Umar ibn Xattob roziyallohu anhu — ikkinchi xalifa, «Foruq», ya’ni haqni botildan ajratuvchi laqabi bilan tanilgan ulug‘ sahoba. U Qurayshning Adiy urug‘idan bo‘lib, kuchli, qat’iyatli, so‘zamol inson edi. Johiliyat davrida u o‘qish-yozishni biladigan kam sonli makkaliklardan biri bo‘lgan.

Islomning dastlabki yillarida Umar musulmonlarga qattiq dushman edi. Payg‘ambarimiz esa: «Allohim, Islomni shu ikki kishidan O‘zingga suyukliroq bo‘lgani bilan aziz qil: Abu Jahl bilan yoki Umar ibn Xattob bilan», deb duo qilganlar. Ibn Umar aytadi: ulardan Allohga suyukliroq bo‘lgani Umar edi (Termiziy rivoyati, «hasan sahih»).

Umarning Islomni qabul qilishi haqida tarix kitoblarida mashhur hikoya bor: u Payg‘ambarimizga qarshi yo‘lga chiqqan, yo‘lda singlisi Fotima va kuyovi Said ibn Zayd musulmon bo‘lganini eshitib, ularning uyiga borgan. U yerda Qur’on oyatlarini — Toho surasining boshini o‘qib, qalbi yumshagan va Payg‘ambarimiz huzuriga borib, Islomni qabul qilgan. Bu voqea payg‘ambarlikning oltinchi yili atrofida bo‘lgan deb aytiladi. Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu: «Umar musulmon bo‘lganidan beri biz aziz bo‘lib qoldik», degan (Buxoriy rivoyati).

Payg‘ambarimiz Umarning kuchli iymonini ko‘p maqtaganlar. Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz Umarga: «Jonim qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, shayton seni bir yo‘lda ketayotganingni ko‘rsa, albatta sening yo‘lingdan boshqa yo‘lga o‘tib ketadi», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati). Yana bir hadisda: «Sizlardan oldingi ummatlarda ilhom qilinadigan kishilar bo‘lgan. Agar ummatimda shunday kishi bo‘lsa, u Umardir», deganlar (Buxoriy rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan). Darhaqiqat, Umarning ba’zi fikrlariga muvofiq oyatlar nozil bo‘lgani ma’lum.

Abu Bakr roziyallohu anhu vafotidan oldin Umarni o‘rniga xalifa qilib tayinladi. Umar o‘n yilcha (hijriy 13–23, milodiy 634–644 yillar) xalifalik qildi. Bu davrda Islom davlati keng hududlarga yoyildi. Lekin Umarni tarixda faqat g‘alabalari emas, balki adolati mashhur qildi.

U o‘zini xalq xizmatkori deb bilardi. Tarixiy manbalarda uning kechalari Madina ko‘chalarini aylanib, xalq holidan xabar olgani, muhtojlarga o‘z yelkasida un ko‘tarib borgani haqida rivoyatlar bor. Unga nisbat berilgan mashhur so‘z: «Agar Furot bo‘yida bir tuya (boshqa rivoyatda: qo‘zichoq) qarovsiz nobud bo‘lsa, Alloh mendan uning hisobini so‘rashidan qo‘rqaman». Bu so‘zda hukmdorning mas’uliyati qanchalik og‘ir ekanini his qilgan insonning qalbi ko‘rinadi.

Umar davlat ishlarini tartibga soldi: devonlar (davlat daftarlari) tuzildi, askarlar va muhtojlarga nafaqa belgilandi. Hijriy taqvim aynan uning davrida joriy etildi va hisob Payg‘ambarimizning Makkadan Madinaga hijrat qilgan yilidan boshlandi. Bugun ham musulmonlar foydalanadigan bu taqvim Umarning donoligi mevasidir.

Umar boshqalarga qattiqqo‘l ko‘rinsa-da, o‘z nafsiga undan ham qattiq edi. U oddiy kiyim kiyar, kamtar taom yer, oilasi xalqdan ortiq imtiyozga ega bo‘lmasligi uchun ehtiyot bo‘lardi. Shu bilan birga, u xato qilganda tan olishdan uyalmasdi.

Umar roziyallohu anhu hijriy 23-yilda bomdod namozida imomlik qilayotganida Abu Lu’lu’ ismli bir kishi tomonidan pichoq bilan yaralandi va bir necha kundan keyin vafot etdi. Jon berish oldidan u o‘g‘li Abdullohni Oisha roziyallohu anhoning huzuriga yuborib, Payg‘ambarimiz va Abu Bakrning yoniga dafn qilinishiga ruxsat so‘radi. Oisha bu joyni o‘zi uchun saqlab qo‘ygan bo‘lsa ham, «Bugun uni o‘zimdan ustun qo‘yaman», dedi (Buxoriy rivoyati, Amr ibn Maymundan). Umar o‘z do‘stlari yonida dafn qilindi.

Payg‘ambarimiz Umarni jannat bilan xushxabar berilgan o‘n kishi qatorida zikr qilganlar (Termiziy rivoyati, Abdurrahmon ibn Avf roziyallohu anhudan).

Saboq: kuch — xalqqa zulm qilish uchun emas, adolat o‘rnatish uchun beriladi. Umar kuchli edi, lekin u kuchini Allohning amriga bo‘ysundirdi. Qanchalik yuqori lavozimda bo‘lmang, Alloh huzurida hisob berishni unutmang.