Payg‘ambarlar qissalari. 1-kitob

Insoniyat tarixi — faqat podshohlar, urushlar va shaharlar tarixi emas. Unda yana bir, ancha chuqurroq ip bor: Alloh taolo turli zamonlarda turli xalqlarga o‘z elchilarini yuborib, odamlarni haqqa, adolatga va yaxshilikka chaqirgan. Qur’oni karimda bu haqda shunday deyiladi: «Har bir ummatga, „Allohga ibodat qilinglar va tog‘utdan yiroq bo‘linglar“, deb bir payg‘ambar yubordik» (Nahl surasi, 36-oyat ma’nosi).

Payg‘ambarlar qissalari Qur’onning juda katta qismini egallaydi. Lekin Qur’on ularni oddiy tarix kitobi kabi, sana va tafsilotlar bilan sanab o‘tmaydi. U har bir voqeadan eng muhimini — ibratni oladi. Yusuf surasining oxirida aytilganidek: «Albatta, ularning qissalarida aql egalari uchun ibrat bor» (Yusuf surasi, 111-oyat ma’nosi). Shuning uchun bu kitobni o‘qiyotganda «nima bo‘ldi?» degan savol bilan birga «bundan men nima olaman?» degan savolni ham yodda tutish kerak.

Qur’onda yigirma beshta payg‘ambarning nomi zikr qilingan. Ularning hammasi haqida bir xil miqdorda ma’lumot berilmagan: Muso alayhissalom qissasi o‘nlab suralarda takrorlanadi, Idris yoki Zulkifl alayhimussalom haqida esa bir-ikki oyat bor, xolos. Qur’onning o‘zi ham bunga ishora qiladi: «Ba’zi payg‘ambarlar qissasini senga avval hikoya qildik, ba’zilarini esa hikoya qilmadik» (Niso surasi, 164-oyat ma’nosi). Demak, Qur’on aytmagan joyni to‘ldirish uchun o‘ylab topilgan hikoyalarga ehtiyoj yo‘q.

Bu kitob ana shu tamoyilga tayanadi. Asrlar davomida payg‘ambarlar haqida ko‘plab rivoyatlar to‘plangan. Ularning bir qismi sahih hadislardan olingan, bir qismi esa ahli kitob — yahudiy va nasroniylarning eski hikoyalaridan kirib kelgan. Ulamolar bu ikkinchi turdagi rivoyatlarni «isroiliyot» deb atashadi va ular bilan ehtiyot bo‘lishga chaqirishadi. Ba’zi isroiliyot hikoyalarida payg‘ambarlarga nomunosib ishlar nisbat berilgan, ba’zilarida esa shunchaki asossiz mubolag‘alar bor. Biz bunday rivoyatlarni kitobga kiritmadik. Har bir bobda faqat Qur’on oyatlari va mashhur sahih hadis to‘plamlarida — Imom Buxoriy, Imom Muslim va boshqa ishonchli manbalarda kelgan voqealar bayon qilinadi. Hadis keltirilganda, uning roviysi va to‘plami ko‘rsatiladi.

Kitob o‘z so‘zimiz bilan, yoshlar uchun ravon hikoya shaklida yozilgan. Oyatlar keltirilganda ularning so‘zma-so‘z tarjimasi emas, ma’nosi berilgan, shuning uchun qavs ichida «ma’nosi» deb belgilab qo‘ydik. Kim chuqurroq o‘rganmoqchi bo‘lsa, har bob oxirida ko‘rsatilgan suralar va oyatlarni ishonchli tarjima va tafsirlar bilan o‘qib chiqishi mumkin.

Payg‘ambarlar haqida gapirganda biz an’anaviy hurmat iboralarini ishlatamiz: ularning har biri nomidan keyin «alayhissalom» — «unga salom bo‘lsin», Payg‘ambarimiz Muhammad nomidan keyin esa «sollallohu alayhi vasallam» — «Alloh unga rahmat va salom yo‘llasin» deymiz. Bu shunchaki odat emas: Qur’on bizga payg‘ambarlar orasini ajratmaslikni, ularning barchasiga ishonishni va ularni hurmat qilishni o‘rgatadi (Baqara surasi, 285-oyat).

Yana bir muhim narsa: payg‘ambarlar farishta yoki afsonaviy qahramonlar emas, ular inson edilar. Ular ham och qolgan, charchagan, qayg‘urgan, quvg‘in qilingan. Ammo ularni boshqalardan ajratib turgan narsa — Allohga cheksiz ishonch, rostgo‘ylik, sabr va o‘z xalqiga bo‘lgan mehr edi. Shuning uchun ularning hayoti bugungi yosh uchun ham juda yaqin: oiladagi qiyinchilik, hasad, nohaqlik, yolg‘izlik, kutilmagan sinov — bularning hammasi qissalarda bor.

Birinchi kitobda insoniyatning otasi Odam alayhissalomdan boshlab Yusuf alayhissalomgacha bo‘lgan payg‘ambarlar hayoti hikoya qilinadi. Ikkinchi kitobda esa Ayyub alayhissalomdan Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamgacha davom etamiz.

Saboq: Payg‘ambarlar qissasi — ertak emas, hayot uchun yo‘riqnoma. Uni o‘qiganda o‘zingizni voqealar ichida tasavvur qiling: shu vaziyatda men qanday yo‘l tutgan bo‘lardim? Ana shunda Qur’on aytgan «ibrat» haqiqatan sizniki bo‘ladi.

Qur’onda: Nahl surasi, 36-oyat; Niso surasi, 163–165-oyatlar; An’om surasi, 83–90-oyatlar; Yusuf surasi, 111-oyat.