Movarounnahr allomalari

Imom Buxoriyning to‘liq ismi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. U hijriy 194-yil Shavvol oyining 13-kuni (milodiy 810-yil iyul) Buxoroda tug‘ilgan. Otasi Ismoil ham hadis ilmi bilan shug‘ullangan olim bo‘lib, Muhammad hali go‘dakligida vafot etgan. Bolani onasi tarbiyaladi. Manbalarda yosh Muhammadning bolaligida ko‘zi ojiz bo‘lib qolgani, onasining tinimsiz duolari bilan ko‘zi qayta ochilgani haqida mashhur rivoyat bor.

Muhammad juda yoshligidan hadis yod olishga kirishdi. Manbalarga ko‘ra, o‘n yoshlarida u Buxoro olimlarining darslariga qatnay boshlagan va o‘tkir xotirasi bilan ustozlarini hayratga solgan. O‘n olti yoshida onasi va akasi Ahmad bilan haj safariga chiqdi. Hajdan keyin onasi va akasi qaytdi, Muhammad esa ilm o‘rganish uchun Hijozda qoldi. O‘n sakkiz yoshida u sahoba va tobeinlar haqidagi ilk asarlarini, jumladan, «At-Tarix al-kabir» kitobini yoza boshlagan.

Keyingi yillarda Imom Buxoriy Islom olamining ilm markazlari bo‘ylab ko‘p sayohat qildi: Makka, Madina, Bag‘dod, Basra, Kufa, Misr, Shom, Xurosonning Nishopur, Balx, Marv kabi shaharlari. U mingdan ortiq ustozdan hadis yozib olganini aytgan. Ustozlari orasida Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy, Ishoq ibn Rohavayh, Yahyo ibn Ma’in kabi davrining eng yirik muhaddislari bor.

Imom Buxoriyning eng mashhur asari — «Al-Jomi’ as-sahih», xalq orasida «Sahihi Buxoriy» nomi bilan tanilgan to‘plam. Uni yozishga ustozi Ishoq ibn Rohavayhning sahih hadislarni alohida jamlash haqidagi istagi turtki bergan. Imom Buxoriy bu ishga o‘n olti yil sarflagan va unga yozilgan hadislarni o‘zi to‘plagan yuz minglab rivoyatlar orasidan saralab olgan. Rivoyat qilinishicha, har bir hadisni kitobga kiritishdan oldin u g‘usl qilib, ikki rak’at namoz o‘qigan. Kitobdagi hadislar takrorlari bilan hisoblaganda yetti mingdan ortiq. Islom olamida bu asar Qur’oni karimdan keyingi eng ishonchli kitob sifatida qabul qilingan.

Imom Buxoriy faqat hadislarni to‘plamagan, balki ularni bob-bob qilib, har bobga chuqur ma’noli sarlavha qo‘ygan. Olimlar: «Buxoriyning fiqhi uning bob sarlavhalarida», deyishgan. Uning boshqa asarlari orasida odob-axloqqa bag‘ishlangan «Al-Adab al-mufrad», roviylar haqidagi «At-Tarix al-kabir», «At-Tarix al-avsat», «At-Tarix as-sag‘ir», «Raf’ul yadayn fis-salot» va «Xalqu af’olil ibod» kabilar bor.

Imom Buxoriyning xotirasi haqida tarixiy manbalarda mashhur voqea rivoyat qilinadi. Bag‘dod muhaddislari uni sinash uchun yuzta hadisning sanad va matnlarini bir-biriga aralashtirib, o‘n kishiga bo‘lib berishgan. Har biri o‘z hadislarini o‘qiganda, Imom Buxoriy «Bu hadisni bilmayman», deb javob bergan. Oxirida esa har bir hadisni aralashtirilgan holida, so‘ngra to‘g‘ri holida ketma-ket aytib bergan. Shundan keyin Bag‘dod olimlari uning ilmini tan olishgan.

Imom Buxoriyning shogirdlari ko‘p bo‘lgan. Ular orasida Imom Muslim, Imom Termiziy kabi buyuk muhaddislar bor. «Sahih»ni keyingi avlodlarga yetkazgan eng mashhur roviy — Muhammad ibn Yusuf Farabriy.

Umrining oxirida Imom Buxoriy ona shahri Buxorodan chiqib ketishga majbur bo‘ldi va Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘ida qarindoshlarining uyida yashadi. U hijriy 256-yil Ramazon hayitining kechasida (milodiy 870-yil) o‘sha yerda vafot etdi va shu qishloqda dafn qilindi.

Bugun Imom Buxoriy maqbarasi Samarqand viloyati Payariq tumanidagi Xartang qishlog‘ida joylashgan. 1998 yilda allomaning hijriy hisobda 1225 yilligi munosabati bilan bu yerda katta yodgorlik majmuasi barpo etildi. Hozir u O‘zbekistondagi eng ko‘p ziyorat qilinadigan maskanlardan biri. Shuningdek, Samarqandda Imom Buxoriy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyat yuritadi.

Ta’siri: «Sahihi Buxoriy» o‘n bir asrdan buyon butun Islom olamida o‘qiladi, sharhlanadi va hadis ilmining asosiy mezoni hisoblanadi. Ibn Hajar Asqaloniyning «Fathul Boriy»si kabi yirik sharhlar shu kitobga yozilgan. Movarounnahr farzandi bo‘lgan bir alloma butun ummatning ishonchli ustoziga aylangani — yurtimiz uchun katta faxr.