Saroy devorlarini bo‘ronlar qurgan, derazalar va eshiklarni esa izg‘irinli shamollar o‘yib qo‘ygan edi. Saroyda yuzdan ortiq zal bor edi, ular bo‘ronning xohishiga ko‘ra tartibsiz joylashgan edi. Eng kattasi ko‘p, ko‘p millarga cho‘zilib ketgan edi. Butun saroyni kuchli shimol yog‘dulari yoritib turardi. Hamma yer shunday bo‘m-bo‘sh, shunday sovuq va shunday yaltiroq edi! Bu yerda hech qachon ko‘ngilxushlik bo‘lmagan. Bo‘ron musiqasi ostida oq ayiqlar orqa oyoqlarida yurib, nozik qiliqlarini ko‘rsatadigan ayiq bazmlari bo‘lmagan. Na karta o‘yinlari, na urishib-tortishib qilinadigan muomalalar, na qahvaxo‘rlik chog‘idagi g‘iybat — hech narsa bo‘lmagan. Qor malikasining zallari sovuq, bo‘m-bo‘sh va ulkan edi. Shimol yog‘dulari shunday aniq-tartib bilan alangalanardiki, osmonda qachon eng yorqin, qachon xira bo‘lishini oldindan hisoblab qo‘yish mumkin edi. Bo‘m-bo‘sh qor zalining o‘rtasida muzlagan ko‘l bor edi. U ming bo‘lakka yorilgan, bo‘laklar esa bir-biriga shunday mos tushardiki, bu xuddi ajoyib bir san’at asariga o‘xshardi. Qor malikasi uyda bo‘lganda, shu ko‘l o‘rtasida o‘tirardi. U o‘zi «Aql ko‘zgusi»da o‘tiraman, bu dunyodagi yagona va eng yaxshi ko‘zgu, derdi.

Kay sovuqdan ko‘karib, deyarli qorayib ketgan edi, ammo buni sezmasdi: Qor malikasining o‘pichlari uni sovuqqa befarq qilib qo‘ygan, yuragi esa muz parchasiga aylanib qolgan edi. Kay yassi, o‘tkir burchakli muz parchalari bilan ovora bo‘lib, ulardan turli shakllar yasashga urinardi. Bu bizning «Xitoy jumbog‘i» deb ataladigan o‘yinimizga o‘xshardi — yog‘och bo‘lakchalaridan turli shakllar yig‘iladi. Kay ham turli murakkab shakllar yig‘ardi — bu «aql o‘yini» edi. Uning ko‘zlarida bu shakllar san’atning eng yuksak namunasi edi, ularni yig‘ish esa eng muhim mashg‘ulot edi. Bunga uning ko‘zidagi siniq sabab edi! U muz bo‘laklaridan butun so‘zlarni yig‘ardi, ammo o‘zi juda istagan bir so‘zni — «Abadiyat» so‘zini — hech yig‘a olmasdi. Qor malikasi unga: «Agar shu so‘zni yig‘sang, o‘zingga o‘zing xo‘jayin bo‘lasan, men esa senga butun dunyoni va bir juft yangi konki beraman», — degan edi. Ammo u hech yig‘a olmasdi.

— Endi men issiq o‘lkalarga uchib ketaman, — dedi Qor malikasi. — Qora qozonlarga mo‘ralab kelaman!

U o‘t sochuvchi tog‘larni — Etna va Vezuviyni — qozonlar deb atardi.

— Ularni biroz oqartirib qo‘yaman. Bu limon va uzumga foydali!

U uchib ketdi, Kay esa ko‘p millik bo‘m-bo‘sh muz zalida yolg‘iz qoldi. U muz parchalariga qarab, o‘ylar, o‘ylar edi — boshi yorilib ketay derdi. U qimirlamay, jonsizdek o‘tirardi. Uni muzlab qolgan deb o‘ylash mumkin edi.

Aynan shu payt Gerda izg‘irin shamollar qurgan katta darvozadan kirib keldi. U kechki duoni o‘qidi — va shamollar xuddi uyquga ketgandek tindi. U katta, bo‘m-bo‘sh muz zaliga kirdi va Kayni ko‘rdi. U darhol uni tanidi, bo‘yniga osilib, mahkam quchoqladi va qichqirdi:

— Kay, aziz Kayim! Nihoyat seni topdim!

Ammo u qimirlamay, sovuq o‘tiraverdi. Shunda Gerda yig‘lab yubordi. Uning issiq ko‘z yoshlari Kayning ko‘kragiga tomdi, yuragiga yetib bordi, muz qobig‘ini eritdi va siniqni ham eritib yubordi. Kay Gerdaga qaradi, u esa kuyladi:

«Vodiyda gullaydi atirgullar, Kichik Isoni ko‘ramiz biz u yerda!»

Shunda Kay birdan yig‘lab yubordi. U shunday qattiq, shunday uzoq yig‘ladiki, siniq ko‘z yoshlari bilan birga oqib chiqib ketdi. U Gerdani tanib, quvonib qichqirdi:

— Gerda! Aziz Gerdam! Qayerda eding shuncha vaqt? O‘zim qayerda edim? — U atrofga qaradi. — Bu yer qanday sovuq! Qanday bo‘m-bo‘sh!

U Gerdaga mahkam yopishdi. Gerda esa quvonchdan kulib, yig‘lardi. Ularning quvonchi shunchalik buyuk ediki, hatto muz parchalari ham raqsga tushib ketdi, charchagach esa yotib, aynan Qor malikasi Kaydan yig‘ishni so‘ragan so‘zni hosil qilishdi. Endi u o‘ziga o‘zi xo‘jayin bo‘lishi mumkin edi, unga butun dunyo va bir juft yangi konki berilishi kerak edi.

Gerda uning yonoqlaridan o‘pdi — ular yana gul kabi qizardi. U ko‘zlaridan o‘pdi — ular uning ko‘zlaridek yaltiradi. U qo‘l va oyoqlaridan o‘pdi — va u yana sog‘lom, tetik bo‘lib qoldi. Endi Qor malikasi qachon qaytsa ham mayli edi — uning ozodlik hujjati yaltiroq muz harflari bilan shu yerda yozilib turardi.

Kay va Gerda qo‘l ushlashib, ulkan saroydan chiqib ketishdi. Ular buvisi haqida, uydagi atirgullar haqida gaplashib borishardi. Ular yurgan yerda bo‘ronlar tinar, quyosh ko‘rinardi. Qizil mevali butaning yonida esa ularni shimol bug‘usi kutib turardi. U o‘zi bilan yelini sutga to‘la yosh urg‘ochi bug‘uni ham olib kelgan edi. U bolalarga iliq sut berdi va ularning lablaridan o‘pdi. Keyin bug‘ular Kay va Gerdani avval finlyandiyalik ayolning oldiga olib borishdi. Ular uning issiq uyida isinib, uyga qaytish yo‘lini bilib olishdi. Keyin laplandiyalik ayolning oldiga borishdi. U ularga yangi kiyimlar tikib, chanasini tuzatib qo‘ygan edi.

Bug‘ular ularni Laplandiya chegarasigacha kuzatib borishdi. U yerda birinchi ko‘katlar ko‘rinardi. Bu yerda Kay va Gerda bug‘ular va laplandiyalik ayol bilan xayrlashishdi.

— Xayr! Xayr! — deyishdi ular bir-birlariga.

Mana, birinchi qushlar chug‘urlay boshladi, daraxtlar yashil kurtaklar bilan qoplandi. O‘rmondan ajoyib otga minib, boshiga qizil qalpoq kiygan, kamariga to‘pponcha qistirgan yosh qiz chiqib keldi. Gerda otni darhol tanidi — bu o‘sha oltin aravaga qo‘shilgan ot edi. Qizni ham tanidi — bu kichkina qaroqchi qiz edi! U uyda o‘tirishdan zerikib, shimolga, agar u yerda yoqmasa, boshqa yoqlarga sayohatga chiqqan edi. U ham Gerdani tanidi. Qanday quvonch!

— Ana, sayoq! — dedi u Kayga. — Sen uchun odamlar dunyoning narigi chetiga ham borishga arzirmikin, bilsam bo‘lardi!

Ammo Gerda uning yonog‘idan silab, shahzoda va malika haqida so‘radi.

— Ular xorijga ketishgan! — dedi qaroqchi qiz.

— Qarg‘a-chi? — so‘radi Gerda.

— O‘rmon qarg‘asi o‘lib qoldi. Qo‘lga o‘rgatilgan qarg‘a beva qolib, oyog‘iga qora jun bog‘lab yuribdi, taqdiridan nolib yotibdi. Bularning hammasi bema’nilik! Yaxshisi, sen o‘zing bilan nima bo‘lganini, uni qanday topganingni aytib ber!

Gerda va Kay unga hammasini aytib berishdi.

— Xo‘sh, ertak ham tugadi! — dedi qaroqchi qiz. U ularning qo‘llarini siqdi va agar qachondir ularning shahriga yo‘li tushsa, albatta kirib o‘tishga va’da berdi. Keyin u o‘z yo‘liga, Kay va Gerda esa o‘z yo‘llariga ketishdi. Ular borar ekanlar, yo‘l bo‘yida bahor gullari ochilib, o‘tlar ko‘karardi. Mana, qo‘ng‘iroq sadolari yangradi va ular o‘z shaharlarining baland minoralarini tanishdi. Ular tanish zinapoyadan ko‘tarilib, hamma narsa avvalgidek turgan xonaga kirishdi: soat avvalgidek «tiq-tiq» qilar, mili avvalgidek aylanardi. Ammo eshikdan kirayotganlarida ular o‘zlarining katta bo‘lib qolganlarini sezishdi. Tom tarnovidagi atirgullar ochiq derazadan mo‘ralab, gullab turardi. Shu yerda ularning bolalar o‘rindiqlari ham turardi. Kay va Gerda ularga o‘tirib, qo‘l ushlashishdi. Qor malikasi saroyining sovuq, bo‘m-bo‘sh ulug‘vorligi ular uchun og‘ir tushdek unutildi. Buvi esa quyosh nurida o‘tirib, Injildan baland ovozda o‘qirdi: «Agar bolalardek bo‘lmasangiz, Osmon Shohligiga kira olmaysiz!»

Kay va Gerda bir-biriga qarashdi va eski qo‘shiqning ma’nosini endigina tushunishdi:

«Vodiyda gullaydi atirgullar, Kichik Isoni ko‘ramiz biz u yerda!»

Shunday qilib, ular ikkalasi ham katta bo‘lib qolgan, ammo hali ham yuragi va qalbi bilan bolaligicha qolgan holda o‘tirishardi. Tashqarida esa issiq, ajoyib, betakror yoz edi!