Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo — Payg‘ambarimizning amakivachchalari, ummatning eng buyuk olimlaridan biri. Uni «Hibrul ummah» (ummatning allomasi) va «Tarjumonul Qur’on» (Qur’onning tarjimoni) deb atashgan. U hijratdan taxminan uch yil oldin Makkada tug‘ilgan. Otasi — Payg‘ambarimizning amakilari Abbos ibn Abdulmuttalib, onasi — Ummul Fazl roziyallohu anho.

Payg‘ambarimiz vafot etganlarida Ibn Abbos hali o‘smir edi — taxminan o‘n uch yoshda. Shunga qaramay, u keyinchalik ummatning eng mashhur olimlaridan biriga aylandi. Buning sirlaridan biri — Payg‘ambarimizning duosi. Ibn Abbos aytadi: Payg‘ambarimiz hojatxonaga kirdilar, men ularga tahorat suvi qo‘yib qo‘ydim. Chiqib, «Buni kim qo‘ydi?» deb so‘radilar. Aytishgach: «Allohim, uni dinda faqih (chuqur tushunadigan) qil», deb duo qildilar (Buxoriy va Muslim rivoyati). Yana bir rivoyatda u zot Ibn Abbosni bag‘irlariga bosib: «Allohim, unga Kitobni o‘rgat», deganlar (Buxoriy rivoyati).

Yosh Ibn Abbos Payg‘ambarimizdan bevosita ham ilm oldi. Uning o‘zi rivoyat qiladi: bir kuni men Payg‘ambarimizning orqalarida edim, u zot dedilar: «Ey bolakay, senga bir necha kalima o‘rgatay: Allohni (Uning amrlarini) saqla, U seni saqlaydi. Allohni saqla, Uni ro‘parangda topasan. So‘rasang, Allohdan so‘ra. Yordam istasang, Allohdan yordam iste. Bilginki, agar butun ummat senga biror foyda yetkazish uchun yig‘ilsa, Alloh senga yozib qo‘ygan narsadan boshqa hech narsa bilan foyda yetkaza olmaydi... Qalamlar ko‘tarildi, sahifalar quridi» (Termiziy rivoyati, «hasan sahih»). Bu hadis butun umr uning hayotiy yo‘riqnomasi bo‘ldi.

Payg‘ambarimiz vafotidan keyin Ibn Abbos ilm izlashni to‘xtatmadi, aksincha, uni yanada kuchaytirdi. U katta sahobalar oldiga borib, hadis va ilm so‘rardi. Manbalarda uning shunday hikoyasi keltiriladi: «Biror sahobada hadis borligini eshitsam, uning eshigi oldiga borardim. U tushki dam olishda bo‘lsa, ridoimni yostiq qilib, eshigi oldida kutardim. Shamol yuzimga chang-to‘zon sochardi. U chiqib, meni ko‘rib: „Ey Allohning Rasulining amakisining o‘g‘li, nima uchun keldingiz? Odam yuborganingizda, o‘zim borardim“, derdi. Men: „Yo‘q, men sizning oldingizga kelishim kerak“, deb javob berardim va hadisni so‘rardim» (Imom Dorimiy rivoyati). Payg‘ambarimizning qarindoshi bo‘la turib, ilm uchun eshik oldida kutish — bu ilmga va ilm egalariga bo‘lgan hurmatning yuksak namunasi.

Umar roziyallohu anhu Ibn Abbosning yoshiga qaramay, uni Badr qatnashchilari bo‘lgan keksa sahobalar bilan birga maslahat majlisiga chaqirardi. Ba’zilar bunga ajablanganda, Umar bir kuni ulardan Nasr surasi («Allohning yordami va fath kelganda...») haqida so‘radi. Ko‘pchilik uni zohiriy ma’noda tushuntirdi. Ibn Abbos esa: «Bu — Payg‘ambarimizning ajallari yaqinlashgani haqida xabar», dedi. Umar: «Men ham undan faqat sen bilgan narsani bilaman», dedi (Buxoriy rivoyati, Ibn Abbosning o‘zidan). Bu voqea ilm yoshga emas, fahm va mehnatga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Ibn Abbos Qur’on tafsiri bo‘yicha eng katta sahoba-olim hisoblanadi. Uning shogirdlari — Mujohid, Ikrima, Said ibn Jubayr, Ato ibn Abu Raboh kabi tobein olimlar tafsir ilmini keyingi avlodlarga yetkazishdi. Uning dars halqalari shunday tashkil etilgani rivoyat qilinadiki, bir kuni tafsir, bir kuni fiqh, bir kuni Payg‘ambarimizning g‘azotlari, bir kuni she’riyat, bir kuni arab tarixi o‘rgatilardi.

Ibn Abbos umrining oxirida ko‘zi ojiz bo‘lib qoldi. U hijriy 68-yil atrofida Toif shahrida vafot etdi va o‘sha yerga dafn qilindi.

Saboq: ilm yosh bilan emas, intilish bilan keladi. Ibn Abbos Payg‘ambarimizdan ayrilganda o‘smir edi, lekin ilmni sabr, kamtarlik va mehnat bilan to‘pladi. Bugungi talaba uchun undan katta namuna yo‘q: savol berishdan uyalmaslik, ustozni hurmat qilish va bilganini boshqalarga o‘rgatish.