Akutagava: yapon hikoyalari

Kunlardan bir kun, kech kirib qolgan mahal edi. Bir xizmatkor Rashomon darvozasining tagida yomg‘ir tinishini kutib turardi.

Keng darvoza ostida bu odamdan boshqa hech kim yo‘q edi. Faqat qizil bo‘yog‘i u yer-bu yerida ko‘chib tushgan yo‘g‘on yumaloq ustunda bitta chirildoq qo‘nib o‘tirardi. Rashomon Suzaku katta ko‘chasining ustida turganiga qaraganda, bu odamdan tashqari yana ikki-uchta yomg‘irdan panoh izlagan kishi — keng hoshiyali shlyapa kiygan ayolmi, yumshoq qora qalpoqli erkakmi — bo‘lishi kerak edi. Biroq bu odamdan boshqa hech kim yo‘q edi.

Nega deganda, keyingi ikki-uch yil ichida Kiotoda zilzila, quyun, yong‘in, ocharchilik degan ofatlar ketma-ket bosib keldi. Shu bois poytaxtning xarob bo‘lishi ham oddiy darajada emasdi. Eski yilnomalarda yozilishicha, odamlar Budda haykallari va ibodat buyumlarini sindirib, ustida qizil bo‘yog‘i yoki oltin-kumush suvi qolgan yog‘ochlarni yo‘l bo‘yiga taxlab, o‘tin o‘rnida sotgan ekanlar. Poytaxtning ahvoli shu bo‘lgach, Rashomonni ta’mirlash haqida, albatta, hech kim o‘ylab ham ko‘rmasdi. Uning vayronaga aylanganidan foydalanib, bu yerda tulkilar, bo‘rsiqlar in qurdi. O‘g‘rilar makon tutdi. Oxir-oqibat egasi topilmagan o‘liklarni shu darvozaga olib kelib tashlab ketish odati ham paydo bo‘ldi. Shuning uchun quyosh botishi bilan hamma bu yerdan cho‘chiydigan, darvoza yaqiniga qadam bosmaydigan bo‘lib qolgan edi.

Buning o‘rniga qayerlardandir son-sanoqsiz qarg‘alar to‘planib kelardi. Kunduzi qarasangiz, ular to‘da-to‘da bo‘lib, tomning baland uchlari atrofida qag‘illab aylanib uchishardi. Ayniqsa darvoza ustidagi osmon shafaqdan qizarganda, qarg‘alar xuddi sepib tashlangan kunjutdek aniq ko‘rinib turardi. Qarg‘alar, aytish shart emas, darvoza tepasidagi o‘liklarning go‘shtini cho‘qish uchun kelishardi. Lekin bugun, mahal kech bo‘lgani uchunmi, bittasi ham ko‘rinmasdi. Faqat u yer-bu yeri o‘pirilib, yoriqlaridan uzun o‘tlar o‘sib chiqqan tosh zinapoyada qarg‘a axlati oq dog‘-dog‘ bo‘lib qotib qolgani ko‘zga tashlanardi. Xizmatkor yetti pog‘onali zinaning eng yuqori pog‘onasiga yuvila-yuvila oqarib ketgan ko‘k kamzulining etagini qo‘yib o‘tirgancha, o‘ng yuzida chiqqan katta husnbuzarni qayta-qayta paypaslab, yomg‘ir yog‘ishiga ma’nosiz tikilib turardi.

Muallif hozirgina «xizmatkor yomg‘ir tinishini kutib turardi» deb yozdi. Holbuki, yomg‘ir to‘xtagan taqdirda ham xizmatkorning qayerga borib, nima qilishi noma’lum edi. Odatdagidek bo‘lsa, u, albatta, xo‘jayinining uyiga qaytishi kerak edi. Ammo o‘sha xo‘jayin to‘rt-besh kun oldin uni ishdan haydagan edi. Yuqorida aytganimizdek, o‘sha paytlarda Kioto shahri misli ko‘rilmagan darajada tanazzulga yuz tutgan edi. Ko‘p yillardan beri xizmat qilib kelgan xo‘jayini bu xizmatkorni haydab yuborgani ham, aslida, o‘sha tanazzulning kichik bir aks-sadosidan boshqa narsa emasdi. Shuning uchun «xizmatkor yomg‘ir tinishini kutib turardi» deyishdan ko‘ra, «yomg‘ir qamab qo‘ygan xizmatkor boradigan joyi yo‘qligidan nima qilarini bilmay garangsib turardi» deyish to‘g‘riroq bo‘ladi. Buning ustiga bugungi havo ham bu Heyan davri xizmatkorining ko‘ngil kayfiyatiga oz ta’sir qilmagan edi. Maymun soatidan keyin yog‘a boshlagan yomg‘ir hamon tinadiganga o‘xshamasdi. Xizmatkor esa nima bo‘lganda ham ertangi kunini qandaydir o‘tkazishni — boshqacha aytganda, iloji yo‘q ishning ilojini qilishni o‘ylab, poyonsiz xayollar ichida kezar va allaqachondan beri Suzaku ko‘chasiga yog‘ayotgan yomg‘ir shovqinini quloq solmay eshitib o‘tirardi.

Yomg‘ir Rashomonni o‘rab olib, uzoq-uzoqlardan sharillagan ovozni yig‘ib kelardi. G‘ira-shira qorong‘ilik osmonni tobora pastlatib borardi; boshni ko‘tarib qaralsa, darvozaning tomi qiyshayib chiqqan cherepitsalari uchida og‘ir, xira bulutlarni tutib turganday edi.

Iloji yo‘q ishning ilojini qilish uchun yo‘l tanlab o‘tirishga fursat yo‘q. Tanlab o‘tirsang, biror devor tagida yoki yo‘l chetidagi tuproq ustida ochlikdan o‘lasan, xolos. Keyin seni ham shu darvoza tepasiga olib chiqib, itdek tashlab ketishadi, xolos. Agar tanlamasa-chi... Xizmatkorning xayoli bir yo‘ldan qayta-qayta aylanib o‘tib, nihoyat shu nuqtaga kelib to‘xtadi. Ammo bu «agar» qancha vaqt o‘tmasin, baribir «agar»ligicha qolaverdi. Xizmatkor yo‘l tanlamaslikni tan olsa ham, shu «agar»ni oxiriga yetkazish uchun undan keyin albatta keladigan «o‘g‘ri bo‘lishdan boshqa chora yo‘q» degan xulosani dadil tan olishga jur’ati yetmay turardi.

Xizmatkor qattiq aksirib yubordi, keyin erinibgina o‘rnidan turdi. Kechqurungi salqin tushgan Kioto allaqachon qo‘l isitadigan mangal kerak bo‘ladigan darajada sovuq edi. Shamol g‘ira-shira qorong‘ilik bilan birga ustunlar orasidan bemalol esib o‘tardi. Qizil ustunda o‘tirgan chirildoq ham qayergadir ketib qolgan edi.

Xizmatkor bo‘ynini ichiga tortib, sariq ichki ko‘ylagi ustidan kiygan ko‘k kamzulining yelkalarini ko‘tarib, darvoza atrofiga ko‘z yugurtirdi. Yomg‘ir-shamoldan pana, odam ko‘zi tushmaydigan, bir kecha bemalol uxlasa bo‘ladigan joy topilsa, nima bo‘lsa ham tunni o‘sha yerda o‘tkazmoqchi edi. Shunda, baxtiga, darvoza tepasidagi minoraga chiqadigan, bu ham qizilga bo‘yalgan keng narvon ko‘ziga tushdi. Tepada odam bo‘lgan taqdirda ham, baribir, faqat o‘liklar bo‘ladi. Xizmatkor belidagi sopi o‘ralmagan qilichining qinidan sirg‘alib chiqib ketmasligiga ehtiyot bo‘lib, somon sandal kiygan oyog‘ini narvonning eng pastki pog‘onasiga qo‘ydi.

Shundan keyin bir necha daqiqa o‘tdi. Rashomon minorasiga chiqadigan keng narvonning o‘rtasida bir odam mushukdek g‘ujanak bo‘lib, nafasini ichiga yutgancha tepadagi ahvolni kuzatardi. Minora ustidan tushgan olov yog‘dusi uning o‘ng yuzini xira yoritib turardi. Kalta soqol orasida qizarib yiringlagan husnbuzari bor yuz edi bu. Xizmatkor boshdanoq tepada faqat o‘liklar bor, deb pisand qilmagan edi. Ammo narvonning ikki-uch pog‘onasini bosib chiqib qarasa, tepada kimdir olov yoqib, uni u yoqdan-bu yoqqa olib yurganga o‘xshaydi. Buni bilish qiyin emasdi: o‘sha xira, sarg‘ish yog‘du burchak-burchagini o‘rgimchak to‘ri qoplagan shiftda tebranib aks etib turardi. Bunday yomg‘irli kechada, Rashomon tepasida olov yoqib o‘tirgan odam, har holda, oddiy odam bo‘lmasa kerak.

Xizmatkor kaltakesakdek oyoq tovushini chiqarmay, tik narvonning eng yuqori pog‘onasiga emaklab deyarli chiqib oldi. So‘ng gavdasini iloji boricha yerga yopishtirib, bo‘ynini iloji boricha oldinga cho‘zib, qo‘rqa-pisa minora ichiga mo‘raladi.

Qarasa, minora ichida, eshitganidek, bir nechta jasad pala-partish tashlab qo‘yilgan, ammo olov yog‘dusi yetib boradigan joy o‘ylaganidan torroq bo‘lgani uchun ularning nechtaligini bilib bo‘lmasdi. Xira bo‘lsa-da, bilinib turgani shu ediki, ular orasida yalang‘och jasadlar ham, kiyimli jasadlar ham bor edi. Albatta, ular orasida ayollar ham, erkaklar ham aralash bo‘lsa kerak. Va o‘sha jasadlarning barchasi bir paytlar tirik odam bo‘lganiga ham shubha qilgudek, xuddi loydan yasalgan qo‘g‘irchoqlardek, og‘zini ochib, qo‘lini cho‘zib, pol ustida sochilib yotardi. Yelka, ko‘krak kabi bo‘rtib turgan joylariga xira olov nuri tushib, chuqur joylarining soyasini yanada qoraytirgan holda, ular abadiy soqovlardek jim yotardi.

Xizmatkor jasadlarning chirigan hididan beixtiyor burnini berkitdi. Ammo keyingi lahzadayoq qo‘li burnini berkitishni unutib qo‘ydi. Chunki qandaydir kuchli bir tuyg‘u bu odamning hid bilish sezgisini deyarli butunlay tortib olgan edi.

Xizmatkorning ko‘zi shunda birinchi marta jasadlar orasida cho‘kkalab o‘tirgan bir odamni ko‘rdi. Bu po‘stloq rangidagi kiyim kiygan, pakana, ozg‘in, oppoq sochli, maymunga o‘xshash bir kampir edi. Kampir o‘ng qo‘lida yondirilgan qarag‘ay payrahasini tutib, jasadlardan birining yuziga engashib tikilib turardi. Sochi uzunligiga qaraganda, bu ayolning jasadi bo‘lsa kerak.

Xizmatkor o‘ndan olti ulush qo‘rquv va o‘ndan to‘rt ulush qiziqish bilan bir zum nafas olishni ham unutib qo‘ydi. Eski yilnomachining so‘zlari bilan aytganda, «boshidagi va badanidagi tuklari tikka turib ketgandek» bo‘ldi. Shu payt kampir qarag‘ay payrahasini pol taxtalari orasiga qadab qo‘ydi, so‘ng hozirgina tikilib turgan jasadning boshini ikki qo‘llab ushladi-da, xuddi ona maymun bolasining bitini tergandek, uning uzun sochlarini birma-bir yula boshladi. Sochlar qo‘lga ergashib osongina yulinayotganga o‘xshardi.

Sochlar birma-bir yulingani sari xizmatkor qalbidan qo‘rquv ham asta-sekin yo‘qolib bordi. Shu bilan birga, bu kampirga nisbatan qattiq nafrat asta-sekin qo‘zg‘ala boshladi. Yo‘q, «bu kampirga nisbatan» deyish unchalik to‘g‘ri bo‘lmas. To‘g‘rirog‘i, har qanday yovuzlikka qarshi nafrat har daqiqa sayin kuchayib borardi. Agar shu payt kimdir bu xizmatkorga hozirgina darvoza tagida o‘zi o‘ylab turgan masalani — ochlikdan o‘lishmi yoki o‘g‘ri bo‘lishmi, degan savolni — qaytadan bersa, xizmatkor hech ikkilanmay ochlikdan o‘lishni tanlagan bo‘lardi. Uning yovuzlikka nafrati kampir pol orasiga qadagan qarag‘ay payrahasidek gurillab alangalana boshlagan edi.

Xizmatkor, albatta, kampir nega o‘likning sochini yulayotganini bilmasdi. Shuning uchun aql bilan o‘ylaganda, buni yaxshilikka yoki yomonlikka yo‘yishni ham bilmasdi. Ammo xizmatkor uchun bunday yomg‘irli kechada, Rashomon tepasida o‘likning sochini yulishning o‘zigina kechirib bo‘lmas yovuzlik edi. Albatta, xizmatkor hozirgina o‘zi o‘g‘ri bo‘lmoqchi bo‘lib turganini allaqachon unutib yuborgan edi.

Shunda xizmatkor ikki oyog‘iga kuch berib, birdan narvondan tepaga sakrab chiqdi. So‘ng qilichining sopiga qo‘l qo‘ygancha katta-katta qadamlar bilan kampirning oldiga bordi. Kampirning qanchalik cho‘chiganini aytib o‘tirishga hojat yo‘q.

Kampir xizmatkorga bir qaradi-yu, xuddi kamondan otilgandek sakrab turdi.

— Hoy, qayoqqa?

Kampir jasadlarga qoqilib, sarosima ichida qochmoqchi bo‘lganida, xizmatkor yo‘lini to‘sib, shunday deb baqirdi. Kampir baribir uni itarib o‘tib ketmoqchi bo‘ldi. Xizmatkor esa qo‘yib yubormaslik uchun uni orqaga itardi. Ikkovi jasadlar orasida bir muddat indamay olishdi. Ammo kim yengishi boshdanoq ma’lum edi. Oxiri xizmatkor kampirning bilagidan tutib, zo‘rlab yerga bukib yiqitdi. Bu xuddi tovuq oyog‘idek, suyak bilan teridan iborat bilak edi.

— Nima qilayotgan eding? Ayt! Aytmasang, mana bu bilan gaplashasan!

Xizmatkor kampirni itarib yubordi-da, birdan qilichini qinidan sug‘urib, oq po‘lat yaltirog‘ini uning ko‘zi oldiga tutdi. Ammo kampir jim edi. Ikki qo‘li qaltirab, yelkasi bilan entikib nafas olar, ko‘zlarini soqqasi chanog‘idan chiqib ketgudek katta ochib, soqovdek o‘jarlik bilan jim turardi. Buni ko‘rgan xizmatkor kampirning hayot-mamoti butunlay o‘z irodasiga bog‘liq ekanini birinchi marta yaqqol his qildi. Va bu tuyg‘u hozirgacha shiddat bilan yonayotgan nafratni qachondir sovutib qo‘ydi. Undan so‘ng faqat qandaydir ishni qilib, u ko‘ngildagidek bitganda bo‘ladigan xotirjam g‘urur va qoniqish qoldi, xolos. Shunda xizmatkor kampirga tepadan qarab, ovozini biroz yumshatib dedi:

— Men kebiishi mahkamasining amaldori emasman. Hozirgina shu darvoza tagidan o‘tib ketayotgan bir yo‘lovchiman. Shuning uchun seni bog‘lab, bir nima qilmoqchi emasman. Shu mahalda bu darvoza tepasida nima qilayotganingni menga aytib bersang bas.

Shunda kampir katta ochilgan ko‘zlarini yanada kattaroq ochib, xizmatkorning yuziga tikilib qoldi. Qovoqlari qizargan, yirtqich qushnikidek o‘tkir ko‘zlari bilan qaradi. So‘ng ajinlar orasida burni bilan qo‘shilib ketgudek bo‘lgan lablarini, go‘yo nimanidir chaynayotgandek, qimirlatdi. Ingichka bo‘ynida bo‘rtib chiqqan tomog‘i qimirlayotgani ko‘rinib turardi. Shu payt o‘sha tomoqdan qarg‘aning qag‘illashiga o‘xshash ovoz entika-entika xizmatkorning qulog‘iga yetib keldi:

— Mana shu sochni yulib, mana shu sochni yulib, soxta soch qilmoqchi edim.

Kampirning javobi kutilmaganda shunchalik oddiy chiqqanidan xizmatkorning hafsalasi pir bo‘ldi. Hafsalasi pir bo‘lishi bilan avvalgi nafrat sovuq bir jirkanish bilan birga yana qalbiga kirib keldi. Shekilli, bu kayfiyat kampirga ham sezildi. Kampir bir qo‘lida jasadning boshidan yulib olgan uzun sochni hamon tutgancha, qurbaqaning vaqillashiga o‘xshash ovoz bilan g‘o‘ldirab, mana bularni gapirdi:

— To‘g‘ri, o‘likning sochini yulish, balki, juda yomon ishdir. Lekin bu yerdagi o‘liklarning hammasi shunday qilinsa arzigulik odamlar edi. Mana, hozir men sochini yulgan xotin bor-ku, u ilonni to‘rt barmoqcha-to‘rt barmoqcha qilib kesib, quritib, «quritilgan baliq» deb saroy soqchilarining qarorgohiga sotgani borardi. Yuqumli kasaldan o‘lmaganida, hozir ham sotib yurgan bo‘lardi. Yana nima deysan, bu xotin sotgan quritilgan baliq mazali deb, soqchilar uni kanda qilmay ovqatiga sotib olisharkan. Men bu xotinning qilgan ishini yomon deb o‘ylamayman. Qilmasa, ochlikdan o‘lardi, iloji yo‘qligidan qilgandir-da. Shunday ekan, hozir mening qilayotgan ishimni ham yomon deb o‘ylamayman. Buni ham qilmasam, ochlikdan o‘laman, iloji yo‘qligidan qilyapman. Shuning uchun o‘sha iloji yo‘qlikni yaxshi bilgan bu xotin mening qilganimni ham kechirib yuborar, deyman.

Kampir taxminan shu ma’nodagi gaplarni aytdi.

Xizmatkor qilichini qiniga solib, sopini chap qo‘li bilan bosgancha, bu gapni sovuqqonlik bilan tinglab turdi. Albatta, o‘ng qo‘li bilan yuzidagi qizarib yiringlagan katta husnbuzarni paypaslab turardi. Ammo eshitib turib, xizmatkor qalbida qandaydir jur’at paydo bo‘ldi. Bu hozirgina darvoza tagida unda yetishmagan jur’at edi. Va hozirgina darvoza tepasiga chiqib, kampirni tutgandagi jur’atga butunlay teskari tomonga harakat qilmoqchi bo‘lgan jur’at edi. Xizmatkor ochlikdan o‘lishmi yoki o‘g‘ri bo‘lishmi, degan savolda ikkilanmay qolibgina qolmadi. Ayni damdagi kayfiyatiga ko‘ra, ochlikdan o‘lish degan narsa haqida o‘ylashning o‘zi ham mumkin bo‘lmaydigan darajada ongidan quvib chiqarilgan edi.

— Rostdanmi shunaqa?

Kampirning gapi tugagach, xizmatkor masxaraomuz ovoz bilan qayta so‘radi. So‘ng bir qadam oldinga chiqdi-da, to‘satdan o‘ng qo‘lini husnbuzaridan olib, kampirning yoqasidan tutib, tishlab oladigandek dedi:

— Unda men seni shilib ketsam, xafa bo‘lmaysan-a? Men ham shunday qilmasam, ochlikdan o‘ladigan odamman.

Xizmatkor chaqqonlik bilan kampirning kiyimini yechib oldi. So‘ng oyog‘iga yopishmoqchi bo‘lgan kampirni qo‘pollik bilan tepib, jasadlar ustiga yiqitdi. Narvon og‘zigacha besh qadam ham kelmasdi. Xizmatkor yechib olgan po‘stloq rangli kiyimni qo‘ltig‘iga qisdi-da, ko‘z ochib-yumguncha tik narvondan tunning tubiga yugurib tushib ketdi.

Bir muddat o‘likdek yotgan kampir jasadlar orasidan yalang‘och gavdasini ko‘targanida ko‘p vaqt o‘tmagan edi. Kampir ming‘irlagandek, ingragandek ovoz chiqarib, hamon yonib turgan olov yog‘dusiga tayanib, narvon og‘zigacha emaklab bordi. So‘ng u yerdan kalta oq sochlarini osiltirgancha, darvoza tagiga mo‘raladi. Tashqarida faqat qop-qora, tubsiz tun bor edi, xolos.

Xizmatkorning qayoqqa ketganini hech kim bilmaydi.