Hayvonlar fermasi — qisqacha

Jorj Oruell — XX asrning eng ta’sirli ingliz yozuvchilaridan biri. Uning asl ismi Erik Artur Bleyr. U jurnalist, esseist va romanchi sifatida tanilgan, butun ijodi davomida yolg‘on, zo‘ravonlik va adolatsizlikka qarshi yozgan. «Hayvonlar fermasi» 1945 yilda, Ikkinchi jahon urushi tugagan yili nashr etilgan.

Kitobning taqdiri ham qiziq. Oruell uni urush yillarida yozib tugatgan, lekin bir nechta nashriyot uni chop etishdan bosh tortgan. Sababi — ertak juda ochiq siyosiy ma’noga ega edi: u o‘sha paytda Britaniyaning ittifoqchisi bo‘lgan Sovet Ittifoqidagi tuzumni, inqilobdan keyingi voqealar va Stalin hokimiyatini kinoya bilan tasvirlagan. Nihoyat kitob chiqqach, u tezda mashhur bo‘lib ketdi.

Oruell asarni «ertak» deb atagan. Haqiqatan, unda gapiradigan hayvonlar, oddiy til va qisqa boblar bor. Lekin bu bolalar ertagi emas. Bu — allegoriya, ya’ni har bir qahramon va voqea ortida tarixiy shaxs yoki hodisa turadigan ramziy hikoya. Shu bilan birga, kitob faqat bitta mamlakat tarixi haqida emas: u har qanday joyda va har qanday davrda hokimiyat qanday buzilishi mumkinligi haqida.

Asar juda qisqa — yuz sahifa atrofida. Uni bir kechada o‘qib chiqish mumkin. Lekin uning ma’nosi haqida o‘ylash uchun ancha ko‘p vaqt kerak bo‘ladi. Ko‘plab mamlakatlarda u maktab dasturiga kiritilgan va jahon adabiyotining eng ko‘p o‘qiladigan kitoblaridan biri hisoblanadi.

Asar asosida bir necha marta film ishlangan, ulardan eng mashhuri 1954 yilda Angliyada chiqarilgan multfilm. Lekin ekran variantlari ko‘pincha yakunni yumshatadi yoki o‘zgartiradi. Shuning uchun Oruell nima demoqchi bo‘lganini bilish uchun kitobning o‘zini o‘qish kerak.

Kitobning yana bir kuchli tomoni — kinoya. Oruell hech qachon «bu yomon» deb ochiq aytmaydi. U voqealarni sodda hayvonlar nigohi bilan, xotirjam ohangda hikoya qiladi. O‘quvchi esa hayvonlar sezmagan narsani ko‘radi va aynan shu farq kitobni ham kulgili, ham dahshatli qiladi. Bu usulni tushunish adabiyot darslarida badiiy tahlil yozishda ham juda asqotadi.