I

Kunlardan bir kun edi. Budda janoblari jannatdagi nilufar hovuzining bo‘yida yolg‘iz o‘zlari aylanib yurgan edilar. Hovuzda ochilgan nilufar gullarining hammasi duru gavhardek oppoq, ularning o‘rtasidagi oltinrang changchilardan esa ta’riflab bo‘lmas xushbo‘y hid tinimsiz atrofga taralib turardi. Jannatda bu payt endigina tong otgan bo‘lsa kerak.

Bir mahal Budda janoblari hovuz bo‘yida to‘xtab, suv yuzini qoplagan nilufar barglari orasidan beixtiyor pastga nazar soldilar. Jannatdagi bu nilufar hovuzining tagi naq do‘zaxning tubiga to‘g‘ri kelgani uchun billurdek tiniq suv orqali o‘liklar kechadigan Sanzu daryosi-yu nina tog‘ining manzarasi xuddi durbindan qaragandek aniq ko‘rinib turardi.

Shunda do‘zax tubida boshqa gunohkorlar bilan birga g‘imirlab yurgan Kandata degan bir odam Budda janoblarining ko‘zlariga tushdi. Bu Kandata degan odam odam o‘ldirgan, uylarga o‘t qo‘ygan, xullas, turli yovuzliklar qilgan ashaddiy qaroqchi edi, lekin u ham umrida birgina yaxshi ish qilgan edi. Gap shundaki, bir kuni u qalin o‘rmon ichidan o‘tib ketayotib, yo‘l chetida kichkina bir o‘rgimchak o‘rmalab ketayotganini ko‘rib qoldi. Kandata darhol oyog‘ini ko‘tarib, uni ezib o‘ldirmoqchi bo‘ldi, ammo birdan: «Yo‘q, yo‘q, bu ham kichkina bo‘lsa-da, jonli maxluq-ku. Uning jonini bekordan-bekorga olish, har qalay, insofdan emas», deb fikridan qaytdi va o‘sha o‘rgimchakni o‘ldirmay, omon qoldirdi.

Budda janoblari do‘zaxdagi ahvolni kuzatar ekanlar, bu Kandata bir vaqtlar o‘rgimchakni qutqarganini esladilar. Va shu yaxshiligi evaziga, iloji bo‘lsa, bu odamni do‘zaxdan qutqarib olishni o‘yladilar. Baxtga, yon tomonga qarasalar, zumraddek yashil nilufar bargi ustida jannat o‘rgimchagi chiroyli kumushrang ip to‘qib o‘tirgan ekan. Budda janoblari o‘sha o‘rgimchak ipini sekingina qo‘llariga oldilar-da, duru gavhardek oq nilufarlar orasidan uni olis pastdagi do‘zax tubiga tik tushirib yubordilar.

II

Bu yoqda esa, do‘zax tubidagi qon ko‘lida boshqa gunohkorlar bilan birga goh qalqib, goh cho‘kib yurgan Kandata. Qayoqqa qaramang, zim-ziyo qorong‘ilik, ba’zan o‘sha qorong‘ilikdan nimadir xira ko‘zga tashlangandek bo‘lsa, bu dahshatli nina tog‘ining ninalari yaltirashi bo‘lib chiqardi — buning qanchalik vahimali ekanini aytib ado qilib bo‘lmasdi. Buning ustiga atrof go‘rdek jimjit, ba’zan quloqqa chalinadigan narsa faqat gunohkorlarning zaif xo‘rsinishlari edi, xolos. Bu yerga tushib keladigan odamlar do‘zaxning turli azoblaridan shunchalik holdan toygan edilarki, yig‘lashga ham madorlari qolmagan bo‘lsa kerak. Shuning uchun hatto ashaddiy qaroqchi Kandata ham qon ko‘lining qonidan bo‘g‘ilib, xuddi o‘layotgan baqadek talpinardi, xolos.

Ammo bir kuni shunday bo‘ldi. Kandata beixtiyor boshini ko‘tarib, qon ko‘li ustidagi osmonga qarasa, o‘sha jimjit qorong‘ilik ichida olis-olis osmondan kumushrang o‘rgimchak ipi, go‘yo birovning ko‘ziga tushishdan qo‘rqqandek, ingichka bo‘lib yaltirab, sirg‘alib o‘zining ustiga tushib kelayotgan emasmi! Buni ko‘rgan Kandata beixtiyor chapak chalib yubordi. Bu ipga yopishib, yuqoriga tirmashib chiqaverilsa, albatta, do‘zaxdan qutulib chiqish mumkin. Yo‘q, omadi chopsa, hatto jannatga kirish ham mumkin bo‘ladi. Unda endi nina tog‘iga haydab chiqarishmaydi ham, qon ko‘liga cho‘ktirishmaydi ham.

Shunday deb o‘yladi-yu, Kandata darhol o‘rgimchak ipini ikki qo‘llab mahkam ushlab, jon-jahdi bilan yuqoriga, yuqoriga tirmashib chiqa boshladi. Ashaddiy qaroqchi bo‘lgani uchun bunday ishlarga azaldan juda o‘rganib qolgan edi.

Biroq do‘zax bilan jannat orasi o‘n minglab chaqirim bo‘lgani uchun qancha shoshilmasin, tepaga osonlikcha chiqib bo‘lmasdi. Ancha vaqt tirmashgach, Kandata ham nihoyat charchab, endi bir qarich ham yuqoriga ko‘tarila olmay qoldi. Iloji yo‘q, bir oz dam olay deb, ipning o‘rtasida osilib turgancha olis pastga qaradi.

Qarasa, jon-jahdi bilan tirmashgani bekor ketmabdi: hozirgina o‘zi yotgan qon ko‘li qachondir qorong‘ilik tubiga yashirinib qolibdi. O‘sha xira yaltirab turgan dahshatli nina tog‘i ham oyog‘i ostida qolibdi. Shu zaylda ko‘tarilaversa, do‘zaxdan qutulib chiqish o‘ylaganidan ham osonroq bo‘lishi mumkin. Kandata ikki qo‘lini o‘rgimchak ipiga o‘ragancha, bu yerga tushganidan beri necha yillardan buyon chiqarmagan ovozi bilan: «Ana, bo‘ldi! Bo‘ldi!» deb kuldi. Lekin birdan qarasa, o‘rgimchak ipining pastki qismida son-sanoqsiz gunohkorlar uning izidan, xuddi chumolilar qatoridek, yuqoriga, yuqoriga jon-jahdi bilan tirmashib kelayotgan emasmi! Buni ko‘rgan Kandata hayrat va dahshatdan bir muddat ahmoqdek og‘zini katta ochgancha faqat ko‘zlarini javdiratib turdi. O‘zining yolg‘iz o‘zidan ham uzilib ketgudek bu ingichka o‘rgimchak ipi qanday qilib shuncha odamning og‘irligiga dosh bersin? Mabodo yo‘l o‘rtasida uzilib ketsa, bu yergacha zo‘rg‘a chiqib kelgan eng asosiy odam — uning o‘zi ham boshi bilan yana o‘sha do‘zaxga qulab tushadi. Unday bo‘lsa, ish chatoq! Ammo shu gaplar o‘tguncha ham gunohkorlar yuz-yuzlab, ming-minglab qop-qora qon ko‘li tubidan g‘ujg‘on bo‘lib o‘rmalab chiqib, ingichka yaltiragan o‘rgimchak ipi bo‘ylab bir qator bo‘lib, tinmay tirmashib kelishardi. Hozir bir chora ko‘rilmasa, ip o‘rtasidan ikkiga uzilib, hammasi qulab tushishi aniq.

Shunda Kandata baland ovoz bilan:

— Hoy, gunohkorlar! Bu o‘rgimchak ipi meniki! Kimdan so‘rab chiqib kelyapsizlar? Tushinglar! Tushinglar! — deb baqirdi.

Xuddi shu lahzada bo‘ldi. Shu paytgacha hech nima qilmay turgan o‘rgimchak ipi birdan Kandata osilib turgan joydan «chirt» etib uzildi. Kandata ham bardosh berolmadi. «Voy» deyishga ham ulgurmay, shamolni kesib, pildiroqdek aylangancha, ko‘z ochib-yumguncha qorong‘ilik tubiga boshi bilan qulab ketdi.

Ortda faqat jannat o‘rgimchagining ipi ingichka bo‘lib yaltirab, oy ham, yulduz ham yo‘q osmon o‘rtasida kalta bo‘lib osilib turardi, xolos.

III

Budda janoblari jannatdagi nilufar hovuzi bo‘yida turib, bu voqeaning boshidan oxirigacha jimgina kuzatib turdilar, Kandata qon ko‘li tubiga toshdek cho‘kib ketgach esa, mahzun qiyofada yana sekin-asta aylanib keta boshladilar. Faqat o‘zini do‘zaxdan qutqarmoqchi bo‘lgan Kandataning shafqatsiz qalbi va o‘sha qalbiga yarasha jazo olib, yana avvalgi do‘zaxga qulab tushgani Budda janoblarining nazarida achinarli va sharmandali ko‘ringan bo‘lsa kerak.

Ammo jannatdagi nilufar hovuzining nilufarlari bunga zarracha ham parvo qilmasdi. Ularning duru gavhardek oppoq gullari Budda janoblarining oyoqlari atrofida kosachalarini sekin chayqatar, o‘rtasidagi oltinrang changchilardan esa ta’riflab bo‘lmas xushbo‘y hid tinimsiz atrofga taralib turardi. Jannatda ham endi tush payti yaqinlashib qolgan bo‘lsa kerak.