Gi de Mopassan: hikoyalar

U taqdirning xatosi bilan go‘yo mayda amaldorlar oilasida tug‘ilib qolgan o‘sha go‘zal, maftunkor qizlardan biri edi. Na sepi bor edi, na umidi; boy va obro‘li bir erkak bilan tanishish, uni tushunib sevishi, unga uylanishi uchun hech qanday yo‘l yo‘q edi. Oxiri u Xalq ta’limi vazirligidagi bir kichkina mirzaga erga tegishga rozi bo‘ldi.

Bezanishga imkoni yo‘qligidan u oddiy kiyinardi, ammo o‘z tabaqasidan tushib qolgan odamdek baxtsiz edi. Chunki ayollarning kastasi ham, zoti ham bo‘lmaydi: ularning nasl-nasabi o‘rnini go‘zalligi, nafosati va jozibasi bosadi. Tug‘ma ziyrakligi, nafislikka moyilligi, aql-zakovatining chaqqonligi — ularning yagona martabasi shu; mana shular oddiy xalq qizlarini eng mashhur xonimlar bilan tenglashtirib qo‘yadi.

U to‘xtovsiz azob chekardi: o‘zini har qanday noziklik va dabdaba uchun yaratilgandek his qilardi. Uyining g‘aribligidan, devorlarning xunukligidan, kursilarning titilib ketganidan, matolarning beo‘xshovligidan qiynalardi. Uning o‘rnida boshqa har qanday ayol payqamaydigan bu narsalarning barchasi uni ezar, g‘azabini qo‘zg‘ardi. Uyning mayda-chuyda yumushlarini bajaradigan kichkina bretan xizmatkor qizni ko‘rganda dilida alamli afsuslar, telba orzular uyg‘onardi. U sharq gilamlari tutilgan, baland bronza chiroqdonlar bilan yoritilgan jimjit dahlizlarni, issiq pechning og‘ir harorati elitib, keng kreslolarda mudrab o‘tirgan kalta ishtonli ikki baland bo‘yli malayni xayol qilardi. Qadimiy shoyi qoplangan katta mehmonxonalarni, bebaho bezaklar terilgan nafis mebellarni, eng yaqin do‘stlar bilan, barcha ayollar e’tiborini tilab, havas qiladigan mashhur va izlangan erkaklar bilan soat beshdagi suhbat uchun yaratilgan xushbo‘y, ko‘rkam kichik mehmonxonalarni orzu qilardi.

Kechqurun uch kundan beri almashtirilmagan dasturxon yozilgan dumaloq stol atrofida, eri qarshisida tushlikka o‘tirganida, eri sho‘rva idishining qopqog‘ini ochib, zavq bilan: «Voy, qanday mazali sho‘rva! Bundan yaxshi ovqat bo‘lmasa kerak...» deganida, u nozik ziyofatlarni, yaltiragan kumush idishlarni, devorlarni sehrli o‘rmon ichidagi qadimiy odamlar va g‘aroyib qushlar bilan to‘ldirib yuborgan gobelenlarni xayol qilardi; ajoyib laganlarda tortilgan nafis taomlarni, alabaxta go‘shtining pushti tilimini yoki qirqovul qanotini yeyarkan, sfinksnikidek sirli tabassum bilan eshitiladigan shivirlab aytilgan iltifotlarni o‘ylardi.

Uning na kiyim-boshi, na taqinchog‘i — hech vaqosi yo‘q edi. Holbuki u faqat shularni yaxshi ko‘rardi; o‘zini shular uchun yaratilgandek his qilardi. Yoqishni, havas uyg‘otishni, jozibali bo‘lishni, hamma uni izlashini juda-juda istardi.

Uning bir boy dugonasi bor edi — monastir maktabidan birga o‘qigan qiz; lekin u endi uning uyiga borishni xohlamasdi: qaytib kelganidan keyin juda iztirob chekardi. Keyin kunlar bo‘yi g‘am-alamdan, afsus-nadomatdan, umidsizlik va g‘ussadan yig‘lab chiqardi.

Bir kuni kechqurun eri qo‘lida katta bir konvert ushlagancha, g‘olibona qiyofada uyga kirib keldi.

— Ma, — dedi u, — senga bir narsa olib keldim.

U shoshib konvertni yirtdi va ichidan bosma yozuvli bir karta oldi. Unda shunday deyilgan edi:

«Xalq ta’limi vaziri va Jorj Ramponno xonim janob va xonim Luazellarni 18-yanvar, dushanba kuni vazirlik qasrida o‘tkaziladigan kechaga tashrif buyurishlarini iltimos qiladilar».

Eri kutganidek quvonish o‘rniga u taklifnomani alam bilan stol ustiga otib yubordi va g‘o‘ldiradi:

— Buni nima qilay endi?

— Axir, azizim, men xursand bo‘lasan deb o‘ylagandim. Sen hech qayoqqa chiqmaysan, bu esa imkoniyat, ajoyib imkoniyat! Uni olgunimcha ming azob tortdim. Hamma shuni istaydi; juda qadrli narsa, amaldorlarga ko‘p berishmaydi. U yerda butun rasmiy olamni ko‘rasan.

U eriga g‘azab bilan tikildi va sabrsizlanib dedi:

— U yerga borish uchun ustimga nima kiyaman?

Eri bu haqda o‘ylamagan ekan; duduqlanib dedi:

— Teatrga kiyib boradigan ko‘ylaging-chi... Menimcha, u juda chiroyli...

U xotinining yig‘layotganini ko‘rib, hayratdan, sarosimadan jim qoldi. Ikki yirik tomchi yosh uning ko‘z chetlaridan og‘iz chetlari tomon sekin-asta oqib tushardi. Eri duduqlandi:

— Senga nima bo‘ldi? Nima bo‘ldi?

Ammo u qattiq zo‘r berib o‘zini qo‘lga oldi va ho‘l yonoqlarini artarkan, xotirjam ovozda javob berdi:

— Hech narsa. Shunchaki kiyadigan ko‘ylagim yo‘q, shuning uchun bu bazmga bora olmayman. Kartangni xotini mendan yaxshiroq kiyinadigan biror hamkasbingga ber.

Eri qattiq qayg‘urdi. U yana gap boshladi:

— Qara, Matilda. Yaxshi bir ko‘ylak, boshqa paytlarda ham kiyib yursa bo‘ladigan, juda oddiygina bir narsa qanchaga tushadi?

U bir necha soniya o‘ylab qoldi: hisob-kitob qilar, tejamkor mirzoning darhol rad etishi va qo‘rquv bilan qichqirib yuborishiga sabab bo‘lmaydigan qancha pul so‘rash mumkinligini chamalardi.

Nihoyat ikkilanib javob berdi:

— Aniq bilmayman, lekin to‘rt yuz frank bo‘lsa, eplasam kerak.

Eri biroz rangi o‘chdi: u xuddi shu pulni miltiq sotib olishga, kelgusi yozda yakshanba kunlari Nanter tekisligiga to‘rg‘ay otgani boradigan bir necha do‘sti bilan ovga chiqishga atab qo‘ygan edi.

Shunga qaramay dedi:

— Mayli. Senga to‘rt yuz frank beraman. Faqat chiroyli ko‘ylak olishga harakat qil.

Bazm kuni yaqinlashib kelardi, Luazel xonim esa g‘amgin, xavotirli, bezovta ko‘rinardi. Holbuki ko‘ylagi tayyor edi. Bir kuni kechqurun eri unga dedi:

— Senga nima bo‘ldi? Uch kundan beri allaqanday g‘alati bo‘lib yuribsan.

U javob berdi:

— Bitta ham taqinchog‘im, bitta ham toshim, taqadigan hech narsam yo‘qligi meni xafa qilyapti. Juda g‘arib ko‘rinaman. Bu kechaga bormaganim ham ma’qulroqmikan.

Eri dedi:

— Tirik gul taqasan. Bu faslda bu juda chiroyli hisoblanadi. O‘n frankka ikki-uchta ajoyib atirgul olasan.

Bu uni ishontirmadi.

— Yo‘q... Boy ayollar orasida kambag‘al ko‘rinishdan ham xo‘rlovchi narsa yo‘q.

Shunda eri qichqirib yubordi:

— Qanday soddasan-a! Dugonang Forestye xonimning oldiga bor-da, taqinchoqlaringni berib tur, deb so‘ra. U bilan bunga yetadigan darajada yaqinsan-ku.

U quvonchdan chinqirib yubordi:

— To‘g‘ri-ya! Bu xayolimga ham kelmabdi.

Ertasi kuni u dugonasining uyiga borib, dardini aytdi.

Forestye xonim ko‘zguli javoni oldiga borib, katta bir quti oldi, uni olib kelib ochdi-da, Luazel xonimga dedi:

— Tanla, azizim.

U avval bilaguzuklarni, keyin marvarid shodasini, so‘ngra oltin va qimmatbaho toshlardan ishlangan, ajoyib hunar bilan yasalgan venetsiyacha butni ko‘rdi. U taqinchoqlarni ko‘zgu oldida taqib ko‘rar, ikkilanar, ularni yechib qaytarib berishga ko‘ngli bo‘lmasdi. Tinmay so‘rardi:

— Boshqa hech narsang yo‘qmi?

— Bor, albatta. Qidir. Senga nima yoqishini bilmayman-da.

Birdan u qora atlas qutichada olmoslardan tizilgan ajoyib bir marjonni ko‘rib qoldi; yuragi haddan ziyod ishtiyoq bilan gupillab ura boshladi. Uni olarkan, qo‘llari qaltirardi. Uni bo‘yni baland ko‘ylagi ustidan bo‘yniga taqdi va o‘z aksidan ko‘zini uzolmay, mast bo‘lib qoldi.

So‘ng ikkilanib, hayajon ichida so‘radi:

— Shuni berib turolasanmi, faqat shuni?

— Ha, albatta.

U dugonasining bo‘yniga osildi, uni ehtiros bilan o‘pdi va xazinasini olib qochib ketdi.

Bazm kuni keldi. Luazel xonim zo‘r muvaffaqiyat qozondi. U hammadan chiroyliroq, nafis, latofatli, tabassumli va quvonchdan telbadek edi. Barcha erkaklar unga qarar, ismini so‘rar, tanishishga intilardi. Vazir devonining barcha xodimlari u bilan vals raqsiga tushishni xohlardi. Uni vazirning o‘zi payqadi.

U mastdek, ehtiros bilan, rohatdan boshi aylanib, hech narsani o‘ylamay raqsga tushardi: go‘zalligining tantanasi, muvaffaqiyatining shon-shuhrati ichida, bu ehtiromlar, bu hayratlar, bu uyg‘ongan istaklardan, ayol qalbi uchun shunchalik to‘liq va shirin bo‘lgan bu g‘alabadan iborat qandaydir baxt bulutiga burkangan edi.

U ertalab soat to‘rtlarda ketdi. Eri yarim tundan beri xotinlari rosa ko‘ngil ochayotgan yana uch janob bilan birga bo‘m-bo‘sh kichik bir xonada uxlab yotgan edi.

Eri uning yelkasiga chiqishda kiyish uchun olib kelgan kiyimlarini — kundalik hayotning oddiy kiyimlarini tashladi; ularning g‘aribligi bazm libosining nafisligiga sira mos tushmasdi. U buni sezdi va qimmatbaho mo‘ynalarga o‘ralayotgan boshqa ayollar ko‘rib qolmasin deb, qochib qolmoqchi bo‘ldi.

Luazel uni to‘xtatdi:

— Shoshma. Tashqarida shamollab qolasan. Hozir izvosh chaqiraman.

Lekin u erining gapiga quloq solmay, zinadan tez-tez tushib ketdi. Ko‘chaga chiqqanlarida izvosh topa olmadilar; uzoqdan o‘tib borayotgan aravakashlarni chaqirib, qidira boshladilar.

Ular umidsiz, qaltirab Sena daryosi tomon tushib bordilar. Nihoyat sohilda Parijda faqat tun tushgandagina ko‘rinadigan, go‘yo kunduzi o‘z g‘aribligidan uyaladigan o‘sha tungi eski aravalardan birini topdilar.

Arava ularni Martirlar ko‘chasidagi eshiklarigacha olib keldi, ular esa g‘amgin holda uylariga ko‘tarildilar. Uning uchun hammasi tugagan edi. Eri esa soat o‘nda vazirlikda bo‘lishi kerakligini o‘ylardi.

U o‘zini yana bir bor shon-shuhrat ichida ko‘rish uchun ko‘zgu oldida yelkasiga tashlangan kiyimlarni yechdi. Lekin birdan chinqirib yubordi. Bo‘ynida marjon yo‘q edi!

Yarim yechinib bo‘lgan eri so‘radi:

— Senga nima bo‘ldi?

U es-hushini yo‘qotib eriga o‘girildi:

— Men... men... Forestye xonimning marjoni yo‘q.

Eri sarosimaga tushib o‘rnidan sakrab turdi:

— Nima?.. Qanday qilib?.. Bo‘lishi mumkin emas!

Ular ko‘ylakning burmalarini, plashning burmalarini, cho‘ntaklarni — hamma joyni qidirishdi. Topisholmadi.

Eri so‘rardi:

— Bazmdan chiqayotganingda hali bo‘yningda ekaniga ishonching komilmi?

— Ha, vazirlik dahlizida unga qo‘l tekkizgan edim.

— Agar uni ko‘chada yo‘qotganingda, tushganini eshitardik. Izvoshda qolgan bo‘lsa kerak.

— Ha. Shunday bo‘lsa kerak. Raqamini eslab qoldingmi?

— Yo‘q. Sen-chi, sen qaramadingmi?

— Yo‘q.

Ular dahshatga tushib bir-birlariga tikilib qolishdi. Nihoyat Luazel qaytadan kiyindi.

— Piyoda yurgan butun yo‘limizni qaytadan bosib chiqaman, — dedi u, — balki topib olarman.

U chiqib ketdi. Xotini esa yotishga ham madori yo‘q, bazm libosida, olovsiz, xayolsiz holda kursiga cho‘kib o‘tirib qoldi.

Eri soat yettilarda qaytdi. Hech narsa topmagan edi.

U politsiya prefekturasiga, mukofot va’da qilib e’lon berish uchun gazetalarga, izvosh kompaniyalariga — umidning zarra uchquni yetaklagan hamma joyga bordi.

Xotini butun kun shu dahshatli falokat oldida o‘sha gangib qolgan holatda kutib o‘tirdi.

Luazel kechqurun yuzi so‘lib, rangi oqarib qaytdi; hech narsa topmagan edi.

— Dugonangga marjonning qulfini sindirib qo‘yganingni, uni tuzattirayotganingni yozib yuborish kerak, — dedi u. — Shunda o‘zimizni o‘nglab olishga vaqtimiz bo‘ladi.

U erining aytib turishi bilan xat yozdi.

Bir haftadan keyin ular har qanday umidni uzdilar.

Besh yoshga qarib qolgan Luazel dedi:

— Bu taqinchoq o‘rniga boshqasini topishni o‘ylash kerak.

Ertasi kuni ular marjon solingan qutichani olib, uning ichida nomi yozilgan zargarnikiga bordilar. Zargar daftarlarini ko‘zdan kechirdi:

— Bu marjonni men sotmaganman, xonim; men faqat qutichasini bergan bo‘lsam kerak.

Shunda ular zargardan zargarga yurib, xotiralarini titkilab, birinchisiga o‘xshash marjon qidirdilar; ikkalasi ham g‘am va iztirobdan xasta bo‘lib qolgan edi.

Pale-Royaldagi bir do‘kondan ular qidirayotgan narsaga xuddi o‘xshab ketadigan olmos shodani topdilar. U qirq ming frank turardi. Ularga o‘ttiz olti mingga berishga rozi bo‘lishdi.

Ular zargardan uch kungacha uni sotmay turishni iltimos qildilar. Agar birinchisi fevral oxirigacha topilib qolsa, marjonni o‘ttiz to‘rt ming frankka qaytarib olish sharti bilan kelishdilar.

Luazelning otasidan qolgan o‘n sakkiz ming franki bor edi. Qolganini qarzga olmoqchi bo‘ldi.

U qarz oldi: biridan ming frank, boshqasidan besh yuz, u yerdan besh luidor, bu yerdan uch luidor so‘radi. Tilxatlar yozib berdi, xonavayron qiladigan majburiyatlar oldi, sudxo‘rlar bilan, har xil toifadagi qarz beruvchilar bilan ish qildi. Butun qolgan umrini garovga qo‘ydi, imzosini uzoqqa tashlab, unga sodiq qola olishini ham bilmay tavakkal qildi; kelajakning tashvishlaridan, boshiga tushadigan qora qashshoqlikdan, barcha jismoniy mahrumliklar va barcha ruhiy azoblar istiqbolidan dahshatga tushgan holda, sotuvchining peshtaxtasiga o‘ttiz olti ming frank qo‘yib, yangi marjonni olgani bordi.

Luazel xonim marjonni Forestye xonimga olib borganida, u ranjigan ohangda dedi:

— Ertaroq qaytarishing kerak edi, menga kerak bo‘lib qolishi mumkin edi.

U qutichani ochmadi, dugonasi esa shundan qo‘rqib turgan edi. Agar almashtirilganini payqab qolsa, nima deb o‘ylardi? Nima derdi? Uni o‘g‘ri deb hisoblamasmidi?

Luazel xonim muhtojlarning dahshatli hayotini boshidan kechirdi. To‘g‘ri, u birdaniga, qahramonlarcha qarorga keldi. Bu dahshatli qarzni to‘lash kerak edi. U to‘laydi. Xizmatkorni bo‘shatishdi; uy almashtirishdi; tom ostidan bir chordoq xona ijaraga olishdi.

U ro‘zg‘orning og‘ir ishlarini, oshxonaning jirkanch yumushlarini bildi. Idish-tovoq yuvdi, pushti tirnoqlarini yog‘li sopol idishlar va qozonlarning tagiga ishqab yedirdi. Kir kiyimlarni, ko‘ylaklarni va lattalarni sovunlab yuvdi, ularni arqonga osib quritdi; har kuni ertalab axlatni ko‘chaga olib tushdi, suv tashib chiqdi, har qavatda nafas rostlash uchun to‘xtab-to‘xtab. Oddiy xalq ayolidek kiyinib, qo‘lida savat, mevafurushnikiga, baqqolnikiga, qassobnikiga borib, savdolashdi, haqoratlar eshitdi, o‘zining arzimas pulini chaqama-chaqa himoya qildi.

Har oy ba’zi tilxatlar bo‘yicha pul to‘lash, boshqalarini yangilash, muddatni cho‘zdirish kerak edi.

Eri kechqurunlari bir savdogarning hisob-kitoblarini oqqa ko‘chirar, tunlari esa ko‘pincha sahifasi besh suga ko‘chirmachilik qilardi.

Bu hayot o‘n yil davom etdi.

O‘n yildan keyin ular hammasini — sudxo‘rlik foizlari, ustma-ust to‘plangan foizlar bilan birga hammasini qaytarib bo‘ldilar.

Luazel xonim endi qari ko‘rinardi. U kambag‘al oilalarning baquvvat, qattiqqo‘l, dag‘al ayoliga aylanib qolgan edi. Sochlari yaxshi taralmagan, yubkasi qiyshiq, qo‘llari qizargan holda baland ovozda gapirar, polni chelak-chelak suv bilan yuvardi. Lekin ba’zan, eri idorada bo‘lganida, u deraza oldiga o‘tirar va o‘sha o‘tmishdagi kecha haqida, o‘zi shunchalik go‘zal bo‘lgan, shunchalik izzat-ikrom ko‘rgan o‘sha bazm haqida o‘ylardi.

Agar u o‘sha marjonni yo‘qotmaganida nima bo‘lardi? Kim biladi? Kim biladi deysiz? Hayot naqadar g‘alati, naqadar o‘zgaruvchan! Odamni halok qilish yoki qutqarish uchun qanchalik arzimas narsa kifoya!

Bir yakshanba kuni u haftalik yumushlardan dam olish uchun Yelisey dalalarida sayr qilib yurganida, birdan bolasini sayr qildirib yurgan bir ayolni ko‘rib qoldi. Bu Forestye xonim edi — hamon yosh, hamon go‘zal, hamon jozibali.

Luazel xonim hayajonga tushdi. U bilan gaplashsinmi? Ha, albatta. Endi qarzini to‘lab bo‘lgandan keyin hammasini aytib beradi. Nega aytmasin?

U yaqinlashdi.

— Salom, Janna.

Dugonasi uni tanimadi, bu oddiy ayol uni shunday yaqin olib ismini aytib chaqirganidan ajablandi. U duduqlanib dedi:

— Lekin... xonim!.. Bilmadim... Adashayotgan bo‘lsangiz kerak.

— Yo‘q. Men Matilda Luazelman.

Dugonasi qichqirib yubordi:

— Voy!.. Bechora Matildam, qanchalik o‘zgarib ketibsan!..

— Ha, seni ko‘rmaganimdan beri juda og‘ir kunlarni boshdan kechirdim; ko‘p qashshoqlik ko‘rdim... va bularning hammasi sen tufayli!..

— Men tufayli... Qanday qilib?

— Vazirlikdagi bazmga borish uchun menga berib turgan olmos marjoningni eslaysanmi?

— Ha. Xo‘sh, nima bo‘pti?

— Xo‘sh, men uni yo‘qotib qo‘ygan edim.

— Qanday qilib? Axir uni menga qaytarib bergansan-ku.

— Men senga xuddi o‘shanga o‘xshagan boshqasini olib kelgan edim. Mana, o‘n yildirki, uning pulini to‘layapmiz. Hech vaqosi yo‘q bizlarga bu oson bo‘lmaganini tushunasan... Nihoyat hammasi tugadi, men juda xursandman.

Forestye xonim to‘xtab qoldi.

— Mening marjonim o‘rniga olmos marjon sotib olding, deyapsanmi?

— Ha. Sezmagan ekansan-da, a? Ular juda o‘xshash edi.

U g‘ururli va sodda quvonch bilan jilmayardi.

Forestye xonim qattiq hayajonlanib, uning ikkala qo‘lini tutdi.

— Voy, bechora Matildam! Axir meniki qalbaki edi-ku. Uning narxi nari borsa besh yuz frank edi!..