz ham, shuni bilingki: hayot ummonida baxt orollari tabassum qilib turibdi va idealingizning quyoshli qirg‘og‘i sizning kelishingizni kutmoqda. Qo‘lingizni fikr rulida mahkam tuting. Ruhingizning kemasida qo‘mondon uxlab yotibdi — u faqat uxlayapti: uni uyg‘oting. O‘zini boshqarish — kuch; to‘g‘ri fikr — mahorat; sokinlik — qudrat. Yuragingizga ayting: «Tinchlan, jim bo‘l!»