Faraz qilaylik, bugun kechqurun shu zaldagilarni aylanib chiqib, bu ulkan sanoat shahrida ishlab chiqarish orqali boyish imkoniyatlari yo‘qmi deb so‘rasam. «Ha, bor, — deydi bir yigit, — agar biror yirik trest bilan ish qursang va boshlash uchun ikki-uch million dollar sarmoyang bo‘lsa». Yigit, trestlarning «katta biznes»ga qarshi hujum tufayli parchalanish tarixi hozir kichik odam uchun qanday imkoniyat ochilganini ko‘rsatib turibdi, xolos. Dunyo tarixida sarmoyasiz ishlab chiqarish bilan bugungidek tez boyish mumkin bo‘lgan payt hech qachon bo‘lmagan.

«Bunday bo‘lishi mumkin emas, — deysiz. — Sarmoyasiz boshlab bo‘lmaydi». Yigit, ijozat ber, bir misol keltiray. Buni qilishim shart — bu har bir yigit va qiz oldidagi burchim. Yigit, yodingda tut: agar odamlarga nima kerakligini bilsang, har qanday sarmoya bera oladiganidan ko‘ra ko‘proq boylik bilimiga ega bo‘lasan.

Massachusetsning Xingem shahrida ishsiz bir kambag‘al odam yashardi. U uyda bekor o‘tirardi, oxiri bir kuni xotini unga chiqib ish qilishni buyurdi va u — Massachusetsda yashagani uchun — xotiniga bo‘ysundi. U chiqib, ko‘rfaz sohiliga o‘tirdi va ho‘l bo‘lib ketgan yog‘och taxtachadan pichoq bilan yog‘och zanjir yo‘nib yasadi. O‘sha oqshom bolalari u uchun janjallashib qolishdi va tinchlik bo‘lishi uchun u ikkinchisini yo‘na boshladi. U ikkinchisini yo‘nayotganda bir qo‘shnisi kirib dedi:

— Nega o‘yinchoq yo‘nib sotmaysan? Bundan pul topsa bo‘ladi.

— E, nima yasashni bilmayman-da.

— Shu uyingdagi o‘z bolalaringdan nima yasashni so‘rasang-chi?

— Undan nima foyda? — dedi duradgor. — Mening bolalarim boshqalarning bolalariga o‘xshamaydi.

(Maktabda dars berganimda bunday odamlarni ko‘p ko‘rardim.) Lekin u maslahatga amal qildi va ertasi kuni ertalab qizi Meri zinadan tushib kelganda, undan so‘radi:

— Qanday o‘yinchoq istaysan?

Qizcha qo‘g‘irchoq karavoti, qo‘g‘irchoq yuvinish stoli, qo‘g‘irchoq aravachasi, qo‘g‘irchoq uchun kichkina soyabon istashini aytib, uning butun umriga yetadigan ro‘yxatni sanab ketdi. Shunday qilib, o‘z uyida, o‘z bolalari bilan maslahatlashib, u o‘tin oldi — chunki taxta sotib olishga puli yo‘q edi — va ko‘p yillar davomida butun dunyoga mashhur bo‘lgan o‘sha mustahkam, bo‘yalmagan Xingem o‘yinchoqlarini yo‘na boshladi. Avval o‘z bolalari uchun yasadi, keyin nusxalarini yasab, qo‘shni poyabzal do‘koni orqali sota boshladi. Biroz pul topa boshladi, keyin yana biroz ko‘proq. Janob Louson o‘z kitobida u odam keksa Massachusetsdagi eng boy odam ekanini yozadi va menimcha, bu haqiqat. Bugun uning boyligi yuz million dollar, uni orttirishga esa bor-yo‘g‘i o‘ttiz to‘rt yil sarflagan — yagona tamoyil asosida: o‘z uyidagi bolalari yoqtirgan narsani boshqalarning bolalari ham o‘z uylarida yoqtiradi; inson qalbini o‘zingizga, xotiningizga, bolalaringizga qarab baholang. Bu ishlab chiqarishdagi muvaffaqiyatning shohona yo‘lidir. «Uning hech sarmoyasi yo‘qmidi?» deysiz. Bor edi — bitta qalam pichoq. Uning pulini to‘laganmi-yo‘qmi, bilmayman.

Men shu gaplarni Konnektikut shtatining Nyu-Briten shahridagi tinglovchilarga aytdim. To‘rtinchi qatorda o‘tirgan bir xonim uyiga borib, yoqasini yechmoqchi bo‘ldi, lekin yoqa tugmasi tugma teshigiga qisilib qoldi. U tugmani uloqtirib: «Yoqaga taqish uchun bundan yaxshiroq narsa o‘ylab topaman», dedi. Eri esa dedi: «Bugun Konuell aytgan gaplardan keyin ko‘ryapsanmi, ishlatish osonroq yoqa mahkamlagichga ehtiyoj bor. Mana senga inson ehtiyoji, mana senga katta boylik. Qani, yoqa tugmasini ixtiro qil-u, boyib ket». U xotinini masxara qildi, demak, meni ham masxara qildi. Bu ba’zan qalbimni yarim tundagi qora bulutdek qoplaydigan eng qayg‘uli narsalardan biri: yarim asrdan ortiq shuncha mehnat qilib, aslida qanchalik oz ish qildim! Bugungi iliq e’tiboringizga qaramay, bugun bu yerda bo‘lganingiz tufayli o‘ntangizdan bittangiz ham million dollar topishiga ishonmayman; lekin bu mening emas, sizning aybingiz. Buni samimiy aytyapman. Odamlar maslahatimga hech qachon amal qilmasa, gapirishimdan ne foyda?

Eri uni kalaka qilganda, xonim yaxshiroq yoqa tugmasi yasashga ahd qildi. Ayol kishi «qilaman» deb ahd qilsa-yu, bu haqda hech kimga gapirmasa — albatta qiladi. Hozir har qayerda uchratish mumkin bo‘lgan bosma tugmani aynan o‘sha Yangi Angliyalik ayol ixtiro qilgan. Bu avval tashqi tomoniga prujinali qopqoqcha biriktirilgan yoqa tugmasi edi. Zamonaviy yomg‘irpo‘sh kiyadiganlar shunchaki bosib qo‘yiladigan va tortib ochiladigan tugmani bilishadi. Men aynan o‘sha tugmani nazarda tutyapman. Keyin u yana bir qancha tugmalarni ixtiro qildi, yana sarmoya kiritdi, so‘ng yirik fabrikalarga sherik bo‘ldi. Endi o‘sha ayol har yozda o‘zining shaxsiy kemasida dengiz ortiga sayohatga boradi — ha, erini ham olib boradi!

Bu voqeadan qanday saboq olaman? Mana qanday: men unga o‘shanda — uni tanimasam ham — hozir sizga aytayotganimni aytgan edim: «Boyligingiz sizga juda yaqin. Siz uning ustidan qarab o‘tib ketyapsiz». U haqiqatan ham ustidan qarashga majbur edi, chunki boylik aynan iyagining tagida edi.

Gazetada ayollar hech narsa ixtiro qilmagan degan gapni o‘qidim. O‘sha gazeta qaytadan boshlashi kerak. Agar ayollar nimadir ixtiro qilmaganida, o‘sha gazetaning o‘zi ham chiqmasdi. Do‘stlar, o‘ylab ko‘ring. Ey ayollar, o‘ylab ko‘ringlar! Kir yuvish xonasida ishlayman, tikuv mashinasida o‘tiraman yoki to‘quv dastgohi oldida yuraman, shuning uchun boylik orttira olmayman deysiz — holbuki, shu deyarli xatosiz yo‘riqqa amal qilsangiz, millioner bo‘lishingiz mumkin.

Ayollar hech narsa ixtiro qilmaydi desangiz, men so‘rayman: ustingizdagi kiyimning har bir ipini to‘qigan jakkard dastgohini kim ixtiro qilgan? Aytishlaricha, Jakkar xonim. Bosmaxona valigi va bosma dastgohni ham dehqonlarning xotinlari o‘ylab topgan. Mamlakatimizni hayratlanarli darajada boyitgan janubdagi paxta tozalash mashinasini kim ixtiro qilgan? Ma’lumki, general Grinning xotini bu g‘oyani o‘ylab topib, janob Uitniga ko‘rsatgan, u esa erkaklarga xos tarzda uni ilib olgan. Tikuv mashinasini kim ixtiro qilgan? Ertaga maktabga borib bolalaringizdan so‘rasam: «Elias Xou», deyishadi.

U fuqarolar urushida men bilan birga bo‘lgan, ko‘pincha chodirimga kelardi va men undan bu tikuv mashinasini yaratish uchun o‘n to‘rt yil ishlaganini ko‘p eshitganman. Ammo bir kuni xotini, agar tez orada biror narsa ixtiro qilinmasa, ochdan o‘lamiz, degan qarorga keldi va ikki soat ichida tikuv mashinasini ixtiro qildi. Albatta, patentni eri o‘z nomiga oldi. Erkaklar doim shunday qiladi. O‘roq mashinasini kim ixtiro qilgan? Yaqinda e’lon qilingan janob Makkormikning maxfiy maktubiga ko‘ra, bu G‘arbiy Virjiniyalik bir ayol bo‘lgan: otasi bilan o‘g‘il o‘roq mashinasi yasashda butunlay muvaffaqiyatsizlikka uchrab, ishni tashlaganlaridan keyin, u bir qancha qaychini taxtaning chetiga mixlab, har juftining bir tig‘ini bo‘sh qoldirgan, so‘ng ularni sim bilan shunday bog‘laganki, simni bir tomonga tortsa, qaychilar yopilgan, ikkinchi tomonga tortsa, ochilgan — mana sizga o‘roq mashinasining tamoyili. O‘roq mashinasiga qarasangiz, u bir qator qaychidan boshqa narsa emasligini ko‘rasiz. Agar ayol o‘roq mashinasini, jakkard dastgohini, paxta tozalash mashinasini ixtiro qila olsa, agar ayol tramvay o‘tkazgichini ixtiro qilib, tramvaylarni mumkin qilgan bo‘lsa, demak, «biz, erkaklar» ham yulduzlar ostidagi har qanday narsani ixtiro qila olamiz! Buni erkaklarni ruhlantirish uchun aytyapman.

Dunyoning buyuk ixtirochilari kimlar? Bu saboq yana oldimizga keladi. Buyuk ixtirochi yoningizda o‘tiribdi yoki u — sizning o‘zingiz. «Men umrimda hech narsa ixtiro qilmaganman», deysiz. Buyuk ixtirochilar ham bitta buyuk sirni kashf qilmaguncha hech narsa ixtiro qilmagan edi. Ixtirochi kallasi qopdek katta odam yoki chaqmoqdek odam deb o‘ylaysizmi? Unisi ham emas, bunisi ham. Chinakam buyuk odam — oddiy, to‘g‘riso‘z, har kungi, sog‘lom fikrli odam. Agar u qilgan biror ishni ko‘rmasangiz, uning buyuk ixtirochi ekanini xayolingizga ham keltirmaysiz. Qo‘shnilari uni unchalik buyuk deb bilmaydi. Hovlingiz devori ortidan hech qachon buyuk narsani ko‘rmaysiz. Qo‘shnilaringiz orasida buyuklik yo‘q, deysiz. Buyuklik — allaqayoqda, uzoqda. Holbuki ularning buyukligi shunchalik oddiy, sodda, samimiy va amaliyki, qo‘shnilari ham, do‘stlari ham uni hech qachon tanimaydi.

Buyuklikni ko‘rsatish uchun yana bir kichik voqeani aytay. Massachusetsda mix zavodida ishlagan bir kambag‘al odam o‘ttiz sakkiz yoshida jarohat oldi va endi oz pul topa olardi. Uni idorada hisob varaqlaridagi qalam bilan yozilgan qaydlarni o‘chirish ishiga olishdi. U o‘chirg‘ich bilan qo‘li charchaguncha ishqalardi. Keyin bir bo‘lak o‘chirg‘ichni tayoqchaning uchiga bog‘lab, randadek ishlata boshladi. Kichkina qizi kelib: «Dada, bu sizning patentingiz-ku, a?» dedi. Keyinchalik otasi aytgan ekan: «Tayoqchaga o‘chirg‘ich qo‘yganimda qizim menga buni patent deganida, bu haqda ilk bor o‘yladim». U Bostonga borib patent so‘radi va cho‘ntagida uchiga o‘chirg‘ich o‘rnatilgan qalam olib yurgan har biringiz hozir o‘sha millionerga o‘lpon to‘layapsiz. Sarmoya yo‘q edi, bir tiyin ham sarflamadi. Hammasi — sof daromad, to millionlargacha.