Bulutli qish kunining shom payti edi. Men Yokosukadan Tokioga ketadigan poyezdning ikkinchi toifali vagonida, bir burchakda o‘tirib, jo‘nash hushtagini parishon kutardim. Allaqachon chiroqlar yoqilgan vagonda, g‘alati tomoni, mendan boshqa birorta ham yo‘lovchi yo‘q edi. Tashqariga qarasam, g‘ira-shira platformada ham bugun, odatga xilof ravishda, kuzatuvchilarning qorasi ham ko‘rinmas, faqat qafasga solingan bir kuchukcha ora-sira g‘amgin vovullab qo‘yardi. Bu manzara o‘sha paytdagi ko‘nglimga ajablanarli darajada mos edi. Boshimda ta’riflab bo‘lmas charchoq va zerikish xuddi qor yog‘ish oldidan bulut bosgan osmondek g‘ira-shira soya solib turardi. Men ikki qo‘limni paltomning cho‘ntagiga tiqqancha jim o‘tirar, u yerdagi kechki gazetani chiqarib qarashga ham holim yo‘q edi.

Nihoyat jo‘nash hushtagi chalindi. Ko‘nglim sal yozilgandek bo‘lib, boshimni ortimdagi deraza romiga suyadim va ko‘z oldimdagi bekat sekin-asta orqaga sirg‘ala boshlashini kutar-kutmas kutib o‘tirdim. Ammo bundan oldinroq chipta tekshiriladigan eshik tomondan yog‘och shippakning shoshqin taqillashi eshitildi-yu, ko‘p o‘tmay konduktorning allanima deb so‘kingan ovozi bilan birga men o‘tirgan ikkinchi toifa kupesining eshigi sharaqlab ochildi va o‘n uch-o‘n to‘rt yoshlardagi bir qizcha shoshib ichkariga kirdi. Shu zahoti vagon bir og‘ir silkindi-yu, poyezd asta yurib ketdi. Ko‘zni birma-bir kesib o‘tayotgan platforma ustunlari, unutib qoldirilgandek turgan suv tashiydigan arava, vagondagi kimgadir choychaqa uchun minnatdorchilik bildirayotgan qizil qalpoqli hammol — bularning hammasi derazaga urilayotgan tutun ichida, go‘yo ketgisi kelmagandek, orqaga qulab borardi. Men nihoyat yengil tortib, papiros tutatdim va birinchi marta erinchoq ko‘zlarimni ko‘tarib, qarshimdagi o‘rindiqda o‘tirgan qizchaning yuziga bir qarab qo‘ydim.

U yog‘ surilmagan sochini qishloqcha qilib turmaklab olgan, yuzlarida burnini artgan izlari qolgan, yorilib ketgan ikki yuzi kishining ko‘nglini behuzur qiladigan darajada qip-qizil bo‘lib yonib turgan, rosa qishloqi bir qiz edi. Buning ustiga kir bo‘lib ketgan och yashil jun sharfi osilib tushgan tizzasida katta bir tugun bor edi. O‘sha tugunni quchoqlagan, sovuq urib shishgan qo‘lida esa uchinchi toifali qizil chipta avaylab mahkam siqib tutilgan edi. Men bu qizchaning qo‘pol yuz tuzilishini yoqtirmadim. Kiyimining iflosligi ham yoqmadi. Va nihoyat, ikkinchi toifa bilan uchinchi toifaning farqini ham bilmaydigan farosatsizligi jahlimni chiqardi. Shuning uchun papiros tutatgan men qisman bu qizchaning borligini unutish uchun endi cho‘ntagimdagi kechki gazetani tizzamga beparvo yoydim. Shu payt gazeta sahifasiga tushib turgan tashqi yorug‘lik to‘satdan elektr chirog‘i nuriga aylandi va yomon bosilgan bir nechta ustundagi harflar kutilmaganda ko‘z oldimda yaqqol qalqib chiqdi. Aytish shart emas, poyezd hozir Yokosuka yo‘lida ko‘p uchraydigan tunnellarning birinchisiga kirgan edi.

Ammo o‘sha chiroq nurida yoritilgan kechki gazeta sahifasiga ko‘z yugurtirsam ham, dunyo baribir g‘am-g‘ussamni ovutishga yaramaydigan darajada oddiy voqealar bilan to‘lib-toshgan edi. Sulh masalasi, kelin-kuyovlar, poraxo‘rlik ishi, ta’ziyanomalar... Tunnelga kirgan o‘sha lahzada poyezd teskari tomonga ketayotgandek tuyulgan g‘alati bir tuyg‘u ichida men o‘sha zerikarli maqolalardan maqolalarga deyarli mashinadek ko‘z yugurtirib chiqdim. Ammo bu orada, albatta, o‘sha qizcha, xuddi pastkash voqelikning o‘zi odam qiyofasiga kirgandek, qarshimda o‘tirganini doimo his qilib turmasdan iloj yo‘q edi. Tunnel ichidagi poyezd, bu qishloqi qizcha va yana oddiy maqolalarga ko‘milib ketgan bu kechki gazeta — bular ramz bo‘lmay, nima bo‘lsin? Tushunib bo‘lmas, pastkash, zerikarli hayotning ramzi bo‘lmay, nima bo‘lsin? Hamma narsa menga bema’ni tuyulib, o‘qib turgan gazetamni otib yubordim-da, yana boshimni deraza romiga suyab, o‘likdek ko‘zlarimni yumib, mudray boshladim.

Shundan keyin bir necha daqiqa o‘tdi. Birdan nimadandir cho‘chigandek bo‘lib, beixtiyor atrofga qarasam, o‘sha qizcha qachondir qarshi tomondan mening yonimga o‘tib olib, derazani ochishga tinmay urinayotgan ekan. Ammo og‘ir oynali rom istaganidek ko‘tarilmayotganga o‘xshardi. O‘sha yorilgan yuzlari tobora qizarib, ora-sira burnini tortgan ovozi kichkina entikkan nafasi bilan birga shoshilinch qulog‘imga kirib turardi. Bu, albatta, menda ham bir qadar hamdardlik uyg‘otishga arzigulik edi. Ammo poyezd hozir yana tunnel og‘ziga yaqinlashib qolgani g‘ira-shira shom ichida faqat qurigan o‘tlari yorishib turgan ikki tomondagi tog‘ yonbag‘irlari deraza yonigacha yaqinlashib kelganidan ham darhol tushunarli edi. Shunga qaramay, bu qizcha ataylab yopiq turgan derazani ochmoqchi bo‘layotgani — buning sababini men tushuna olmadim. Yo‘q, men buni shunchaki qizchaning injiqligi deb o‘yladim, boshqa hech narsa xayolimga kelmadi. Shuning uchun ko‘nglimning tubida hamon g‘azab saqlagancha, o‘sha sovuq urgan qo‘llar oynani ko‘tarish uchun jon-jahdi bilan kurashayotganini, go‘yo bu hech qachon muvaffaqiyatli bo‘lmasligini tilayotgandek shafqatsiz ko‘zlar bilan kuzatib turdim. Ko‘p o‘tmay dahshatli shovqin ko‘tarib, poyezd tunnelga bostirib kirishi bilan qizcha ochmoqchi bo‘lgan oynali rom ham oxiri «shaq» etib pastga tushdi. Va o‘sha to‘rtburchak tuynukdan qurumni eritib yuborgandek quyuq qora havo birdan bo‘g‘uvchi tutunga aylanib, vagon ichiga burqirab to‘la boshladi. Tomog‘im azaldan og‘rib yurgan men ro‘molchani yuzimga tutishga ham ulgurmay, bu tutunni butun yuzim bilan qabul qilganim sababli nafas ham ololmay qattiq yo‘tala boshladim. Ammo qizcha menga parvo qiladigan ko‘rinmas, derazadan boshini tashqariga cho‘zib, qorong‘ilikni yorib esayotgan shamolda sochlarini hilpiratgancha poyezd ketayotgan tomonga tikilib turardi. O‘sha qiyofasini tutun va chiroq yorug‘i ichida ko‘rganimda, agar shu payt deraza tashqarisi ko‘z oldimda yorishib, u yerdan tuproq hidi, qurigan o‘t hidi, suv hidi salqin bo‘lib oqib kirmaganda, zo‘rg‘a yo‘talim bosilgan men bu notanish qizchani ayamay koyib bo‘lsa ham, derazani yana avvalgidek yopishga majbur qilgan bo‘lardim.

Ammo poyezd o‘sha payt allaqachon tunneldan bemalol sirg‘alib chiqib, qurigan o‘tlarga to‘la tog‘lar orasida qisilib qolgan qandaydir kambag‘al shaharcha chetidagi temir yo‘l o‘tish joyidan o‘tib borardi. O‘tish joyi yaqinida hammasi bir-biridan xarob somon va cherepitsa tomli uychalar tiqilinch bo‘lib qurilgan, o‘tish joyi qorovuli silkitayotgan bo‘lsa kerak, birgina oqish bayroqcha erinchoqlik bilan shomni tebratib turardi. Nihoyat tunneldan chiqdik deganimda, o‘sha ma’yus o‘tish joyining to‘sig‘i ortida yuzlari qip-qizil uchta o‘g‘il bola bir-biriga yopishib qator turganini ko‘rdim. Ularning hammasi go‘yo bu bulutli osmon ezib qo‘ygandek, baravariga past bo‘yli edi. Va bu shaharcha chetining g‘amgin manzarasi bilan bir xil rangdagi kiyim kiyib olishgan edi. Ular o‘tib ketayotgan poyezdga boshlarini ko‘tarib qarashdi-yu, baravar qo‘l ko‘tarishlari bilan nozik bo‘yinlarini orqaga tashlab, ma’nosi tushunarsiz bir hayqiriqni jon-jahdi bilan otib yuborishdi. Xuddi shu lahzada bo‘ldi. Derazadan yarim gavdasini chiqarib turgan o‘sha qiz sovuq urgan qo‘lini birdan cho‘zib, shiddat bilan u yoqdan-bu yoqqa silkitdi-yu, birdaniga ko‘ngilni yayratadigan darajada iliq quyosh rangiga bo‘yalgan beshta-oltita mandarin poyezdni kuzatib turgan bolalar ustiga osmondan duv-duv yog‘ilib tushdi. Men beixtiyor nafasimni ichimga yutdim. Va bir lahzada hammasini tushundim. Qizcha — ehtimol, endi xizmatkorlikka ketayotgan qizcha — qo‘ynida saqlab kelgan bir necha mandarinni derazadan otib, uni kuzatish uchun ataylab o‘tish joyigacha kelgan ukalarining mehnatini shu tarzda taqdirlagan edi.

Shom tushgan shaharcha chetidagi o‘tish joyi, qushchalardek ovoz chiqargan uchta bola va ularning ustiga to‘kilib tushgan mandarinlarning yorqin rangi — bularning hammasi poyezd derazasi ortidan ko‘z ochib-yumguncha o‘tib ketdi. Ammo ko‘nglimga bu manzara azob beradigan darajada yaqqol muhrlanib qoldi. Va u yerdan qandaydir tushunib bo‘lmas yorug‘ bir tuyg‘u qaynab chiqayotganini his qildim. Men g‘urur bilan boshimni ko‘tarib, xuddi boshqa odamga qaragandek o‘sha qizchaga tikildim. Qizcha qachondir yana qarshimdagi o‘rnida o‘tirar, hamon yorilgan yuzlarini och yashil jun sharfiga ko‘mgancha, katta tugunni quchoqlagan qo‘lida uchinchi toifali chiptani mahkam siqib turardi...

Men shundagina birinchi marta ta’riflab bo‘lmas charchoq va zerikishni, yana o‘sha tushunib bo‘lmas, pastkash, zerikarli hayotni bir oz bo‘lsa-da unuta oldim.