Gerda yana dam olgani o‘tirishga majbur bo‘ldi. Uning ro‘parasida, qor ustida katta qarg‘a sakrab yurardi. U uzoq vaqt qizchaga qarab, boshini qimirlatib turdi, keyin dedi:

— Qag‘-qag‘! Salom!

U buni yaxshiroq ayta olmasdi, ammo qizchaga yaxshilik tilardi va undan yolg‘iz o‘zi keng dunyoda qayoqqa ketayotganini so‘radi. «Yolg‘iz» so‘zini Gerda juda yaxshi tushundi va uning butun ma’nosini his qildi. U qarg‘aga butun hayotini aytib berdi va Kayni ko‘rmadingmi, deb so‘radi.

Qarg‘a o‘ylanib boshini chayqadi va dedi:

— Bo‘lishi mumkin! Bo‘lishi mumkin!

— Rostdanmi? Shunday deb o‘ylaysanmi? — qichqirdi qizcha va qarg‘ani shunday mahkam o‘pdiki, uni bo‘g‘ib qo‘yishiga sal qoldi.

— Sekinroq, sekinroq! — dedi qarg‘a. — O‘ylaymanki, u Kay bo‘lsa kerak. Ammo u endi seni malika uchun unutib yuborgan bo‘lsa kerak!

— Nahotki u malika bilan yashasa? — so‘radi Gerda.

— Mana, eshit, — dedi qarg‘a. — Faqat men sening tilingda gapirishga qiynalaman. Agar qarg‘a tilini tushunsang edi, hammasini yaxshiroq aytib berardim.

— Yo‘q, men buni o‘rganmaganman, — dedi Gerda. — Buvim tushunadi! Men ham o‘rganishim kerak edi!

— Mayli, hechqisi yo‘q, — dedi qarg‘a. — Qo‘limdan kelgancha aytib beraman, yomon bo‘lsa ham.

Va u bilganlarini aytib berdi.

— Biz hozir turgan mamlakatda bir malika yashaydi. U shunday aqlliki, dunyodagi barcha gazetalarni o‘qib chiqib, o‘qiganlarini ham unutib yuborgan — mana qanchalik aqlli! Bir kuni u taxtda o‘tirgan ekan — aytishlaricha, bu unchalik qiziqarli mashg‘ulot emas — va bir qo‘shiqni xirgoyi qila boshlabdi: «Nega men turmushga chiqmayman?» «Rostdan ham-a!» — deb o‘ylabdi u va turmushga chiqmoqchi bo‘libdi. Ammo u gapirganda javob bera oladigan, faqat salobatli ko‘rinishni biladigan emas, gaplashib bo‘ladigan er istabdi — chunki bunisi juda zerikarli. U barcha saroy xonimlarini nog‘ora sadosi bilan yig‘dirib, ularga o‘z niyatini aytibdi. Ular juda xursand bo‘lishibdi va: «Bu bizga juda yoqadi! Biz o‘zimiz ham yaqinda shu haqda o‘ylagan edik!» — deyishibdi. Ishonavering, men aytayotgan har bir so‘z haqiqat! — qo‘shib qo‘ydi qarg‘a. — Mening saroyda qallig‘im bor, u qo‘lga o‘rgatilgan, saroyda erkin yuradi, men hammasini undan bilaman.

Uning qallig‘i ham qarg‘a edi — axir har kim o‘ziga o‘xshashini qidiradi, qarg‘a ham, albatta, qarg‘ani.

— Ertasiga barcha gazetalarda yuraklar va malikaning monogrammasi bilan hoshiyalangan e’lon chiqdi: har bir chiroyli yosh yigit saroyga kelib, malika bilan suhbatlashishi mumkin. Kim o‘zini saroyda xuddi uyidagidek erkin tutsa va hammadan yaxshi gapira olsa, malika o‘shanga turmushga chiqadi. Ha, ha! — takrorladi qarg‘a. — Bularning hammasi shunday haqiqatki, xuddi men hozir sening oldingda o‘tirganim kabi! Odamlar to‘da-to‘da bo‘lib kela boshladi, tiqilinch va shovqin-suron bo‘ldi, ammo na birinchi, na ikkinchi kuni hech narsa chiqmadi. Ko‘chada hamma yigitlar juda yaxshi gapirishardi, ammo saroy ostonasidan o‘tib, kumushga burkangan qo‘riqchilarni, oltin liboslardagi xizmatkorlarni ko‘rib, yoritilgan ulkan zallarga kirishlari bilan dovdirab qolishardi. Malika o‘tirgan taxtga yaqinlashib, uning so‘nggi so‘zini takrorlashdan boshqa narsa qila olmasdilar. Malika esa buni eshitishni umuman istamasdi. Ular go‘yo nimadir ichgandek, uyquga ketgandek bo‘lib qolishardi. Ammo yana ko‘chaga chiqqanlarida, tilga kirib qolishardi. Shahar darvozasidan to saroygacha cho‘zilgan uzun navbat turardi. Men o‘zim borib ko‘rganman! Ular och-chanqoq edi, ammo saroydan hatto bir stakan iliq suv ham berishmadi. To‘g‘ri, eng aqllilari non va sariyog‘ olib kelgan edi, ammo qo‘shnilari bilan bo‘lishmasdi. Ular: «Qo‘ysin, ochligidan rangi o‘chib ketsin, malika uni olmaydi!» — deb o‘ylashardi.

— Kay-chi? Kay qachon kela qoldi? — so‘radi Gerda. — U ham turmushga talabgorlar orasida bo‘lganmi?

— Sabr qil, sabr qil! Endi unga yetib keldik. Uchinchi kuni na ot, na arava bilan kelgan kichkina bir yigit paydo bo‘ldi — u saroyga to‘ppa-to‘g‘ri, dadil kirib keldi. Ko‘zlari xuddi seningkiday yaltirardi, sochlari uzun va chiroyli, ammo kiyimi juda kambag‘alona edi.

— Bu Kay! — quvonib ketdi Gerda. — Nihoyat topdim! — Va u qo‘l chapak chaldi.

— Uning orqasida kichkina xalta bor edi, — davom etdi qarg‘a.

— Yo‘q, bu uning chanasi bo‘lsa kerak! — dedi Gerda. — U chanasi bilan ketgan edi.

— Bo‘lishi mumkin! — dedi qarg‘a. — Men yaxshi qaramagandim. Lekin qallig‘im menga aytdiki, u saroy darvozasidan kirib, kumush liboslardagi qo‘riqchilarni va zinapoyada turgan oltin liboslardagi xizmatkorlarni ko‘rganda, zarracha ham dovdiramagan, faqat bosh irg‘ab: «Zinapoyada turish juda zerikarli bo‘lsa kerak, men yaxshisi zallarga kiraman!» — degan. Zallar esa chiroqlarga to‘la, maslahatchilar va oliy amaldorlar yalang oyoq yurib, oltin idishlarni ko‘tarib yurishardi. Bu yerda o‘zingni juda tantanali his qilmaslik qiyin edi! Uning etiklari esa dahshatli g‘ichirlardi, ammo u bundan zarracha ham xijolat bo‘lmadi.

— Bu albatta Kay! — xitob qildi Gerda. — Bilaman, uning yangi etiklari bor edi! Buvisining xonasida ular qanday g‘ichirlaganini o‘zim eshitganman!

— Ha, ular rostdan ham juda g‘ichirlardi, — davom etdi qarg‘a. — Ammo u dadil malikaning oldiga yaqinlashdi. Malika charx yigiruvchi g‘ildirak kattaligidagi marvaridga o‘tirgan edi. Atrofida esa barcha saroy xonimlari oqsochlari va oqsochlarining oqsochlari bilan, barcha saroy janoblari xizmatkorlari va xizmatkorlarining xizmatkorlari bilan turishardi — ularning ham o‘z mulozimlari bor edi. Eshikka qanchalik yaqin tursa, shunchalik kibrli ko‘rinardi. Xizmatkorlarning xizmatkorining xizmatkori, doim kalish kiyib yuradigan bola eshikda turardi — unga qarashga ham qo‘rqarding, shunday kibr bilan turardi!

— Bu dahshat-ku! — dedi Gerda. — Kay malikaga uylandimi?

— Agar men qarg‘a bo‘lmaganimda, malikaga o‘zim uylanardim, garchi unashtirilgan bo‘lsam ham. U malika bilan gaplashdi va xuddi men qarg‘acha gapirganimdek yaxshi gapirdi — hech bo‘lmasa qallig‘im shunday deydi. U juda erkin va yoqimli tutdi, aytishicha, u turmushga talabgor bo‘lib emas, faqat malikaning aqlli gaplarini eshitish uchun kelgan ekan. Malika unga yoqdi, u ham malikaga yoqdi.

— Ha, bu albatta Kay! — dedi Gerda. — U shunaqangi aqlli! U hisobni boshda, hatto kasrlar bilan ham yecha olardi! Oh, meni saroyga olib bor!

— Gapirish oson, — javob berdi qarg‘a. — Ammo buni qanday qilish kerak? Qallig‘im bilan maslahatlashib ko‘raman, u biror maslahat berar. Senga shuni aytishim kerakki, senga o‘xshagan qizchani hech qachon saroyga kiritishmaydi.

— Meni kiritishadi! — dedi Gerda. — Kay men kelganimni bilishi bilan darhol oldimga yugurib chiqadi!

— Meni shu yerda, to‘siq yonida kut, — dedi qarg‘a, boshini chayqab, uchib ketdi.

U kech kirganda qaytib keldi va qag‘illadi:

— Qag‘-qag‘! Qallig‘im senga salom yo‘llabdi. Mana senga kichkina non — u oshxonadan olgan, u yerda non ko‘p, sen esa och bo‘lsang kerak. Saroyga kira olmaysan: sen yalang oyoqsan, kumush liboslardagi qo‘riqchilar va oltin liboslardagi xizmatkorlar seni kiritishmaydi. Ammo yig‘lama, baribir u yerga kirasan. Qallig‘im yotoqxonaga olib boradigan kichkina orqa zinapoyani biladi, kalitni qayerdan olishni ham biladi.

Ular bog‘ga kirib, uzun xiyobon bo‘ylab yurishdi. Kuzgi barglar birin-ketin to‘kilardi. Saroy derazalarida chiroqlar birin-ketin o‘chgach, qarg‘a qizchani yarim ochiq kichkina eshik oldiga olib keldi.

Oh, Gerdaning yuragi qo‘rquv va sabrsizlikdan qanday dukillardi! U go‘yo yomon ish qilmoqchi bo‘lgandek edi, holbuki u faqat bu Kaymi yoki yo‘qmi, shuni bilmoqchi edi. Ha, ha, bu albatta u! U uning aqlli ko‘zlarini, uzun sochlarini juda yaqqol tasavvur qilardi. Uyda, atirgullar orasida o‘tirganlarida u unga qanday jilmayganini aniq ko‘rib turardi. U, albatta, uni ko‘rib xursand bo‘ladi, uning qanchalik uzoq yo‘l bosganini, uydagilar uning uchun qanchalik qayg‘urganini eshitadi!

Mana ular zinapoyada. Kichkina shkaf ustida chiroq yonib turardi. Polda esa qo‘lga o‘rgatilgan qarg‘a turar, boshini har tomonga burib, Gerdaga qarardi. Gerda buvisi o‘rgatgandek ta’zim qildi.

— Kuyovim siz haqingizda juda ko‘p yaxshi gaplar aytdi, aziz qizcha, — dedi qo‘lga o‘rgatilgan qarg‘a. — Sizning hayotingiz, ular aytganidek, juda ta’sirli! Chiroqni olasizmi? Men oldinda yuraman. Biz to‘g‘ri ketamiz, bu yerda hech kim uchramaydi.

— Menga kimdir ortimizdan kelayotgandek tuyulyapti, — dedi Gerda. Shu payt yonlaridan qandaydir soyalar shovqin bilan o‘tib ketdi: uchar yolli, ingichka oyoqli otlar, ovchilar, otliq xonim va janoblar.

— Bular tushlar! — dedi qo‘lga o‘rgatilgan qarg‘a. — Ular oliy janoblarning fikrlarini ovga olib ketish uchun kelishadi. Shunisi yaxshi — uxlab yotganlarni tomosha qilish sizga osonroq bo‘ladi. Umid qilamanki, siz obro‘ga erishgach, minnatdorligingizni ko‘rsatasiz.

— Bu haqda gapirish ham ortiqcha! — dedi o‘rmon qarg‘asi.

Ular birinchi zalga kirishdi. Devorlari gulli qizil atlas bilan qoplangan edi. Bu yerda ham tushlar yonlaridan shuvillab o‘tib ketishdi, ammo shunchalik tez o‘tdilarki, Gerda oliy janoblarni ko‘ra olmadi. Bir zal ikkinchisidan ajoyibroq edi — odamning esini yo‘qotishiga sal qolardi. Nihoyat ular yotoqxonaga yetib kelishdi. Shifti qimmatbaho billur barglari bo‘lgan ulkan palma daraxtining shoxiga o‘xshardi. O‘rtasidan yo‘g‘on oltin poya tushib turar, unda ikkita nilufar shaklidagi karavot osilgan edi. Biri oq rangda bo‘lib, unda malika uxlardi. Ikkinchisi qizil edi, Gerda unda Kayni topishni umid qilardi. U qizil barglardan birini egib, sochlari jigarrang bo‘lgan ensani ko‘rdi. Bu Kay! U uning ismini baland ovozda aytdi va chiroqni uning yuziga yaqinroq olib keldi. Tushlar shovqin bilan uchib ketishdi. Shahzoda uyg‘onib, boshini burdi... Yo‘q, bu Kay emas edi!

Shahzoda unga faqat ensasidan o‘xshar edi, ammo u ham yosh va chiroyli edi. Oq nilufardan malika boshini chiqarib, nima bo‘lganini so‘radi. Gerda yig‘lab, butun hikoyasini, qarg‘alar unga qanday yordam berganini aytib berdi.

— Voy, bechora! — deyishdi shahzoda va malika. Ular qarg‘alarni maqtab, ularga umuman jahl qilmasliklarini aytishdi — faqat bundan keyin bunday qilmasinlar. Ammo endi ular mukofotlanadi.

— Ozod qushlar bo‘lishni istaysizlarmi? — so‘radi malika. — Yoki saroy qarg‘alari bo‘lib, oshxonadagi ortiqcha ovqatlarni yeyishni istaysizlarmi?

Ikkala qarg‘a ta’zim qilib, saroyda qolishni so‘rashdi. Ular keksalikni o‘ylashdi va:

— Qariganingda yaxshi rizqli bo‘lish yomon emas! — deyishdi.

Shahzoda o‘rnidan turib, Gerdaga o‘z karavotini bo‘shatib berdi — bundan ortiq hech narsa qila olmasdi. Qizcha qo‘llarini qovushtirib: «Odamlar va hayvonlar naqadar mehribon!» — deb o‘yladi va ko‘zlarini yumib, shirin uyquga ketdi. Tushlar yana uchib kelishdi, endi ular xuddi farishtalarga o‘xshardi va kichkina chanani tortib kelishardi. Chanada Kay o‘tirib, Gerdaga bosh irg‘ardi. Ammo bularning hammasi faqat tush edi, qizcha uyg‘onishi bilan hammasi g‘oyib bo‘ldi.

Ertasiga Gerdani boshdan-oyoq ipak va baxmalga burkashdi. Unga saroyda qolib, xohlagancha yashashni taklif qilishdi. Ammo qizcha faqat ot qo‘shilgan kichkina arava va bir juft kichkina etik so‘radi — u yana keng dunyoga Kayni qidirib chiqmoqchi edi.

Unga ham etik, ham muft berishdi, uni chiroyli kiyintirishdi. U ketishga shaylanganda eshik oldiga sof oltindan yasalgan, shahzoda va malikaning gerbi yulduzdek yaltirab turgan yangi arava keldi. Aravakash, xizmatkorlar va otliqlar — ular ham bor edi — boshlarida oltin tojchalar bor edi. Shahzoda va malikaning o‘zlari Gerdani aravaga o‘tqazib, yaxshi yo‘l tilashdi. O‘rmon qarg‘asi, endi turmush qurgan bo‘lsa ham, uni uch mil kuzatib bordi. U aravada Gerdaning yonida o‘tirdi, chunki orqasi bilan yurishga toqat qila olmasdi. Qo‘lga o‘rgatilgan qarg‘a esa darvoza ustida qanot qoqib turdi. U kuzatib bormadi, chunki saroyga joylashgandan beri juda ko‘p ovqat yegani uchun boshi og‘rirdi. Arava ichi shakarli kulchalar bilan to‘la, o‘rindiq ostidagi qutida esa mevalar va pechene bor edi.

— Xayr! Xayr! — qichqirishdi shahzoda va malika.

Gerda yig‘lab yubordi, qarg‘a ham yig‘ladi. Shunday qilib, ular uch mil yo‘l bosishdi. Keyin qarg‘a ham qizcha bilan xayrlashdi. Bu juda og‘ir ayriliq edi! Qarg‘a daraxtga uchib chiqib, qora qanotlarini qoqib turdi — quyoshdek yaltiragan arava ko‘zdan g‘oyib bo‘lguncha.