Vaqt sarfi masalasini butun haqiqiyligi bilan darhol qo‘lga olish uchun men ko‘rib chiqish uchun bitta aniq holatni tanlashim kerak. Men faqat bitta holat bilan ish ko‘ra olaman va bu holat o‘rtacha holat bo‘la olmaydi, chunki o‘rtacha odam degan odam bo‘lmaganidek, o‘rtacha holat degan holat ham yo‘q. Har bir odam va har bir odamning holati alohida.

Lekin agar idorada ishlaydigan, ish vaqti o‘ndan oltigacha bo‘lgan, ertalab va kechqurun uy eshigidan idora eshigigacha yo‘lga ellik daqiqadan sarflaydigan londonlikning holatini olsam, faktlar imkon bergan darajada o‘rtachaga yaqinlashgan bo‘laman. Tirikchilik uchun uzoqroq ishlashi kerak bo‘lgan odamlar ham bor, bunchalik uzoq ishlamaydiganlar ham bor.

Baxtimizga, hayotning moliyaviy tomoni bu yerda bizni qiziqtirmaydi; hozirgi maqsadimiz uchun haftasiga bir funt oladigan kotib ham shahar markazidagi hashamatli uyda yashaydigan millioner bilan aynan bir xil ahvolda.

Mening odatdagi odamim o‘z kuniga nisbatan yo‘l qo‘yadigan katta va chuqur xato — umumiy munosabat xatosi; bu xato uning kuch-quvvati va qiziqishlarining uchdan ikki qismini buzadi va zaiflashtiradi. Ko‘p hollarda u o‘z ishiga aniq bir ishtiyoq his qilmaydi; yaxshi holatda esa uni yomon ko‘rmaydi, xolos. U ish vazifalarini istar-istamas, iloji boricha kechroq boshlaydi va iloji boricha ertaroq, quvonch bilan tugatadi. Ish bilan band bo‘lgan paytida esa uning motorlari kamdan kam hollarda to‘liq «ot kuchi» bilan ishlaydi. (Bilaman, g‘azablangan o‘quvchilar meni shahar xizmatchisiga tuhmat qilishda ayblashadi; lekin men London Siti dunyosini yaxshi bilaman va gapimda turaman.)

Shunga qaramay, u o‘ndan oltigacha bo‘lgan soatlarni qaysarlik bilan «kun» deb hisoblaydi, ulardan oldingi o‘n soat va keyingi olti soat esa unga muqaddima va xotimadan boshqa narsa emas. Bunday munosabat, garchi ongsiz bo‘lsa ham, albatta, qolgan o‘n olti soatga bo‘lgan qiziqishini o‘ldiradi; natijada u bu soatlarni isrof qilmasa ham, ularni hisobga olmaydi; ularni shunchaki ortiqcha hoshiya deb biladi.

Bu umumiy munosabat mutlaqo mantiqsiz va nosog‘lom, chunki u rasman markaziy o‘rinni shunday bir vaqt bo‘lagi va shunday ishlar to‘plamiga beradiki, odamning yagona o‘yi ularni «o‘tkazib yuborish» va «qutulish»dir. Agar odam hayotining uchdan ikki qismini uchdan bir qismiga — tan olish kerakki, unga hech qanday jo‘shqin ishtiyoqi bo‘lmagan qismiga — bo‘ysundirsa, qanday qilib to‘laqonli va to‘liq yashashga umid qila oladi? Qila olmaydi.

Agar mening odatdagi odamim to‘laqonli va to‘liq yashashni istasa, u xayolan kun ichida yana bir kun tashkil qilishi kerak. Bu ichki kun — kattaroq xitoy qutisi ichidagi xitoy qutisi kabi — kechki soat oltida boshlanib, ertalab soat o‘nda tugashi kerak. Bu o‘n olti soatlik kun; bu o‘n olti soat davomida uning tanasini, ruhini va yaqinlari bilan munosabatini parvarish qilishdan boshqa hech qanday ishi yo‘q. Bu o‘n olti soat davomida u erkin; u maosh oluvchi emas; pul tashvishlari bilan band emas; u xuddi shaxsiy daromadi bor odamdek. Uning munosabati shunday bo‘lishi kerak. Munosabat esa hammadan muhim. Hayotdagi muvaffaqiyati (vafotidan keyin merosxo‘rlari soliq to‘laydigan mulk miqdoridan ancha muhimroq bo‘lgan muvaffaqiyati) aynan shunga bog‘liq.

Nima? O‘sha o‘n olti soatga to‘liq kuch sarflash ishdagi sakkiz soatning qadrini tushiradi, deysizmi? Yo‘q. Aksincha, ishdagi sakkiz soatning qadrini albatta oshiradi. Mening odatdagi odamim o‘rganishi kerak bo‘lgan asosiy narsalardan biri shuki, aqliy qobiliyatlar uzluksiz og‘ir faoliyatga qodir; ular qo‘l yoki oyoq kabi charchamaydi. Ularga faqat o‘zgarish kerak — dam olish emas, uyqudagina bundan mustasno.

Endi odatdagi odamning butunlay o‘ziga tegishli bo‘lgan o‘n olti soatdan hozir qanday foydalanishini, uyqudan turishidan boshlab ko‘rib chiqaman. Men faqat u qiladigan, ammo menimcha qilmasligi kerak bo‘lgan narsalarni ko‘rsatib o‘taman; bo‘shatib olgan vaqtlarimni — o‘rmonda yer ochgan ko‘chmanchi kabi — qanday «ekish» haqidagi takliflarimni esa keyinga qoldiraman.

Adolat yuzasidan aytishim kerakki, u ertalab soat to‘qqizu o‘nda uydan chiqquniga qadar juda kam vaqt yo‘qotadi. Ko‘p xonadonlarda u to‘qqizda turadi, to‘qqizu yettidan to‘qqizu to‘qqiz yarimgacha nonushta qiladi va otilib chiqib ketadi. Ammo kirish eshigini tarsillatib yopishi bilanoq, uning charchoq bilmas aqliy qobiliyatlari ishsiz qoladi. U bekatga aqliy karaxtlik holatida boradi. U yerga yetib kelgach, odatda poyezdni kutishga majbur bo‘ladi. Har kuni ertalab yuzlab shahar atrofi bekatlarida odamlar platformada xotirjam u yoqdan bu yoqqa sayr qilayotganini, temir yo‘l kompaniyalari esa ulardan puldan ham qimmatroq bo‘lgan vaqtni uyalmay o‘g‘irlayotganini ko‘rasiz. Har kuni yuz minglab soatlar shu tarzda yo‘qoladi, chunki mening odatdagi odamim vaqtni shu qadar kam qadrlaydiki, uni yo‘qotish xavfiga qarshi juda oddiy ehtiyot choralarini ko‘rish hatto xayoliga ham kelmagan.

Uning har kuni sarflash uchun vaqtdan iborat bir butun tangasi bor — uni oltin tanga deb ataylik. U tangani maydalashi kerak va maydalashda katta zarar ko‘rishga rozi bo‘ladi.

Faraz qiling, chipta sotayotganda kompaniya unga: «Oltin tangangizni maydalab beramiz, lekin buning uchun bir yarim penni haq olamiz», desa, mening odatdagi odamim nima deb qichqirardi? Holbuki, kompaniya kuniga ikki marta undan besh daqiqani o‘g‘irlaganda aynan shunga teng ish qiladi.

Mayda-chuydalar bilan ovora bo‘lyapsiz, deysiz. Ha, shunday. Keyinroq o‘zimni oqlayman.

Endi gazetangizni sotib olib, poyezdga chiqsangiz-chi?