Mahbub ul-qulub: tanlangan hikmatlar

Alisher Navoiy 1441 yilda Hirotda tug‘ilgan va 1501 yilda shu shaharda vafot etgan. U butun umrini she’r va ilmga, ayni paytda davlat ishlariga bag‘ishladi: Husayn Boyqaro saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qildi, ammo boyligining katta qismini madrasa, xonaqoh, shifoxona, ko‘prik va hammomlar qurdirishga sarfladi. Turkiy tilda «Xamsa» yaratib, bu tilning adabiy imkoniyatlari forsiy tildan kam emasligini amalda isbotladi.

Navoiyning yoshligi oson kechmagan. Temuriylar o‘rtasidagi taxt kurashlari davrida u Hirotdan ketishga majbur bo‘lgan, Mashhad va Samarqandda tahsil olgan. 1469 yilda bolalikdagi do‘sti Husayn Boyqaro Hirot taxtiga o‘tirgach, Navoiy poytaxtga qaytdi va davlat ishlariga jalb qilindi. Shu tariqa u hayotning turli qirralarini — g‘urbatni ham, saroy hashamini ham, ilm majlislarini ham, xalqning og‘ir turmushini ham — yaqindan ko‘rdi. «Mahbub ul-qulub»dagi har bir toifa haqidagi fikrlar ana shu tajribaning mevasidir.

«Mahbub ul-qulub» — «Ko‘ngillarning sevgani» degan ma’noni beradi. Asar 1500 yilda (hijriy 906 yilda) yozilgan, ya’ni Navoiy vafotidan bir yilcha oldin. Bu — shoirning so‘nggi yirik nasriy asarlaridan biri, uzoq va murakkab hayot tajribasining xulosasi. Navoiy unda o‘zi ko‘rgan-kechirgan odamlar, el-yurt, saroy va bozor, madrasa va dala haqida o‘ylaganlarini nasr bilan bayon qiladi, fikrini mustahkamlash uchun orasiga bayt, qit’a va ruboiylar qo‘shadi.

Asar uch qismdan iborat. Birinchi qism qirq fasldan tuzilgan bo‘lib, jamiyatdagi turli toifalar — podshohlar va vazirlar, qozi va olimlar, muallim va shoirlar, tabib va munajjimlar, savdogar va dehqonlar, kasb-hunar egalari va boshqalar haqida. Navoiy har bir toifaning yaxshisini maqtaydi, yomonini fosh qiladi: bir kasb ichida ham halol va nopok odam bo‘lishini ko‘rsatadi.

Ikkinchi qism o‘n bobdan iborat bo‘lib, insonning yaxshi va yomon xislatlariga bag‘ishlangan: tavba, zuhd (dunyo hirsidan tiyilish), tavakkul, qanoat, sabr, tavoze’ (kamtarlik), adab, zikr, tavajjuh va rizo haqida so‘z boradi; qism ishq haqidagi mulohazalar bilan yakunlanadi.

Uchinchi qism esa qisqa pand-nasihatlar, hikmatli so‘zlar va tamsillardan tuzilgan. Ularning ko‘pchiligi bir-ikki jumladan iborat bo‘lib, xalq maqollariga yaqin turadi — eslab qolish oson, hayotda qo‘llash oson.

Ushbu kitobda birinchi qismdan o‘nta toifa — odil podshoh, olim, muallim, dehqon, savdogar, hunar ahli, qozi, vazir, tabib va shoir haqidagi fasllarning mazmuni, ikkinchi qism haqida qisqacha ma’lumot, so‘ng uchinchi qism ruhidagi 72 ta hikmat mavzular bo‘yicha guruhlab berildi. Muhim izoh: bu so‘zma-so‘z tarjima ham, ilmiy nashr ham emas. Navoiy XV asr eski o‘zbek (chig‘atoy) tilida, murakkab arabcha-forscha iboralar bilan yozgan; bu yerda esa uning fikrlari bugungi o‘quvchi tushunadigan sodda tilda, erkin bayon qilindi. Ayrim hikmatlarda Navoiyning asl so‘zlariga juda yaqin turildi, ayrimlarida esa faqat fikrning mag‘zi saqlandi. Asarni chuqur o‘rganmoqchi bo‘lgan o‘quvchi uning ilmiy nashrlariga murojaat qilgani ma’qul.

Nega bu kitob bugun ham kerak? Chunki Navoiy so‘z yuritgan muammolar — ochko‘zlik va qanoat, til bilan yetkazilgan ozor, ustozga hurmat, halol mehnat qadri — besh yuz yilda o‘zgargani yo‘q. O‘zgargani faqat liboslar va asboblar.