Richard Feynman — XX asrning eng mashhur fiziklaridan biri, Nobel mukofoti sohibi va ajoyib o‘qituvchi. U murakkab narsalarni oddiy tilda tushuntirish qobiliyati bilan tanilgan edi. Uning nomi bilan ataladigan o‘rganish usuli — Feynmanning o‘zi aynan shu shaklda yozib qoldirgan qoida emas, keyinchalik uning uslubidan kelib chiqib shakllangan usul. Lekin g‘oyasi juda kuchli: agar biror narsani oddiy so‘zlar bilan tushuntira olmasangiz, demak, uni hali yaxshi tushunmagansiz.

Usul to‘rt qadamdan iborat. Birinchi qadam — mavzuni tanlang va varaq tepasiga uning nomini yozing. Ikkinchi qadam — bu mavzuni xuddi kichik ukangiz yoki singlingizga, masalan 12 yoshli bolaga tushuntirayotgandek yozing. Murakkab atamalarsiz, oddiy so‘zlar va misollar bilan. Uchinchi qadam — qayerda to‘xtab qolganingizni, qayerda «xullas, shunday bo‘ladi» deb o‘tib ketganingizni toping. Aynan shu joylar — bilimingizdagi bo‘shliqlar. Ularni darslikdan qayta o‘rganing. To‘rtinchi qadam — tushuntirishni yanada soddalashtiring, o‘xshatishlar qo‘shing, ortiqcha joylarni olib tashlang.

Nega bu ishlaydi? Birinchidan, bu faol eslash: siz ma’lumotni xotiradan chiqarib olasiz. Ikkinchidan, bu tushunishni talab qiladi: oddiy tilda tushuntirish uchun g‘oyalar orasidagi bog‘lanishni ko‘rish kerak. Yodlangan ta’rifni takrorlash oson, lekin uni o‘z so‘zingiz bilan aytish uchun mohiyatini anglash kerak. Uchinchidan, u bo‘shliqlarni aniq ko‘rsatadi — illyuziyadan eng yaxshi qutqaruvchi.

Misol uchun, biologiyadan «Mitoz nima?» degan savolni olaylik. Darslikdagi ta’rifni yodlash mumkin. Lekin Feynman usulida siz shunday yozasiz: «Tasavvur qil, bitta hujayra ikkita bir xil hujayraga bo‘linmoqchi. Buning uchun avval u o‘z ichidagi barcha „ko‘rsatmalar“ni — xromosomalarni — nusxalab oladi. Keyin bu nusxalarni teng ikkiga ajratadi, xuddi ikki aka-ukaga meros teng bo‘linganidek...» Shu yerda to‘xtab qolsangiz — masalan, fazalar tartibini eslay olmasangiz — aynan o‘sha joyni qayta o‘qiysiz.

Bu usulni haqiqiy odam bilan qo‘llasangiz, yanada yaxshi. Ko‘p oilalarda kichik uka-singillar bor — ular ajoyib «tinglovchi». Yoki sinfdoshingiz bilan kelishing: har kim bitta mavzuni o‘rganib, ikkinchisiga tushuntiradi. Tinglovchi «nega?», «bu nima degani?» deb so‘rasa, bu juda foydali — u sizni chuqurroq o‘ylashga majbur qiladi.

Feynman usuli ayniqsa tushunishni talab qiladigan mavzularda yaxshi ishlaydi: fizika qonunlari, kimyoviy jarayonlar, biologik tizimlar, tarixiy voqealarning sabab va oqibatlari, grammatik qoidalar. Faqat yodlashni talab qiladigan narsalarda — sanalar, so‘zlar, formulalar — kartochkalar va oraliq takrorlash qulayroq. Eng yaxshisi — ularni birga ishlatish: avval tushunish uchun Feynman usuli, keyin eslab qolish uchun kartochkalar.

Andijonlik Shahnoza fizikada elektr toki mavzusini yodlab olgan, lekin masalalarni yecha olmas edi. U bu mavzuni 10 yoshli ukasiga tushuntirishga urindi va tezda to‘xtab qoldi: kuchlanish va tok kuchi farqini oddiy so‘zlar bilan ayta olmadi. U suv quvuri o‘xshatishini topdi: kuchlanish — suvni itaradigan bosim, tok kuchi — quvurdan oqayotgan suv miqdori, qarshilik — quvurning torligi. Ukasi tushundi — va eng muhimi, Shahnozaning o‘zi ham birinchi marta haqiqatan tushundi.

Bugun qiling:

1. Eng qiyin deb hisoblagan bitta mavzuni tanlab, uni 12 yoshli bolaga tushuntirayotgandek bir sahifaga yozing.

2. Qayerda to‘xtab qolganingizni belgilang va o‘sha joylarni darslikdan qayta o‘rganing.

3. Bitta mavzuni oila a’zongiz yoki do‘stingizga og‘zaki tushuntirib bering.