Romanlar «jiddiy mutolaa»dan chiqarib tashlanadi; shuning uchun o‘zini takomillashtirishga ahd qilib, haftasiga uch marta to‘qson daqiqani Charlz Dikkens asarlarini to‘liq o‘rganishga bag‘ishlashga qaror qilgan odam rejasini o‘zgartirgani ma’qul. Sababi romanlar jiddiy emasligida emas — dunyo adabiyotining ba’zi buyuk asarlari aynan nasriy badiiy asar shaklida. Sababi shundaki, yomon romanlarni o‘qimaslik kerak, yaxshi romanlar esa o‘quvchidan sezilarli aqliy zo‘riqish talab qilmaydi. Mereditning romanlarida faqat yomon joylarigina qiyin. Yaxshi roman sizni oqim bo‘ylab ketayotgan qayiqdek oldinga eltadi va siz oxiriga, balki nafasingiz bo‘g‘zingizga tiqilgan holda, lekin charchamasdan yetib kelasiz. Eng yaxshi romanlar eng kam zo‘riqish talab qiladi. Aqlni tarbiyalashda esa eng muhim omillardan biri aynan zo‘riqish, qiyinchilik hissi — bir qismingiz bajarishni istaydigan, boshqa qismingiz esa qochishni istaydigan vazifa hissidir; bu hissni roman o‘qib topib bo‘lmaydi. «Anna Karenina»ni o‘qish uchun tishingizni tishingizga qo‘yib o‘tirmaysiz. Shuning uchun romanlarni o‘qishingiz kerak, lekin o‘sha to‘qson daqiqa ichida emas.

Tasavvurga boy she’riyat romanlarga qaraganda ancha kuchliroq aqliy zo‘riqish talab qiladi. Ehtimol, adabiyotning barcha turlari ichida eng kuchli zo‘riqishni aynan u talab qiladi. U — adabiyotning eng oliy shakli. U eng oliy zavqni beradi va eng oliy donolikni o‘rgatadi. Bir so‘z bilan aytganda, unga tenglashadigan narsa yo‘q. Buni ko‘pchilik odamlar she’r o‘qimasligini g‘amgin anglagan holda aytyapman.

Ishonchim komilki, ko‘plab ajoyib insonlar agar «Yo‘qotilgan jannat»ni o‘qish bilan qop kiyib, peshin chog‘i Trafalgar maydonini tizzalab aylanib chiqish o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘lsalar, xalq oldida masxara bo‘lish azobini tanlagan bo‘lardilar. Shunga qaramay, do‘stlarimga ham, dushmanlarimga ham hamma narsadan oldin she’r o‘qishni maslahat berishdan hech qachon to‘xtamayman.

Agar she’riyat siz uchun «yopiq kitob» bo‘lsa, Xezlittning «umuman she’riyat» tabiati haqidagi mashhur essesini o‘qishdan boshlang. Bu ingliz tilidagi shu turdagi eng yaxshi asar; uni o‘qigan hech kim she’riyatni o‘rta asrlar qiynoq asbobi, yoki quturgan fil, yoki o‘z-o‘zidan otilib, qirq qadamdan odam o‘ldiradigan miltiq deb adashib o‘ylashi mumkin emas. Darhaqiqat, Xezlitt essesini o‘qib bo‘lgach, navbatdagi ovqatdan oldin biror she’r o‘qishni qattiq istamaydigan odamning ruhiy holatini tasavvur qilish qiyin. Agar esse sizni shunday ilhomlantirsa, sof syujetli, hikoya qiluvchi she’riyatdan boshlashni taklif qilaman.

Bir ayol yozgan, Jorj Eliot yoki Bronte opa-singillarning, hatto Jeyn Ostinning har qanday asaridan ham beqiyos go‘zalroq bir ingliz romani bor; ehtimol, siz uni o‘qimagansiz. Uning nomi «Avrora Li», muallifi E. B. Brauning. U tasodifan she’riy shaklda yozilgan va unda chinakam go‘zal she’riyat ancha ko‘p. Bu kitobni o‘lsangiz ham oxirigacha o‘qishga ahd qiling. Uning go‘zal she’riyat ekanini unuting. Uni shunchaki voqealari va ijtimoiy g‘oyalari uchun o‘qing. O‘qib bo‘lgach, o‘zingizdan halol so‘rang: hali ham she’riyatni yoqtirmaysizmi? Men «Avrora Li» tufayli she’riyatni yomon ko‘raman, deb o‘ylab butunlay adashganini isbotlagan bir necha odamni bilaman.

Albatta, agar Xezlittdan keyin va Xezlitt nuri ostida qilingan shunday tajribadan keyin ham ichingizda she’riyatga qarshi nimadir borligiga uzil-kesil ishonch hosil qilsangiz, tarix yoki falsafa bilan kifoyalanishingizga to‘g‘ri keladi. Bunga afsuslanaman, lekin tasalli topa olmaydigan darajada emas. «Rim imperiyasining inqirozi va qulashi»ni «Yo‘qotilgan jannat» bilan bir kunda tilga olish ham mumkin emas, lekin u benihoya chiroyli asar; Gerbert Spenserning «Birinchi asoslar»i esa she’riyatning da’volari ustidan shunchaki kuladi va inson aqlining eng ulug‘vor mahsulidan boshqa narsa deb qabul qilinishni rad etadi. Bu asarlarning birortasi ham aqliy zo‘riqishda yangi boshlovchi uchun mos, demoqchi emasman. Lekin o‘rtacha aqlli har qanday odam bir yil uzluksiz o‘qigandan keyin tarix yoki falsafaning eng oliy durdonalariga hujum qilishga tayyor bo‘lmasligi uchun hech qanday sabab ko‘rmayman. Durdonalarning katta qulayligi shundaki, ular hayratlanarli darajada ravshan.

Boshlash uchun biror aniq asarni taklif qilmayman. Menga ajratilgan joyda bunga urinish befoyda bo‘lardi. Lekin ma’lum ahamiyatga ega ikkita umumiy taklifim bor. Birinchisi — sa’y-harakatlaringizning yo‘nalishi va doirasini belgilab oling. Cheklangan bir davrni, yoki cheklangan bir mavzuni, yoki bitta muallifni tanlang. O‘zingizga ayting: «Men Fransuz inqilobi, yoki temir yo‘llarning paydo bo‘lishi, yoki Jon Kits asarlari haqida nimadir bilib olaman». Va oldindan belgilangan muayyan muddat davomida faqat tanlovingiz bilan cheklaning. Mutaxassis bo‘lishdan katta zavq olish mumkin.

Ikkinchi taklif — o‘qish bilan birga o‘ylash ham kerak. Men o‘qiyveradigan, o‘qiyveradigan odamlarni bilaman, lekin bundan oladigan foydalari shunchalikki, o‘rniga non-saryog‘ kesib o‘tirsalar ham bo‘lardi. Ular mutolaaga, yaxshiroq odamlar ichkilikka berilgandek beriladilar. Ular adabiyot o‘lkalari bo‘ylab avtomobilda uchib o‘tadilar, yagona maqsadlari — harakat. Ular sizga bir yilda nechta kitob o‘qiganlarini aytib berishadi.

Agar o‘qiyotganingiz ustida kamida qirq besh daqiqa sinchiklab, charchatadigan darajada mulohaza qilmasangiz (avvaliga bu dahshatli zerikarli), kechki to‘qson daqiqangizning ko‘p qismi bekorga ketadi. Bu esa sur’atingiz sekin bo‘lishini anglatadi.

Hechqisi yo‘q.

Manzilni unuting; faqat atrofdagi manzarani o‘ylang; bir muddatdan keyin esa, balki hech kutmagan paytingizda, birdan o‘zingizni tepalik ustidagi go‘zal bir shaharchada ko‘rasiz.