Vaqtdan to‘liq foydalanib, chinakam yashash (shunchaki o‘simlikdek kun kechirishdan farqli o‘laroq) haqidagi bu maslahatlarimni — ular, qo‘rqamanki, ko‘pincha haddan tashqari nasihatomuz va keskin chiqdi — hayotga samimiy intilgan odamni poylab yotgan ayrim xavflarni qisqacha eslatmasdan tugata olmayman. Birinchisi — eng jirkanch va eng chidab bo‘lmaydigan toifadagi odamga — o‘zini bilag‘on qilib ko‘rsatadigan takabburga aylanib qolishdek dahshatli xavf. Bunday takabbur — o‘zini boshqalardan donoroq ko‘rsatadigan surbet odam. U — tantanali sayrga chiqib, o‘zi bilmagan holda kiyimining muhim bir qismini, ya’ni hazil tuyg‘usini yo‘qotib qo‘ygan kekkaygan ahmoq. U — biror kashfiyot qilib, undan shunchalik ta’sirlanib ketganki, butun dunyo ham bundan ta’sirlanmagani uchun jiddiy norozi bo‘lishga qodir zerikarli shaxs. Bilmagan holda shunday takabburga aylanib qolish oson va halokatli.

Shuning uchun butun vaqtingizdan foydalanish ishiga kirishar ekansiz, quyidagilarni yodda tutganingiz yaxshi: siz ishlov beradigan material — boshqalarning emas, o‘zingizning vaqtingiz; siz soatlar byudjetini muvozanatlashni boshlashingizdan oldin ham yer bemalol aylanib turgan va siz vaqt moliya vaziri sifatidagi yangi rolingizni uddalaysizmi-yo‘qmi, bundan qat’i nazar, bemalol aylanishda davom etadi. Nima qilayotganingiz haqida haddan tashqari ko‘p valdiramaganingiz, butun dunyo har kuni shuncha soatni ataylab bekorga sovurib, shu tufayli hech qachon chinakam yashamayotganini ko‘rib, haddan tashqari iztirobli qayg‘u izhor qilmaganingiz ma’qul. Oxir-oqibat ma’lum bo‘ladiki, o‘zingizga qarash bilan qo‘lingizdan kelgan hamma narsani qilgan bo‘lasiz.

Yana bir xavf — aravaga bog‘langan quldek dasturga bog‘lanib qolish xavfi. Dastur sizni o‘z ortidan sudrab ketishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Uni hurmat qilish kerak, lekin unga butga sig‘ingandek sig‘inmaslik kerak. Kundalik mashg‘ulotlar dasturi din emas.

Bu ravshan ko‘rinadi. Biroq men shunday odamlarni bilamanki, ularning hayoti o‘zlariga yuk, qarindosh va do‘stlariga esa og‘ir yuk — faqat shu ravshan narsani anglay olmaganlari uchun. «Yo‘q, yo‘q, — deb xitob qilganini eshitganman azob chekayotgan bir xotinning, — Artur itni har doim soat sakkizda sayrga olib chiqadi va har doim to‘qqizdan o‘n besh daqiqa kamda o‘qishni boshlaydi. Shuning uchun biz... qilishimiz mutlaqo mumkin emas» va hokazo, va hokazo. Bu nolali ovozdagi qat’iy uzil-kesillik ohangi esa bir umrning kutilmagan va kulgili fojiasini fosh etadi.

Boshqa tomondan, dastur — dastur. Agar unga hurmat bilan qaralmasa, u bema’ni hazildan boshqa narsa bo‘lmay qoladi. Dasturga aynan kerakli darajada hurmat bilan qarash, haddan tashqari ko‘p ham, haddan tashqari kam ham bo‘lmagan moslashuvchanlik bilan yashash tajribasiz odamga tuyulganchalik oddiy ish emas.

Yana bir xavf — shoshma-shosharlik siyosatini yuritish, keyin nima qilishingiz kerakligi haqidagi o‘y sizni asta-sekin tobora ko‘proq chulg‘ab olishi xavfi. Shu tariqa odam go‘yo qamoqxonada yashayotgandek bo‘lib qolishi, hayoti o‘ziniki bo‘lmay qolishi mumkin. Itni soat sakkizda sayrga olib chiqib, butun vaqt davomida to‘qqizdan o‘n besh daqiqa kamda o‘qishni boshlash kerakligi va kechikmaslik kerakligi haqida o‘ylab yurish mumkin.

Dasturni vaqti-vaqti bilan ataylab buzish ham ishni tuzatmaydi. Yomonlik boshlangan ishda moslashuvchanliksiz qat’iy turib olishdan emas, balki boshidanoq haddan tashqari ko‘p narsaga urinishdan, dasturni to toshib ketguncha to‘ldirib yuborishdan kelib chiqadi. Yagona davo — dasturni qaytadan tuzish va kamroq narsaga urinish.

Biroq bilimga ishtaha ovqatlangan sari ortadi va doimiy, nafas rostlashga ham imkon bermaydigan shoshilinch mehnatni yaxshi ko‘rib qoladigan odamlar ham bor. Ular haqida shuni aytish mumkin: doimiy nafasni tiqadigan shoshilinchlik abadiy mudroqdan yaxshiroq.

Har holda, agar dastur ezadigan bo‘lib qolsa-yu, uni o‘zgartirishni istamasangiz, ajoyib yengillatuvchi vosita bor — uning bir qismidan boshqasiga ataylab, bo‘rttirilgan shoshilmaslik bilan o‘tish; masalan, sanbernar itingizni zanjirga bog‘lash bilan kitobni ochish o‘rtasida besh daqiqani to‘liq aqliy osoyishtalikda o‘tkazish; boshqacha aytganda, besh daqiqani bekorga o‘tkazayotganingizni to‘la anglagan holda bekorga o‘tkazish.

Ko‘rsatib o‘tmoqchi bo‘lgan so‘nggi va eng asosiy xavf — men allaqachon tilga olgan xavf: ishning boshidayoq muvaffaqiyatsizlikka uchrash xavfi.

Bunda qat’iy turib olaman.

Boshdagi muvaffaqiyatsizlik to‘laqonli hayotga intilishning endigina tug‘ilgan turtkisini osongina butunlay o‘ldirib qo‘yishi mumkin, shuning uchun undan saqlanish uchun barcha ehtiyot choralarini ko‘rish kerak. Bu turtkiga ortiqcha yuk ortmaslik kerak. Birinchi bosqichning sur’ati hatto kulgili darajada sekin bo‘lsin, lekin imkon qadar muntazam bo‘lsin.

Va biror vazifani bajarishga bir marta qaror qilgan ekansiz, zerikish va ko‘ngilsizlik qanchalik og‘ir bo‘lmasin, uni har qanday holatda bajaring. Zerikarli mehnatni oxiriga yetkazganingizdan keladigan o‘ziga ishonch ulkan foyda beradi.

Nihoyat, kechki soatlarning ilk mashg‘ulotlarini tanlashda faqat va faqat didingiz va tabiiy moyilligingizga tayaning.

Falsafaning yuradigan qomusi bo‘lish yaxshi narsa, lekin agar falsafaga hech qanday moyilligingiz bo‘lmasa-yu, ko‘cha jarchilarining qichqiriqlari tarixiga qiziqsangiz, falsafani tinch qo‘yib, ko‘cha qichqiriqlari bilan shug‘ullanganingiz ancha yaxshi.