Edgar Po: sirli hikoyalar

Iye, iye! Bu yigit jinni bo‘lib raqsga tushibdi-ku! Uni tarantul chaqib olibdi. — «Hamma noto‘g‘ri yo‘lda» pyesasidan

Ko‘p yillar oldin men Uilyam Legran ismli bir janob bilan yaqin do‘st tutingan edim. U qadimiy gugenotlar oilasidan bo‘lib, bir vaqtlar boy-badavlat yashagan; ammo ketma-ket kelgan baxtsizliklar uni qashshoqlikka yuz tutdirgan edi. Boshiga tushgan ofatlar keltirgan xo‘rlikdan qochib, u ota-bobolari yashagan shahar — Yangi Orleanni tark etdi va Janubiy Karolinadagi Charlston shahri yaqinidagi Sallivan orolida yashay boshladi.

Bu orol juda g‘aroyib joy. U deyarli dengiz qumidan iborat bo‘lib, uzunligi uch milcha keladi. Eni hech bir joyda chorak mildan oshmaydi. Uni quruqlikdan qamishzor va balchiq orasidan sizib oqadigan, zo‘rg‘a ko‘zga tashlanadigan bir irmoq ajratib turadi — bu suv tovuqlarining sevimli maskani. O‘simliklari, taxmin qilish mumkinki, siyrak yoki hech bo‘lmaganda pakana. Bu yerda birorta katta daraxt ko‘rmaysiz. Orolning g‘arbiy chekkasida, Moultri qal’asi turgan va yozda Charlstonning changi va bezgagidan qochib kelganlar yashaydigan bir nechta bechora yog‘och uylar bor joyda, chindan ham tikanakli palmetto palmalari uchraydi; ammo butun orol, shu g‘arbiy uchi va dengiz bo‘yidagi qattiq oppoq qumloq sohil chizig‘ini hisobga olmaganda, Angliya bog‘bonlari juda qadrlaydigan xushbo‘y mirt butalarining qalin changalzori bilan qoplangan. Bu yerda bu buta ko‘pincha o‘n besh-yigirma fut balandlikka yetadi va havoni xushbo‘y hidiga to‘ldirib, deyarli o‘tib bo‘lmas chakalakzor hosil qiladi.

Shu changalzorning eng ichkarisida, orolning sharqiy, ya’ni olisroq chekkasidan unchalik uzoq bo‘lmagan joyda Legran o‘ziga kichik bir kulba qurib olgan edi; men u bilan tasodifan tanishganimda u shu kulbada yashardi. Tanishuvimiz tez orada do‘stlikka aylandi, chunki bu tarkidunyo odamda qiziqish va hurmat uyg‘otadigan jihatlar ko‘p edi. U yaxshi ta’lim olgan, g‘ayrioddiy aql egasi ekan, ammo odamovilikka chalingan va goh jo‘shqinlik, goh g‘amginlik bilan almashinib turadigan injiq kayfiyatlarga berilardi. Uning yonida ko‘p kitoblar bor edi, ammo ularni kamdan-kam qo‘lga olardi. Uning asosiy ermaklari ov qilish va baliq tutish yoki chig‘anoq va hasharot namunalari izlab sohil bo‘ylab, mirtzorlar orasida sayr qilish edi — uning hasharotlar to‘plamiga hatto mashhur olim Svammerdam ham havas qilgan bo‘lardi. Bu sayrlarda unga odatda Yupiter ismli keksa qora tanli xizmatkor hamrohlik qilardi. Yupiter oila xonavayron bo‘lmasidan oldinroq qullikdan ozod qilingan edi, ammo uni na po‘pisa, na va’da bilan o‘zining yosh «Uill xo‘jasi»ning izidan yurish huquqidan voz kechishga ko‘ndirib bo‘lmasdi. Ehtimol, Legranning qarindoshlari uni biroz aqldan ozgan deb hisoblab, bu sargardonni kuzatib, unga qarab turishi uchun Yupiterga shunday o‘jarlikni singdirgandir.

Sallivan oroli joylashgan kengliklarda qish kamdan-kam qattiq keladi, kuzda esa o‘choq yoqishga to‘g‘ri kelishi juda kam uchraydigan hodisa. Biroq 18.. yil oktyabrining o‘rtalarida g‘oyat sovuq bir kun bo‘ldi. Quyosh botishiga oz qolganda men doim yashil butalar orasidan yo‘l ochib, bir necha haftadan beri ko‘rmagan do‘stimning kulbasiga yetib keldim — o‘sha paytlarda men oroldan to‘qqiz mil uzoqlikdagi Charlstonda yashardim, u yoqqa borib-kelish imkoniyatlari esa hozirgisidan ancha orqada edi. Kulbaga yetib, odatimga ko‘ra eshikni taqillatdim va javob bo‘lmagach, kalit yashirilgan joyni bilganim uchun uni topib, eshikni ochdim va ichkariga kirdim. O‘choqda olov lovullab yonardi. Bu yangilik edi va sira ham yoqimsiz yangilik emasdi. Ustki kiyimimni yechib, chirsillab yonayotgan o‘tinlar yonidagi kresloga o‘tirdim va mezbonlarimni sabr bilan kuta boshladim.

Qorong‘i tushgach, ular yetib kelishdi va meni nihoyatda samimiy kutib olishdi. Yupiter og‘zi qulog‘ida, kechki ovqatga bir nechta suv tovug‘ini tayyorlashga kirishdi. Legran o‘zining navbatdagi — buni boshqacha qanday atay? — jo‘shqinlik xurujida edi. U yangi bir turkumni tashkil etadigan noma’lum ikki tavaqali chig‘anoq topgan, buning ustiga Yupiterning yordamida mutlaqo yangi deb hisoblagan bir skarabey qo‘ng‘izini quvlab tutgan ekan; u bu qo‘ng‘iz haqida ertaga mening fikrimni bilmoqchi edi.

— Nega bugun kechqurun emas? — deb so‘radim men qo‘llarimni olovga isitib, ichimda esa butun skarabeylar urug‘ini jahannamga jo‘natib.

— Eh, shu yerda ekaningizni bilganimda edi! — dedi Legran. — Lekin sizni ko‘rmaganimga ancha bo‘ldi; aynan shu kechasi kelishingizni qayerdan bilay? Uyga qaytayotib qal’adan leytenant G.ni uchratib qoldim va juda ahmoqlik qilib, qo‘ng‘izni unga berib turdim; shuning uchun uni ertalabgacha ko‘ra olmaysiz. Bu kecha shu yerda qoling, men tong otishi bilan Yupni uni olib kelishga yuboraman. Bu dunyodagi eng go‘zal narsa!

— Nima? Tong otishimi?

— Bema’ni gap! Yo‘q — qo‘ng‘iz. U yaltiroq oltin rangda, kattaligi yirik yong‘oqdek, orqasining bir chekkasida ikkita qop-qora dog‘i, ikkinchi chekkasida esa bittasi, biroz cho‘ziqroq dog‘i bor. Mo‘ylovlari esa...

— Unda qalay-palay yo‘q, Uill xo‘jam, necha marta aytdim-a, — gapni bo‘ldi shu yerda Yupiter. — Bu qo‘ng‘iz tilla qo‘ng‘iz, boshdan-oyoq sof tilla, ichi-tashi hammasi, qanotidan boshqasi. Umrimda bunaqa og‘ir qo‘ng‘izni ushlab ko‘rmaganman.

— Xo‘p, shunday bo‘la qolsin, Yup, — javob berdi Legran, menimcha, vaziyat talab qilganidan sal jiddiyroq ohangda, — shuning uchun qushlarni kuydirib yuborish kerakmi? Rangi, — shu yerda u menga o‘girildi, — rostdan ham Yupiterning fikrini oqlashga deyarli yetarli. Uning qobig‘idan taraladigan yorqinroq metall jilosini hech qachon ko‘rmagansiz — ammo buni ertagacha baholay olmaysiz. Hozircha shaklini tasavvur qildirib berishim mumkin.

Shunday deb, u ustida pero va siyoh bor, ammo qog‘oz yo‘q kichik stol yoniga o‘tirdi. Tortmadan qog‘oz qidirdi, ammo topa olmadi.

— Mayli, — dedi u nihoyat, — mana bu ham yaraydi.

U jiletining cho‘ntagidan men juda iflos yozuv qog‘ozi deb o‘ylagan bir parchani chiqardi va unga pero bilan dag‘al chizma chizdi. U shu ish bilan band ekan, men olov yonidagi o‘rnimda o‘tiraverdim, chunki hali ham sovqotayotgan edim. Chizma tayyor bo‘lgach, u o‘rnidan turmay uni menga uzatdi. Men uni qo‘limga olayotganimda, baland irillash, keyin eshik timdalangani eshitildi. Yupiter eshikni ochdi va Legranning katta nyufaundlend iti otilib kirib, yelkalarimga sakrab chiqdi va meni erkalashga ko‘mib tashladi, chunki avvalgi tashriflarimda men unga ko‘p e’tibor bergan edim. U o‘ynab bo‘lgach, qog‘ozga qaradim va rostini aytsam, do‘stim chizgan narsadan ancha dovdirab qoldim.

— Xo‘sh! — dedim uni bir necha daqiqa kuzatib. — Tan olishim kerak, bu chindan ham g‘alati skarabey; men uchun yangi: ilgari bunga o‘xshash narsani hech ko‘rmaganman — bosh suyagi, ya’ni o‘lik kallasini hisobga olmasa; u men ko‘rgan narsalarning hammasidan ko‘ra ko‘proq shunga o‘xshaydi.

— O‘lik kallasi! — takrorladi Legran. — Ha... ha, albatta, qog‘ozda u shunga sal o‘xshab ko‘rinadi. Tepadagi ikkita qora dog‘ ko‘zga o‘xshaydi, a? Pastdagi cho‘ziqrog‘i esa og‘izga, keyin butun shakli ham tuxumsimon.

— Ehtimol, — dedim men. — Lekin, Legran, qo‘rqamanki, siz rassom emassiz. Qo‘ng‘izning tashqi ko‘rinishi haqida biror tasavvur hosil qilish uchun uning o‘zini ko‘rgunimcha kutishim kerak.

— Bilmadim-ov, — dedi u biroz achchiqlanib. — Men durustgina chizaman — hech bo‘lmasa, chizishim kerak — yaxshi ustozlardan o‘rganganman va o‘zimni unchalik kallavaram emas deb o‘ylayman.

— Unda, azizim, siz hazillashyapsiz, — dedim men. — Bu juda durust bosh suyagi; aslida, bunday fiziologik namunalar haqidagi oddiy tasavvurlarga ko‘ra, juda a’lo bosh suyagi deyishim mumkin; agar sizning skarabeyingiz shunga o‘xshasa, u dunyodagi eng g‘alati skarabey bo‘lsa kerak. Bu ishoradan juda hayajonli bir xurofot to‘qib chiqarsa bo‘ladi. Siz qo‘ng‘izni, ehtimol, scarabaeus caput hominis — «odam kallali skarabey» yoki shunga o‘xshash deb atasangiz kerak — tabiat tarixi kitoblarida shunga o‘xshash nomlar ko‘p. Lekin siz aytgan mo‘ylovlar qani?

— Mo‘ylovlar! — dedi Legran; u bu mavzuda negadir tushunib bo‘lmas darajada qizishib ketayotganga o‘xshardi. — Ishonchim komilki, siz mo‘ylovlarni ko‘rishingiz kerak. Men ularni asl hasharotdagidek aniq chizdim va menimcha, shuning o‘zi yetarli.

— Xo‘p, xo‘p, — dedim, — balki chizgandirsiz, ammo men baribir ularni ko‘rmayapman.

Va uning jahlini chiqarmaslik uchun boshqa hech narsa demay, qog‘ozni unga qaytarib berdim; ammo ishlarning bunday tus olganidan juda hayron bo‘ldim; uning ranjishi meni dovdiratib qo‘ydi — qo‘ng‘izning chizmasiga kelsak, unda mutlaqo hech qanday mo‘ylov ko‘rinmasdi va hammasi chindan ham o‘lik kallasining odatiy tasvirlariga juda o‘xshardi.

U qog‘ozni juda norozi qiyofada oldi va, aftidan, olovga tashlash uchun g‘ijimlamoqchi bo‘lib turgan edi, chizmaga tasodifan qaragan nigohi birdan qotib qoldi. Bir lahzada uning yuzi qip-qizil bo‘lib ketdi, keyingi lahzada esa haddan tashqari oqarib ketdi. Bir necha daqiqa davomida u o‘tirgan joyida chizmani sinchiklab ko‘zdan kechirdi. Nihoyat, o‘rnidan turib, stoldan shamni oldi va xonaning eng olis burchagidagi dengizchi sandig‘i ustiga borib o‘tirdi. U yerda yana qog‘ozni har tomonga aylantirib, xavotir bilan tekshirdi. Ammo hech narsa demadi; uning xatti-harakati meni juda hayron qoldirdi, lekin uning tobora kuchayib borayotgan tushkun kayfiyatini biror gap bilan battar qo‘zg‘atmaslikni oqilona deb bildim. Ko‘p o‘tmay u kamzulining cho‘ntagidan hamyon chiqarib, qog‘ozni ehtiyotkorlik bilan unga soldi va ikkalasini yozuv stolining qutisiga qo‘yib, qulflab qo‘ydi. Endi u biroz o‘zini bosib oldi, ammo avvalgi jo‘shqinligi butunlay yo‘qolgan edi. Shunga qaramay, u qovog‘ini solganidan ko‘ra ko‘proq o‘yga cho‘mganga o‘xshardi. Kech o‘tgan sari u tobora chuqurroq xayolga botib bordi, mening birorta hazilim ham uni bu holatdan chiqara olmadi. Avvallari ko‘p bo‘lganidek, tunni kulbada o‘tkazish niyatim bor edi, ammo mezbonimni bu ahvolda ko‘rib, xayrlashishni ma’qul topdim. U meni qolishga undamadi, ammo ketayotganimda qo‘limni odatdagidan ham samimiyroq siqdi.

Bundan taxminan bir oy o‘tgach (bu orada Legranni bir marta ham ko‘rmadim) Charlstonga uning xizmatkori Yupiter huzurimga keldi. Men yaxshi keksa Yupiterni hech qachon bunchalik ruhi tushgan holda ko‘rmagan edim va do‘stimning boshiga biror jiddiy falokat tushgan bo‘lsa kerak, deb qo‘rqib ketdim.

— Xo‘sh, Yup, — dedim men, — nima bo‘ldi? Xo‘jayining qalay?

— Rostini aytsam, xo‘jam, u unchalik yaxshi emas.

— Yaxshi emas! Buni eshitib, chindan afsuslandim. Nimadan nolib yuribdi?

— Gap shunda-da! U hech narsadan nolimaydi — lekin baribir qattiq kasal.

— Qattiq kasal, Yupiter? Nega darrov aytmading? To‘shakka mixlanib qoldimi?

— Yo‘q, unday emas! U hech qayerga mixlanmagan — dard ham shunda-da. Bechora Uill xo‘jam deb yuragim siqilib ketyapti.

— Yupiter, nima demoqchi ekaningni tushunmoqchiman. Xo‘jayining kasal deysan. U senga nimasi og‘riyotganini aytmadimi?

— E, xo‘jam, bu gapdan jahl qilishning keragi yo‘q. Uill xo‘jam o‘zimga hech narsa qilgani yo‘q, deydi. Unda nega boshini egib, yelkalarini ko‘tarib, g‘oz patidek oppoq bo‘lib yuradi? Keyin hadeb shirf bilan o‘tiradi...

— Nima bilan o‘tiradi, Yupiter?

— Taxtachaga raqamlar bilan shirf yozadi — umrimda ko‘rmagan eng g‘alati raqamlar. Qo‘rqib ketyapman, sizga aytsam. Uning qiliqlariga ko‘z-quloq bo‘lib turishim kerak. Kuni kecha tong otmasdan qo‘limdan sirg‘alib chiqib ketib, xudo bergan kun bo‘yi qorasini ko‘rsatmadi. Kelganida rosa ta’zirini berib qo‘yay deb, yo‘g‘on tayoq kesib qo‘ygan edim — lekin shunaqa ahmoqmanki, oxiri qo‘lim bormadi — juda ham ahvoli yomon ko‘rindi.

— A? Nima? Ha, tushundim! Umuman olganda, menimcha, bechoraga unchalik qattiqqo‘llik qilmaganing ma’qul — uni urma, Yupiter, u bunga chiday olmaydi. Ammo bu kasallikka, to‘g‘rirog‘i, xulqidagi bu o‘zgarishga nima sabab bo‘lganini taxmin qila olmaysanmi? Men kelib ketganimdan beri biror yoqimsiz voqea bo‘ldimi?

— Yo‘q, xo‘jam, o‘shandan keyin hech qanday yoqimsiz voqea bo‘lgani yo‘q. Qo‘rqamanki, gap o‘shandan oldin — siz kelgan o‘sha kuni bo‘lgan.

— Qanday? Nima demoqchisan?

— E, xo‘jam, qo‘ng‘izni aytyapman-da.

— Nimani?

— Qo‘ng‘izni. Aniq bilamanki, Uill xo‘jamni o‘sha tilla qo‘ng‘iz boshining bir yeridan chaqib olgan.

— Bunday taxmin qilishingga qanday asosing bor, Yupiter?

— Asosi — uning tishi bilan tirnog‘i, xo‘jam! Umrimda bunaqa jin urgan qo‘ng‘izni ko‘rmaganman — yaqiniga kelgan hamma narsani tepib, tishlaydi. Uill xo‘jam avval o‘zi tutgan edi, lekin darrov qo‘yib yuborishga majbur bo‘ldi — chaqqani o‘shanda bo‘lsa kerak. Menga ham uning og‘zi sira yoqmadi, shuning uchun barmog‘im bilan ushlamadim, yerdan topgan bir parcha qog‘oz bilan tutdim. Qog‘ozga o‘rab, bir chetini og‘ziga tiqib qo‘ydim — shunaqa qildim.

— Demak, sen xo‘jayiningni chindan ham qo‘ng‘iz chaqqan va shuning uchun kasal bo‘lib qolgan deb o‘ylaysan?

— O‘ylamayman — bilaman. Agar uni tilla qo‘ng‘iz chaqmagan bo‘lsa, nega tushida hadeb tilla ko‘radi? Tilla qo‘ng‘izlar haqida ilgari ham eshitganman.

— Lekin tushida tilla ko‘rishini qayerdan bilasan?

— Qayerdan? Uyqusida tilla haqida gapiradi-da — shundan bilaman.

— Xo‘p, Yup, balki haqdirsan; ammo bugun meni ziyorat qilib, sharaf keltirganingga qanday baxtli hodisa sabab bo‘ldi?

— Nima deysiz, xo‘jam?

— Janob Legrandan biror xabar olib keldingmi?

— Yo‘q, xo‘jam, mana bu maktubchani olib keldim.

Shunday deb, Yupiter menga quyidagi xatni uzatdi:

«Azizim ***! Nega sizni bunchalik uzoq vaqt ko‘rmadim? Umid qilamanki, mening qandaydir arzimas qo‘polligimdan ranjib qolish kabi ahmoqlik qilmagansiz; yo‘q, bunday bo‘lishi mumkin emas. Sizni ko‘rganimdan beri juda xavotirlanishimga katta sabab bo‘ldi. Sizga aytadigan gapim bor, ammo uni qanday aytishni, umuman aytishim kerakmi-yo‘qmi, bilmayman.

So‘nggi bir necha kundan beri tobim unchalik yaxshi emas, bechora keksa Yup esa o‘zining yaxshi niyatli g‘amxo‘rliklari bilan meni deyarli toqatimni toq qilgunicha bezor qilmoqda. Ishonasizmi? Kuni kecha u qo‘lidan sirg‘alib chiqib ketganim va kunni quruqlikdagi tepaliklar orasida yolg‘iz o‘tkazganim uchun meni jazolash maqsadida yo‘g‘on tayoq tayyorlab qo‘yibdi. Rostdan ishonamanki, meni kaltakdan faqat kasalmand qiyofam qutqarib qoldi.

Ko‘rishganimizdan beri to‘plamimga hech narsa qo‘shmadim.

Agar biror yo‘li bilan imkoni bo‘lsa, Yupiter bilan birga keling. Albatta keling. Sizni bugun kechqurun muhim ish yuzasidan ko‘rmoqchiman. Ishontirib aytamanki, bu g‘oyat muhim ish.

Doimo sizniki, Uilyam Legran».

Bu xatning ohangida meni qattiq bezovta qilgan nimadir bor edi. Uning butun uslubi Legranning uslubidan ancha farq qilardi. U nimani orzu qilyapti ekan? Uning tez qo‘zg‘aluvchan miyasini yana qanday yangi injiqlik egallab oldi? Uning qanday «g‘oyat muhim ishi» bo‘lishi mumkin? Yupiterning hikoyasi yaxshilikdan darak bermasdi. Men baxtsizliklarning to‘xtovsiz bosimi nihoyat do‘stimning aqlini butunlay izdan chiqarib yuborganidan qo‘rqdim. Shuning uchun bir lahza ham ikkilanmay, Yupiter bilan birga yo‘lga otlandim.

Pristanga yetib kelganimizda, biz tushadigan qayiqning tubida yotgan bir o‘roq va uchta belkurakni ko‘rdim — hammasi yangiga o‘xshardi.

— Bularning ma’nosi nima, Yup? — deb so‘radim.

— O‘roq-ku, xo‘jam, belkurak.

— To‘g‘ri; ammo ular bu yerda nima qilyapti?

— Bu Uill xo‘jam shahardan sotib olib kel, deb turib olgan o‘roq bilan belkuraklar. Ularga shayton biladi qancha pul berdim.

— Lekin, barcha sirlar haqqi, sening «Uill xo‘jang» o‘roq va belkuraklarni nima qiladi?

— Buni men bilmayman, shayton ursin, menimcha, u o‘zi ham bilmaydi. Lekin hammasi o‘sha qo‘ng‘izdan chiqyapti.

Butun aqli «o‘sha qo‘ng‘iz» bilan band bo‘lgan Yupiterdan qoniqarli javob ololmasligimni tushunib, qayiqqa chiqdim va yelkan ochdik. Ma’qul va kuchli shamol bilan tez orada Moultri qal’asidan shimoldagi kichik qo‘ltiqqa yetib bordik, ikki milcha piyoda yurib, kulbaga keldik. Yetib kelganimizda soat kunduzi uchlar chamasi edi. Legran bizni intiqlik bilan kutib turgan ekan. U qo‘limni asabiy bir hayajon bilan qisdi, bu meni xavotirga soldi va ko‘nglimdagi shubhalarni yanada kuchaytirdi. Uning yuzi qo‘rqinchli darajada oqarib ketgan, chuqur botgan ko‘zlari g‘ayritabiiy yaltirardi. Sog‘lig‘i haqida bir necha savol bergach, nima deyishni bilmay, skarabeyni leytenant G.dan qaytarib oldingizmi, deb so‘radim.

— Ha, albatta, — javob berdi u qip-qizarib, — ertasiga ertalab undan oldim. Hech narsa meni bu skarabeydan ajrashga ko‘ndira olmaydi. Bilasizmi, bu borada Yupiter mutlaqo haq ekan?

— Qaysi jihatdan? — deb so‘radim yuragimda g‘amgin bir sezgi bilan.

— Uni haqiqiy oltindan yasalgan qo‘ng‘iz deb hisoblashda.

U buni nihoyatda jiddiy qiyofada aytdi va men ta’riflab bo‘lmas darajada larzaga keldim.

— Bu qo‘ng‘iz meni boyitadi, — davom etdi u zafarli tabassum bilan, — oilamning mol-mulkini menga qaytaradi. Shunday ekan, uni qadrlashimga ajablanish kerakmi? Taqdir uni menga in’om etishni lozim topgan ekan, men uni to‘g‘ri ishlatsam bas — u ishora qilayotgan oltinga yetib boraman. Yupiter, menga o‘sha skarabeyni olib kel!

— Nima? Qo‘ng‘iznimi, xo‘jam? Men u qo‘ng‘izga tegmay qo‘ya qolay — uni o‘zingiz olib kela qoling.

Shunda Legran salobatli va vazmin qiyofada o‘rnidan turdi va qo‘ng‘izni u solib qo‘yilgan shisha qutidan olib keldi. Bu go‘zal bir skarabey bo‘lib, o‘sha paytda tabiatshunoslarga noma’lum edi — albatta, ilmiy nuqtai nazardan katta topilma. Orqasining bir chekkasida ikkita yumaloq qora dog‘, ikkinchi chekkasida esa bitta cho‘ziq dog‘ bor edi. Qobig‘i nihoyatda qattiq va yaltiroq bo‘lib, xuddi sayqallangan oltinga o‘xshardi. Hasharotning og‘irligi juda e’tiborga molik edi va hamma narsani hisobga olib, Yupiterni uning haqidagi fikri uchun ayblay olmasdim; ammo Legranning bu fikrga qo‘shilganini nima deb tushunishni o‘lsam ham bilmasdim.

— Men sizni chaqirdim, — dedi u dabdabali ohangda, qo‘ng‘izni ko‘zdan kechirib bo‘lganimdan keyin, — sizni chaqirdim, toki Taqdir va qo‘ng‘izning niyatlarini amalga oshirishda maslahatingiz va yordamingizdan foydalanay...

— Azizim Legran, — gapini bo‘lib qichqirdim men, — siz shubhasiz betobsiz, biroz ehtiyot choralarini ko‘rganingiz ma’qul. To‘shakka yotasiz, men esa bu dard o‘tib ketguncha bir necha kun yoningizda qolaman. Isitmangiz bor va...

— Tomirimni ushlab ko‘ring, — dedi u.

Ushlab ko‘rdim va rostini aytsam, isitmaning zarracha belgisini ham topmadim.

— Lekin isitmasiz ham kasal bo‘lish mumkin. Bu safar menga sizni davolashga ruxsat bering. Avvalo, to‘shakka yoting. Keyin esa...

— Adashyapsiz, — gapimni bo‘ldi u. — Boshimdan kechirayotgan hayajonni hisobga olsak, ahvolim kutganimdan ham yaxshi. Agar chindan ham menga yaxshilik tilasangiz, bu hayajondan xalos qilasiz.

— Buni qanday qilsa bo‘ladi?

— Juda oson. Yupiter ikkovimiz quruqlikdagi tepaliklarga safarga otlanyapmiz, bu safarda bizga ishonsa bo‘ladigan bir odamning yordami kerak bo‘ladi. Biz ishonadigan yagona odam — sizsiz. Muvaffaqiyat qozonamizmi yoki yo‘qmi, hozir menda ko‘rib turgan hayajoningiz baribir bosiladi.

— Sizga har qanday yo‘l bilan xizmat qilishga tayyorman, — javob berdim men. — Lekin bu la’nati qo‘ng‘izning tepaliklarga qiladigan safaringizga qandaydir aloqasi bor demoqchimisiz?

— Bor.

— Unda, Legran, men bunday bema’ni ishga sherik bo‘lolmayman.

— Afsus — juda afsus — demak, o‘zimiz harakat qilib ko‘rishimizga to‘g‘ri keladi.

— O‘zlaringiz harakat qilib ko‘rasizlarmi! Bu odam rostdan ham jinni bo‘libdi! Yo‘q, to‘xtang! Qancha vaqtga ketmoqchisiz?

— Ehtimol, tun bo‘yi. Hoziroq yo‘lga chiqamiz va har holda tong otguncha qaytamiz.

— Va menga or-nomusingiz haqqi va’da berasizmi, bu injiqligingiz tugab, qo‘ng‘iz ishi (yo Xudo!) ko‘nglingizdagidek hal bo‘lgach, uyga qaytib, mening maslahatimga xuddi shifokoringizning maslahatiday so‘zsiz amal qilasizmi?

— Ha, va’da beraman; endi ketdik, yo‘qotadigan vaqtimiz yo‘q.

Og‘ir ko‘ngil bilan do‘stimga hamroh bo‘ldim. Soat to‘rtlar chamasi yo‘lga chiqdik — Legran, Yupiter, it va men. Yupiter o‘roq va belkuraklarni olgan edi — ularning hammasini o‘zi ko‘tarib borishni talab qildi; menimcha, bu uning haddan tashqari mehnatsevarligi yoki xizmatga shayligidan ko‘ra ko‘proq bu asboblarning birortasini ham xo‘jayinining qo‘li yetadigan joyda qoldirishdan qo‘rqqani uchun edi. U nihoyatda qovog‘i soliq edi va butun yo‘l davomida og‘zidan «o‘sha la’nati qo‘ng‘iz» degan so‘zlardan boshqa hech narsa chiqmadi. Men ikkita yopiq fonarni ko‘tarib bordim, Legran esa faqat skarabey bilan kifoyalandi; uni bir parcha qamchi ipining uchiga bog‘lab, yo‘l-yo‘lakay sehrgar qiyofasida u yoq-bu yoqqa aylantirib borardi. Do‘stim aqlining izdan chiqqanining bu so‘nggi, ochiq dalilini ko‘rganimda, ko‘z yoshlarimni zo‘rg‘a tiyib qoldim. Ammo hech bo‘lmaganda hozircha, yoki muvaffaqiyatga umid bilan qat’iyroq choralar ko‘ra olgunimcha, uning xayoliga qarshi chiqmaslikni ma’qul topdim. Bu orada safarning maqsadi haqida undan gap olishga urindim, ammo hammasi behuda ketdi. Meni o‘zi bilan borishga ko‘ndirganidan keyin u arzimas mavzularda gaplashishni istamayotganga o‘xshardi va barcha savollarimga «Ko‘ramiz!» deyishdan boshqa javob bermadi.

Orolning yuqori uchidagi irmoqdan kichik qayiqda suzib o‘tdik va quruqlik qirg‘og‘idagi baland yerlarga ko‘tarilib, shimoli-g‘arb tomonga, inson oyog‘i izi ko‘rinmaydigan nihoyatda yovvoyi va xilvat bir hudud orqali yo‘l oldik. Legran qat’iyat bilan oldinda borar, faqat u yer-bu yerda bir lahza to‘xtab, aftidan, avvalgi safar o‘zi belgilab qo‘ygan allaqanday nishonlarni ko‘zdan kechirardi.

Shu tarzda ikki soatcha yurdik va quyosh endigina botayotganda shu paytgacha ko‘rganlarimizning hammasidan ham behad g‘amginroq bir joyga kirib keldik. Bu deyarli chiqib bo‘lmaydigan bir tepalikning cho‘qqisiga yaqin joydagi o‘ziga xos yassi maydon edi; tepalik etagidan cho‘qqisigacha qalin o‘rmon bilan qoplangan, u yer-bu yerda yerda bo‘sh yotganga o‘xshagan ulkan qoyalar bor edi; ularning ko‘pchiligini pastdagi vodiylarga qulab tushishdan faqat o‘zlari suyanib turgan daraxtlargina saqlab turardi. Turli tomonlarga cho‘zilgan chuqur jarlar manzarani yanada qahrli va salobatli qilib ko‘rsatardi.

Biz tirmashib chiqqan bu tabiiy maydonchani qalin tikanzor qoplagan edi; tez orada o‘roqsiz undan o‘tib bo‘lmasligini tushundik. Yupiter xo‘jayinining buyrug‘i bilan bizga ulkan baland lola daraxtining tagigacha yo‘l ochishga kirishdi. Bu daraxt maydonchada sakkiz-o‘nta eman bilan birga o‘sar va barglari hamda shaklining go‘zalligi, shoxlarining keng yoyilgani va umuman ko‘rinishining ulug‘vorligi bilan ulardan ham, men o‘sha paytgacha ko‘rgan barcha boshqa daraxtlardan ham ancha ustun edi. Daraxtga yetib kelgach, Legran Yupiterga o‘girilib, unga chiqa olasanmi, deb so‘radi. Chol bu savoldan biroz dovdirab qolganga o‘xshadi va bir necha lahza javob bermadi. Nihoyat, u ulkan tanaga yaqinlashib, uni sekin aylanib chiqdi va sinchiklab ko‘zdan kechirdi. Tekshirib bo‘lgach, faqat shunday dedi:

— Ha, xo‘jam, Yup umrida ko‘rgan har qanday daraxtga chiqa oladi.

— Unda imkon boricha tezroq chiq, chunki tez orada nima qilayotganimizni ko‘rib bo‘lmaydigan darajada qorong‘i tushadi.

— Qanchalik balandga chiqishim kerak, xo‘jam? — so‘radi Yupiter.

— Avval asosiy tanaga chiq, keyin qaysi tomonga borishni aytaman. Mana — to‘xta! Bu qo‘ng‘izni o‘zing bilan ol.

— Qo‘ng‘iznimi, Uill xo‘jam? Tilla qo‘ng‘iznimi? — qichqirdi Yupiter vahima bilan orqaga tisarilib. — Nimaga qo‘ng‘izni daraxtning tepasigacha ko‘tarib chiqishim kerak? Jonimni olsangiz ham olmayman!

— Agar sendaqa barzangi qo‘rqsang, Yup, zararsiz, kichkina, o‘lik qo‘ng‘izni ushlashdan qo‘rqsang, uni shu ipdan ushlab olib chiqishing mumkin. Lekin uni qandaydir yo‘l bilan o‘zing bilan olib chiqmasang, mana bu belkurak bilan boshingni yorishga majbur bo‘laman.

— Nima bo‘ldi endi, xo‘jam? — dedi Yup, aftidan, uyalganidan ko‘nib. — Doim bechora qora chol bilan janjal qilgingiz keladi. Shunchaki hazillashgandim-ku. Men qo‘ng‘izdan qo‘rqarmishman! Menga qo‘ng‘iz nima bo‘pti?

Shunday deb, u ipning eng uchidan ehtiyotkorlik bilan ushladi va hasharotni imkon qadar o‘zidan uzoqroq tutib, daraxtga chiqishga hozirlandi.

Yoshligida lola daraxti, ya’ni Liriodendron tulipifera — Amerika o‘rmonlarining eng ulug‘vor daraxti — g‘oyat silliq tanaga ega bo‘lib, ko‘pincha yon shoxlarsiz juda baland bo‘yga cho‘ziladi; ammo yoshi ulg‘aygan sari po‘stlog‘i g‘adir-budir va notekis bo‘lib qoladi, tanasida ko‘plab kalta shoxlar paydo bo‘ladi. Shuning uchun bu safar unga chiqishning qiyinligi haqiqatdan ko‘ra ko‘proq ko‘rinishda edi. Ulkan ustunni qo‘llari va tizzalari bilan imkon qadar mahkam quchoqlab, qo‘llari bilan ba’zi bo‘rtiqlarni ushlab, yalang oyoq barmoqlarini boshqalariga tirab, Yupiter bir-ikki marta yiqilishiga oz qolganidan keyin, nihoyat, birinchi katta ayriga o‘rmalab chiqib oldi va butun ishni deyarli bajarilgan deb hisobladi shekilli. Darhaqiqat, xavfli qismi endi ortda qolgan edi, garchi daraxtga chiquvchi yerdan oltmish-yetmish fut balandlikda bo‘lsa-da.

— Endi qaysi tomonga yuray, Uill xo‘jam? — so‘radi u.

— Eng yo‘g‘on shox bo‘ylab yuqoriga chiqaver — mana bu tomondagisi, — dedi Legran.

Yupiter darhol, aftidan, unchalik qiynalmay itoat qildi; u tobora yuqoriga ko‘tarilib bordi, oxiri uning pakana qomati o‘rab olgan qalin barglar orasidan butunlay ko‘rinmay qoldi. Ko‘p o‘tmay uning ovozi qichqiriqqa o‘xshab eshitildi:

— Yana qancha chiqishim kerak?

— Qanchalik balanddasan? — so‘radi Legran.

— Juda balanddaman, — javob berdi Yupiter. — Daraxtning uchidan osmon ko‘rinyapti.

— Osmonni qo‘y, men aytayotgan gapga quloq sol. Tanaga pastga qarab, shu tomonda sendan pastdagi shoxlarni sana. Nechta shoxdan o‘tding?

— Bitta, ikkita, uchta, to‘rtta, beshta — beshta katta shoxdan o‘tdim, xo‘jam, shu tomonda.

— Unda yana bitta shox yuqoriroq chiq.

Bir necha daqiqadan so‘ng yana uning ovozi eshitilib, yettinchi shoxga yetib kelganini ma’lum qildi.

— Endi, Yup, — qichqirdi Legran, aftidan, juda hayajonlanib, — o‘sha shox bo‘ylab imkoni boricha uzoqqa siljib bor. Biror g‘alati narsa ko‘rsang, menga ayt.

Shu paytga kelib bechora do‘stimning aqldan ozganiga oz-moz shubham bo‘lgan bo‘lsa ham, u butunlay tarqab ketdi. Uni jinnilikka mubtalo bo‘lgan deb xulosa chiqarishdan boshqa ilojim qolmadi va uni uyga olib ketish haqida jiddiy tashvishga tushdim. Nima qilgan ma’qul ekanini o‘ylab turganimda, yana Yupiterning ovozi eshitildi:

— Bu shoxda uzoqqa borishga qo‘rqyapman — u deyarli butunlay qurigan shox.

— Qurigan shox deding-mi, Yupiter? — titroq ovozda qichqirdi Legran.

— Ha, xo‘jam, eshik mixidek o‘lik — aniq tamom bo‘lgan — bu dunyodan ko‘z yumgan.

— Yo Xudoyim, endi nima qilaman? — so‘radi Legran, aftidan, qattiq iztirobda.

— Nima qilasiz? — dedim men gap qo‘shishga imkon topganimdan xursand bo‘lib. — Uyga qaytib, to‘shakka yotasiz. Qani, yuring, yaxshi yigit bo‘ling. Kech bo‘lib qoldi, qolaversa, va’dangiz esingizdami?

— Yupiter, — qichqirdi u menga zarracha e’tibor bermay, — eshityapsanmi?

— Ha, Uill xo‘jam, juda aniq eshityapman.

— Unda pichog‘ing bilan yog‘ochni yaxshilab tekshirib ko‘r-chi, juda chirigan ekanmi.

— Chirigan, xo‘jam, aniq chirigan, — javob berdi Yupiter bir necha lahzadan so‘ng, — lekin unchalik ham chirimagan. O‘zim yolg‘iz bo‘lsam, shox bo‘ylab sal-pal siljisa bo‘ladi, rost.

— Yolg‘iz bo‘lsang? Nima demoqchisan?

— Qo‘ng‘izni aytyapman-da. Bu juda og‘ir qo‘ng‘iz. Agar avval uni pastga tashlab yuborsam, shox bitta qora cholning og‘irligidan sinmaydi.

— Ey la’nati yaramas! — qichqirdi Legran, aftidan, ancha yengil tortib. — Menga bunaqa bema’ni gaplarni gapirib nima demoqchisan? Agar o‘sha qo‘ng‘izni tashlab yuborsang, bo‘yningni sindiraman. Qara, Yupiter, eshityapsanmi?

— Ha, xo‘jam, bechora qora cholga bunaqa baqirmasangiz ham bo‘ladi.

— Xo‘p! Endi quloq sol! Agar shox bo‘ylab xavfsiz deb hisoblagan joyingizgacha borsang va qo‘ng‘izni qo‘yib yubormasang, pastga tushishing bilan senga bir kumush dollar sovg‘a qilaman.

— Ketyapman, Uill xo‘jam, rostdan ketyapman, — javob berdi Yupiter juda chaqqonlik bilan. — Endi deyarli uchiga yetdim.

— Uchiga yetding? — shu yerda Legran chinakamiga chinqirib yubordi. — O‘sha shoxning uchiga yetdim deyapsanmi?

— Hozir uchiga yetaman, xo‘jam... O-o-o-o-oh! Yo Xudoyim, rahm qil! Daraxtdagi bu nima?

— Xo‘sh! — qichqirdi Legran juda xursand bo‘lib. — Nima ekan?

— E, bu bor-yo‘g‘i bosh suyagi ekan — kimdir boshini daraxt tepasida qoldirib ketibdi, qarg‘alar esa bir parcha go‘shtini ham qoldirmay cho‘qib yeb ketibdi.

— Bosh suyagi deysanmi! Juda yaxshi! U shoxga qanday mahkamlangan? Uni nima ushlab turibdi?

— Hozir, xo‘jam, qarashim kerak. Voy-bo‘, bu juda g‘alati hol ekan, vallohi — bosh suyagiga katta mix qoqilgan, u bilan daraxtga mahkamlab qo‘yilgan.

— Xo‘p, endi, Yupiter, aynan men aytganimdek qil — eshityapsanmi?

— Ha, xo‘jam.

— Unda diqqat qil — bosh suyagining chap ko‘zini top.

— Hm! Ho! Zo‘r-ku! Unda birorta ham ko‘z qolmagan-ku.

— La’nati ahmoq! O‘ng qo‘lingni chap qo‘lingdan ajrata olasanmi?

— Ha, buni bilaman — hammasini bilaman — o‘tin yoradigan qo‘lim chap qo‘lim.

— Albatta! Sen chapaqaysan; chap ko‘zing ham chap qo‘ling turgan tomonda. Endi, menimcha, bosh suyagining chap ko‘zini, yoki chap ko‘z bo‘lgan joyni topa olasan. Topdingmi?

Shu yerda uzoq jimlik cho‘kdi. Nihoyat, Yupiter so‘radi:

— Bosh suyagining chap ko‘zi ham bosh suyagining chap qo‘li turgan tomondami? Chunki bosh suyagining qo‘li umuman yo‘q-ku... Mayli, mayli! Chap ko‘zni topdim — mana chap ko‘z! Uni nima qilay?

— Qo‘ng‘izni ip yetgancha shu ko‘z teshigidan pastga tushir — lekin ehtiyot bo‘l, ipni qo‘lingdan chiqarib yuborma.

— Hammasi bajarildi, Uill xo‘jam; qo‘ng‘izni teshikdan o‘tkazish juda oson ish ekan — pastda unga qarab turing!

Bu suhbat davomida Yupiterning gavdasidan birorta qismi ham ko‘rinmasdi; ammo u pastga tushirgan qo‘ng‘iz endi ipning uchida ko‘rinib turardi va biz turgan tepalikni hali ham xira yoritib turgan botayotgan quyoshning so‘nggi nurlarida sayqallangan oltin shardek yaltirardi. Skarabey hech qanday shoxga tegmay osilib turardi; agar qo‘yib yuborilsa, aynan oyog‘imiz ostiga tushardi. Legran darhol o‘roqni olib, hasharotning to‘ppa-to‘g‘ri ostidan diametri uch-to‘rt yard keladigan doira shaklidagi joyni tozaladi va buni bajargach, Yupiterga ipni qo‘yib yuborib, daraxtdan tushishni buyurdi.

Qo‘ng‘iz tushgan aniq nuqtaga yerga juda ehtiyotkorlik bilan qoziq qoqib, do‘stim cho‘ntagidan o‘lchov tasmasini chiqardi. Uning bir uchini daraxt tanasining qoziqqa eng yaqin nuqtasiga mahkamlab, uni qoziqqacha yoydi, keyin daraxt va qoziq orqali belgilangan yo‘nalishda yana ellik fut masofaga yoyib bordi — Yupiter esa o‘roq bilan tikanlarni tozalab borardi. Shu tariqa yetib kelingan joyga ikkinchi qoziq qoqildi va uni markaz qilib, diametri to‘rt futcha keladigan qo‘pol doira chizildi. Endi Legran o‘zi bir belkurakni oldi, bittasini Yupiterga, bittasini menga berib, imkon qadar tezroq qazishga kirishishimizni iltimos qildi.

Rostini aytsam, men bunday ermakni hech qachon unchalik xush ko‘rmasdim, ayni shu paytda esa bajonidil undan voz kechgan bo‘lardim, chunki tun yaqinlashib qolgan, allaqachon qilgan mashaqqatdan ancha charchagan edim; ammo qutulishning hech qanday yo‘lini ko‘rmasdim, rad etsam, bechora do‘stimning xotirjamligini buzib qo‘yishdan qo‘rqdim. Agar Yupiterning yordamiga ishona olganimda edi, telbani kuch bilan uyga olib ketishga urinishdan tortinmasdim; ammo keksa xizmatkorning tabiatini yaxshi bilardim — u hech qanday holatda ham xo‘jayini bilan bo‘ladigan olishuvda menga yordam bermasdi. Do‘stimga Janubda keng tarqalgan ko‘mib qo‘yilgan pullar haqidagi son-sanoqsiz xurofotlardan biri yuqqani va bu xayoli skarabeyning topilishi bilan, balki Yupiterning uni «haqiqiy oltin qo‘ng‘iz» deb o‘jarlik bilan turib olgani bilan tasdiqlangani menda hech shubha uyg‘otmasdi. Aqldan ozishga moyil ong bunday ishoralarga osongina ergashib ketadi — ayniqsa, ular avvaldan ardoqlab yurgan g‘oyalarga mos tushsa; shu yerda bechoraning qo‘ng‘iz «uning boyligiga ishora» degan gapi esimga tushdi. Umuman olganda, men qattiq ranjigan va dovdirab qolgan edim, ammo nihoyat, iloji yo‘q ishni yaxshilikka yo‘yishga — ko‘ngil bilan qazishga va shu yo‘l bilan xayolparastni uning fikrlari noto‘g‘ri ekaniga ko‘z bilan ko‘rsatib, tezroq ishontirishga qaror qildim.

Fonarlar yoqilgach, hammamiz yanada oqilonaroq ishga munosib g‘ayrat bilan ishga kirishdik; nur bizning gavdalarimiz va asboblarimizga tushar ekan, biz qanchalik manzarali to‘da bo‘lib ko‘rinayotganimizni va tasodifan bu yerga kelib qolgan begona odamga ishimiz qanchalik g‘alati va shubhali tuyulishini o‘ylamay iloj yo‘q edi.

Ikki soat to‘xtovsiz qazidik. Kam gaplashdik; eng katta noqulaylik ishimizga haddan tashqari qiziqib qolgan itning vovullashi edi. Oxiri u shunchalik shovqin ko‘tardiki, atrofda yurgan birorta sang‘ini xabardor qilib qo‘yishidan qo‘rqa boshladik — to‘g‘rirog‘i, bundan Legran qo‘rqardi; men esa sargardonni uyga olib ketishimga imkon beradigan har qanday to‘siqdan xursand bo‘lardim. Nihoyat, shovqinni Yupiter juda ta’sirchan usul bilan bosdi: u o‘ylab ko‘rgan odamdek, o‘jar qiyofada chuqurdan chiqdi, maxluqning tumshug‘ini shimtortarlaridan biri bilan bog‘lab qo‘ydi va jiddiy kulimsirab yana ishiga qaytdi.

Aytilgan vaqt o‘tganda biz besh fut chuqurlikka yetgan edik, ammo hech qanday xazina belgisi ko‘rinmadi. Hamma to‘xtadi va men bu masxarabozlik tugadi, deb umid qila boshladim. Biroq Legran, garchi qattiq ranjigani ko‘rinib tursa-da, o‘ychanlik bilan peshonasini artdi va ishni qaytadan boshladi. Biz diametri to‘rt fut bo‘lgan butun doirani qazib bo‘lgan edik, endi chegarani biroz kengaytirdik va yana ikki fut chuqurroq qazidik. Hamon hech narsa chiqmadi. Men chin dildan achinayotgan oltin izlovchi nihoyat chuqurdan tirmashib chiqdi; uning yuzining har bir chizig‘iga eng achchiq umidsizlik muhrlangan edi; u sekin va istamaygina ish boshida yechib tashlagan kamzulini kiya boshladi. Bu orada men hech narsa demadim. Yupiter xo‘jayinining ishorasi bilan asboblarini yig‘ishtira boshladi. Bu ish tugagach va itning tumshug‘i yechilgach, chuqur sukunat ichida uy tomon yo‘l oldik.

Bu tomonga o‘n-o‘n ikki qadam qo‘ygan edik shekilli, Legran baland ovozda so‘kinib, Yupiterning oldiga keldi va uning yoqasidan oldi. Hayratga tushgan Yupiter ko‘zlarini ham, og‘zini ham kattakon ochdi, belkuraklarni qo‘lidan tushirib yubordi va tiz cho‘kdi.

— Ey yaramas, — dedi Legran tishlarini g‘ijirlatib, har bir bo‘g‘inni vishillatib, — ey la’nati qora iblis! Gapir, deyapman senga! Hoziroq, aylantirmasdan javob ber! Qaysi — qaysi biri sening chap ko‘zing?

— Voy, yo Xudo, Uill xo‘jam! Mana bu mening chap ko‘zim emasmi? — bo‘kirdi qo‘rqib ketgan Yupiter qo‘lini o‘ng ko‘ziga qo‘yib va go‘yo xo‘jayini hozir uni o‘yib olishidan qo‘rqqandek, uni umidsiz bir o‘jarlik bilan berkitib.

— Shunday deb o‘ylagandim! Bilardim! Ura! — deb hayqirdi Legran Yupiterni qo‘yib yuborib va bir qator sakrash va aylanishlar qildi; bu xizmatkorini qattiq hayratga soldi — u tizzasidan turib, indamay goh xo‘jayiniga, goh menga, goh menga, goh xo‘jayiniga qarardi.

— Qani! Orqaga qaytishimiz kerak, — dedi xo‘jayini, — o‘yin hali tugamadi.

Va u yana lola daraxti tomon boshlab ketdi.

— Yupiter, — dedi u daraxtning tagiga yetib kelganimizda, — bu yoqqa kel! Bosh suyagi shoxga yuzini tashqariga qaratib mixlangan edimi yoki yuzini shoxga qaratibmi?

— Yuzi tashqariga qaragan edi, xo‘jam, qarg‘alar ko‘zlariga bemalol yeta olishi uchun.

— Xo‘p, unda qo‘ng‘izni mana bu ko‘zdan tushirdingmi yoki mana bunisidanmi? — Shu yerda Legran Yupiterning ikkala ko‘ziga navbatma-navbat tegdi.

— Mana bu ko‘zdan, xo‘jam — chap ko‘zdan — xuddi siz aytgandek.

Va shu yerda Yupiter ko‘rsatgan ko‘z uning o‘ng ko‘zi edi.

— Bo‘ldi — qaytadan urinib ko‘rishimiz kerak.

Shunda do‘stim — endi uning telbaligida qandaydir tartib borligini ko‘rgandek, yoki ko‘rgandek tuyulgan edim — qo‘ng‘iz tushgan joyni belgilab turgan qoziqni sug‘urib olib, avvalgi joyidan uch dyuymcha g‘arbroqqa qoqdi.

Endi o‘lchov tasmasini avvalgidek tananing eng yaqin nuqtasidan qoziqqacha tortib, uni to‘g‘ri chiziq bo‘ylab ellik fut masofaga davom ettirgach, biz qazigan joydan bir necha yard uzoqlikdagi nuqta belgilandi.

Yangi joy atrofida avvalgisidan biroz kattaroq doira chizildi va biz yana belkuraklar bilan ishga kirishdik. Men dahshatli darajada charchagan edim, ammo fikrlarimdagi o‘zgarishga nima sabab bo‘lganini zo‘rg‘a tushunsam-da, endi zimmamga yuklangan mehnatdan unchalik ham jirkanmay qoldim. Menda tushunib bo‘lmas darajada qiziqish — yo‘q, hatto hayajon uyg‘ongan edi. Ehtimol, Legranning butun g‘alati xatti-harakatlari orasida meni ta’sirlantirgan qandaydir uzoqni ko‘rish yoki puxta o‘ylanganlik alomati bordir. Men ishtiyoq bilan qazirdim va ba’zan o‘zimni baxtsiz hamrohimni aqldan ozdirgan xayoliy xazinani kutishga juda o‘xshash bir tuyg‘u bilan chindan ham qidirayotgan holda tutib olardim. Bunday g‘alati xayollar meni butunlay egallab olgan bir paytda, taxminan bir yarim soat ishlaganimizdan keyin, bizni yana itning qattiq uvlashi to‘xtatdi. Avvaliga uning bezovtaligi, aftidan, shunchaki o‘yinqaroqlik yoki injiqlikdan edi, ammo endi u achchiq va jiddiy tus olgan edi. Yupiter uning tumshug‘ini yana bog‘lamoqchi bo‘lganda, it qattiq qarshilik ko‘rsatdi va chuqurga sakrab tushib, tirnoqlari bilan tuproqni jon-jahdi bilan titkilay boshladi. Bir necha soniyada u ikkita to‘liq skeletni tashkil etuvchi bir uyum inson suyaklarini ochib qo‘ydi; ular orasida bir nechta metall tugma va chirigan jun matoning changiga o‘xshash narsa aralashib yotardi. Belkurakning bir-ikki zarbasi bilan katta ispan pichog‘ining tig‘i chiqdi, yanada chuqurroq qaziganimizda esa uch-to‘rtta sochilgan oltin va kumush tanga ko‘rindi.

Bularni ko‘rib, Yupiter quvonchini zo‘rg‘a tiyib turardi, ammo xo‘jayinining yuzida qattiq umidsizlik ifodasi bor edi. Shunga qaramay, u bizni harakatimizni davom ettirishga undadi; bu so‘zlar endigina og‘zidan chiqqan ediki, etigimning uchi bo‘sh tuproqqa yarim ko‘milib yotgan katta temir halqaga ilinib, oldinga qoqilib yiqildim.

Endi chinakamiga ishga kirishdik va men hech qachon bunchalik qattiq hayajonli o‘n daqiqani boshdan kechirmaganman. Shu vaqt ichida biz cho‘ziq yog‘och sandiqni butunlay qazib oldik; u mukammal saqlangani va ajoyib qattiqligidan, aftidan, qandaydir minerallashtirish jarayonidan — ehtimol, simob bixloridi bilan ishlovdan — o‘tkazilgan edi. Bu quti uch yarim fut uzunlikda, uch fut enda va ikki yarim fut chuqurlikda edi. U parchinlangan va butun sirtini ochiq panjaradek o‘rab olgan bolg‘alangan temir tasmalar bilan mahkamlangan edi. Sandiqning har ikki yonida, yuqorisiga yaqin joyda uchtadan temir halqa — jami oltita — bor edi; ular yordamida olti kishi uni mahkam ushlashi mumkin edi. Birgalikdagi barcha kuchimiz bilan ham sandiqni o‘rnidan sal-pal qimirlata oldik, xolos. Bunday katta og‘irlikni ko‘tarib bo‘lmasligini darhol tushundik. Baxtimizga, qopqoqni faqat ikkita surma zulfin ushlab turardi. Ularni hayajondan titrab, hansirab orqaga tortdik. Bir lahzada ko‘z o‘ngimizda bebaho xazina yaltirab turardi. Fonarlarning nuri chuqurga tushganda, tartibsiz uyilgan oltin va javohirlardan yuqoriga shunday jilo va yaltiroqlik otilib chiqdiki, ko‘zlarimiz butunlay qamashib ketdi.

O‘sha paytda qanday tuyg‘ular bilan tikilganimni tasvirlashga urinmayman. Albatta, hayrat ustun edi. Legran hayajondan holdan toygandek ko‘rinar va juda kam gapirardi. Yupiterning yuzi bir necha daqiqa davomida qora tanli odamning yuzi tabiatan qanchalik oqarishi mumkin bo‘lsa, shunchalik o‘likdek oqarib ketdi. U go‘yo karaxt bo‘lib, yashin urgandek qotib qoldi. Ko‘p o‘tmay u chuqurda tiz cho‘kdi va yalang qo‘llarini tirsagigacha oltinga botirib, go‘yo hammomning rohatini his qilayotgandek, ularni o‘sha yerda ushlab turdi. Nihoyat, chuqur xo‘rsinib, o‘zi bilan o‘zi gaplashayotgandek xitob qildi:

— Bularning hammasi o‘sha tilla qo‘ng‘izdan chiqdi-ya! O‘sha chiroyli tilla qo‘ng‘izdan! Men shunaqa vahshiylarcha so‘kkan o‘sha bechora kichkina tilla qo‘ng‘izdan! O‘zingdan uyalmaysanmi, qora chol? Qani, javob ber-chi!

Oxiri xo‘jayinni ham, xizmatkorni ham xazinani olib ketish zarurligiga uyg‘otishim kerak bo‘ldi. Kech bo‘lib qolgan edi, tong otguncha hamma narsani uyga olib borish uchun harakat qilishimiz lozim edi. Nima qilish kerakligini aytish qiyin edi, maslahatlashishga ko‘p vaqt ketdi — hammaning fikri shunchalik chalkash edi. Nihoyat, ichidagining uchdan ikki qismini olib, qutini yengillatdik va shundan keyingina biroz qiynalib uni chuqurdan chiqara oldik. Olingan narsalar tikanlar orasiga qo‘yildi va ularni qo‘riqlash uchun it qoldirildi; Yupiter unga hech qanday bahona bilan joyidan qimirlamaslikni va biz qaytgunimizcha og‘zini ochmaslikni qat’iy buyurdi. Keyin sandiq bilan shoshilib uy tomon yo‘l oldik va haddan tashqari mashaqqat bilan bo‘lsa-da, kechasi soat birda kulbaga omon-eson yetib keldik. Biz shunchalik holdan toygan edikki, darhol yana biror ish qilish inson qudratidan tashqarida edi. Soat ikkigacha dam olib, kechki ovqatni yedik; so‘ngra baxtimizga uyda bor bo‘lgan uchta mustahkam qopni olib, darhol tepaliklar tomon yo‘lga chiqdik. Soat to‘rtdan sal oldin chuqurga yetib keldik, o‘ljaning qolganini imkon qadar teng uchga bo‘lib, chuqurlarni ko‘mmasdan yana kulba tomon yo‘l oldik va sharqda daraxtlar uchidan tongning ilk xira yolqinlari ko‘rinayotgan bir paytda oltin yuklarimizni ikkinchi marta kulbaga keltirib qo‘ydik.

Endi butunlay holdan toygan edik; ammo o‘sha paytdagi kuchli hayajon bizga orom bermasdi. Uch-to‘rt soatlik notinch uyqudan so‘ng, go‘yo oldindan kelishib olgandek, xazinamizni ko‘zdan kechirish uchun o‘rnimizdan turdik.

Sandiq liq to‘la edi, biz uning ichidagini ko‘zdan kechirishga butun kunni va keyingi tunning katta qismini sarfladik. Hech qanday tartib-intizom yo‘q edi. Hamma narsa aralash-quralash uyib tashlangan edi. Hammasini sinchiklab saralab chiqqach, dastlab o‘ylaganimizdan ham kattaroq boylikka ega ekanimizni bildik. Tangalarning o‘zi to‘rt yuz ellik ming dollardan sal ko‘proq edi — tangalarning qiymatini o‘sha davr jadvallariga ko‘ra imkon qadar aniq hisoblaganda. Bir zarra ham kumush yo‘q edi. Hammasi qadimiy va xilma-xil oltin edi: fransuz, ispan va nemis pullari, bir nechta ingliz gineyasi va ilgari hech qachon namunasini ko‘rmagan ba’zi jetonlar. Bir nechta juda katta va og‘ir tangalar shunchalik yeyilib ketgan ediki, ulardagi yozuvlarni o‘qib bo‘lmasdi. Amerika pullari yo‘q edi. Qimmatbaho toshlarning qiymatini baholash qiyinroq bo‘ldi. Olmoslar bor edi — ba’zilari juda katta va nafis — jami bir yuz o‘nta, birortasi ham mayda emas; o‘n sakkizta g‘ayrioddiy darajada yaltiroq yoqut; uch yuz o‘nta zumrad, hammasi juda chiroyli; yigirma bitta sapfir va bitta opal. Bu toshlarning hammasi ko‘zlaridan sug‘urib olinib, sandiqqa sochib tashlangan edi. Boshqa oltinlar orasidan terib olgan ko‘zlarning o‘zlari esa go‘yo tanib olinmasligi uchun bolg‘a bilan ezib tashlanganga o‘xshardi. Bularning barchasidan tashqari, juda ko‘p yaxlit oltin taqinchoqlar bor edi: ikki yuzga yaqin yirik uzuk va sirg‘a; qimmatbaho zanjirlar — esimda qolishicha, o‘ttiztacha; sakson uchta juda katta va og‘ir xoch; beshta qimmatbaho oltin isiriqdon; uzum barglari va Bakx bazmi tasvirlari bilan boy naqshlangan ulkan oltin may kosasi; nafis bo‘rtma naqshli ikkita qilich dastasi va men eslay olmaydigan ko‘plab boshqa mayda buyumlar. Bu qimmatbaho narsalarning og‘irligi uch yuz ellik funtdan oshardi; bu hisobga bir yuz to‘qson yettita ajoyib oltin soatni qo‘shmadim; ulardan uchtasining har biri kamida besh yuz dollar turardi. Ularning ko‘pi juda eski bo‘lib, vaqt ko‘rsatkichi sifatida qiymatsiz edi — mexanizmlari ozmi-ko‘pmi zanglagan edi — ammo hammasi boy javohirlar bilan bezatilgan, qimmatbaho g‘iloflarga solingan edi. O‘sha kechasi sandiqdagi hamma narsani bir yarim million dollarga baholadik; keyinchalik taqinchoqlar va javohirlarni sotganimizda (bir nechtasini o‘zimiz uchun qoldirdik) xazinani ancha past baholaganimiz ma’lum bo‘ldi.

Nihoyat, ko‘zdan kechirishni tugatib, o‘sha paytdagi kuchli hayajon biroz bosilgach, men bu g‘oyat g‘aroyib jumboqning yechimini bilish uchun sabrsizlikdan o‘layotganimni ko‘rgan Legran unga aloqador barcha holatlarni batafsil so‘zlab berdi.

— Esingizdami, — dedi u, — men sizga skarabeyning qo‘pol chizmasini uzatgan o‘sha kecha? Shuni ham eslaysizki, chizmam o‘lik kallasiga o‘xshaydi, deb turib olganingiz uchun sizdan ancha ranjigan edim. Bu gapni birinchi aytganingizda hazillashyapsiz deb o‘yladim; ammo keyin hasharotning orqasidagi o‘ziga xos dog‘larni esladim va gapingizda qandaydir asos borligini ichimda tan oldim. Shunday bo‘lsa ham, chizish qobiliyatimni mazax qilganingiz meni achchiqlantirdi — chunki meni yaxshi rassom deb hisoblashadi — shuning uchun siz menga pergament parchasini uzatganingizda, uni g‘ijimlab, jahl bilan olovga tashlamoqchi bo‘ldim.

— Qog‘oz parchasini demoqchisiz, — dedim men.

— Yo‘q; u qog‘ozga juda o‘xshardi, avvaliga men ham uni qog‘oz deb o‘ylagandim, ammo ustiga chiza boshlaganimda, bu juda yupqa pergament parchasi ekanini darhol payqadim. Esingizdami, u ancha iflos edi. Xullas, uni g‘ijimlamoqchi bo‘lib turganimda, nigohim siz qarab turgan chizmaga tushdi va menimcha qo‘ng‘izni chizgan aynan o‘sha joyda chindan ham o‘lik kallasining tasvirini ko‘rganimda qanchalik hayratlanganimni tasavvur qilishingiz mumkin. Bir lahza shunchalik hayratda qoldimki, aniq fikrlay olmadim. Umumiy shakli bir qadar o‘xshash bo‘lsa-da, mening chizmam tafsilotlarda bundan juda farq qilishini bilardim. Ko‘p o‘tmay shamni oldim va xonaning narigi chetiga borib o‘tirib, pergamentni yanada sinchiklab ko‘zdan kechira boshladim. Uni ag‘darganimda, orqa tomonida o‘zim chizgan chizmani, xuddi qanday chizgan bo‘lsam, shunday holda ko‘rdim. Endi birinchi fikrim shakllarning chindan ham ajoyib o‘xshashligidan — mendan bexabar pergamentning narigi tomonida, aynan mening skarabey chizmam ostida bosh suyagi bo‘lgani va bu bosh suyagi nafaqat shakli, balki kattaligi bilan ham chizmamga shunchalik o‘xshashi kabi g‘aroyib tasodifdan hayratlanish edi. Aytmoqchimanki, bu tasodifning g‘aroyibligi meni bir muddat butunlay karaxt qilib qo‘ydi. Bunday tasodiflarning odatiy ta’siri shu. Aql bog‘liqlikni — sabab va oqibat izchilligini topishga urinadi va buni uddalay olmay, qandaydir vaqtinchalik falajlikka uchraydi. Ammo bu karaxtlikdan o‘zimga kelganimda, asta-sekin menda tasodifning o‘zidan ham ko‘ra ko‘proq cho‘chitgan bir ishonch tug‘ildi. Men skarabeyni chizganimda pergamentda hech qanday rasm bo‘lmaganini aniq, qat’iy eslay boshladim. Bunga mutlaqo amin bo‘ldim, chunki eng toza joyni izlab, avval bir tomonini, keyin ikkinchisini ag‘darib ko‘rganimni esladim. Agar o‘shanda bosh suyagi u yerda bo‘lganida, albatta, uni payqamay qolmasdim. Bu yerda chindan ham tushuntirib bo‘lmaydigandek tuyulgan bir sir bor edi; ammo hatto o‘sha ilk lahzadayoq aqlimning eng olis va yashirin burchaklarida kechagi sarguzasht shunchalik ajoyib tarzda isbotlab bergan haqiqatning yaltiroq qurtchadek xira bir tasavvuri miltillab turgandek edi. Darhol o‘rnimdan turdim va pergamentni ishonchli joyga yashirib, yolg‘iz qolgunimcha bu haqda boshqa o‘ylamaslikka qaror qildim.

Siz ketganingizdan va Yupiter qattiq uxlab qolganidan keyin ishni yanada tizimli tekshirishga kirishdim. Avvalo pergament qo‘limga qanday tushganini o‘ylab ko‘rdim. Biz skarabeyni topgan joy oroldan bir milcha sharqdagi quruqlik sohilida, suv ko‘tarilganda yetadigan chegaradan sal yuqorida edi. Uni ushlaganimda, u meni qattiq chaqib oldi va qo‘yib yubordim. Yupiter odatdagi ehtiyotkorligi bilan o‘zi tomon uchib kelgan hasharotni ushlashdan oldin uni tutish uchun atrofdan barg yoki shunga o‘xshash biror narsa qidirdi. Aynan shu payt uning ko‘zi ham, mening ko‘zim ham o‘shanda qog‘oz deb o‘ylagan pergament parchasiga tushdi. U qumga yarim ko‘milib, bir burchagi chiqib yotardi. Uni topgan joyimiz yaqinida men kemaning katta qayig‘iga o‘xshash narsaning qoldiqlarini ko‘rdim. Bu siniq-mertik u yerda juda uzoq vaqtdan beri yotgan bo‘lsa kerak, chunki qayiq taxtalariga o‘xshashligini zo‘rg‘a ilg‘ash mumkin edi.

Xullas, Yupiter pergamentni oldi, qo‘ng‘izni unga o‘rab, menga berdi. Ko‘p o‘tmay uyga qaytdik va yo‘lda leytenant G.ni uchratdik. Unga hasharotni ko‘rsatdim, u esa uni qal’aga olib ketishga ruxsat berishimni iltimos qildi. Rozi bo‘lganimda, u hasharotni darhol jiletining cho‘ntagiga soldi — u o‘ralgan pergamentsiz; pergamentni esa u ko‘zdan kechirayotganda men qo‘limda ushlab turgandim. Ehtimol, u fikrimdan qaytib qolishimdan qo‘rqib, o‘ljani darhol qo‘lga kiritishni ma’qul ko‘rgandir — bilasiz-ku, u tabiat tarixiga oid hamma narsaga qanchalik ishqiboz. Shu bilan birga, o‘zim bilmagan holda pergamentni cho‘ntagimga solib qo‘ygan bo‘lsam kerak.

Esingizdami, qo‘ng‘izni chizish uchun stol oldiga borganimda, odatda qog‘oz turadigan joyda qog‘oz topmadim. Tortmaga qaradim, u yerda ham yo‘q edi. Biror eski xat topilib qolar degan umidda cho‘ntaklarimni kavladim va qo‘limga pergament ilindi. U menga qanday aniq yo‘l bilan tushganini shunchalik batafsil aytayotganimning sababi — bu holatlar menga alohida kuch bilan ta’sir qilgan edi.

Shubhasiz, meni xayolparast deb o‘ylarsiz — ammo men allaqachon qandaydir bog‘liqlikni aniqlagan edim. Katta zanjirning ikki halqasini birlashtirgan edim. Dengiz sohilida qayiq yotardi, qayiqdan uncha uzoq bo‘lmagan joyda esa ustida bosh suyagi tasvirlangan pergament — qog‘oz emas, pergament — bor edi. Siz, albatta: «Bog‘liqlik qayerda?» deb so‘raysiz. Javob beraman: bosh suyagi, ya’ni o‘lik kallasi — qaroqchilarning hammaga ma’lum timsoli. O‘lik kallali bayroq har bir jangda ko‘tariladi.

Men parcha pergament ekanini, qog‘oz emasligini aytdim. Pergament chidamli — deyarli abadiy. Unchalik muhim bo‘lmagan narsalar kamdan-kam pergamentga yoziladi, chunki oddiy chizish yoki yozish uchun u qog‘ozchalik qulay emas. Bu mulohaza o‘lik kallasida qandaydir ma’no — qandaydir ahamiyat borligiga ishora qildi. Pergamentning shaklini ham e’tibordan chetda qoldirmadim. Garchi uning bir burchagi qandaydir tasodif bilan yo‘q bo‘lib ketgan bo‘lsa-da, asl shakli cho‘ziq to‘rtburchak ekani ko‘rinib turardi. Bu aynan biror eslatma uchun — uzoq vaqt yodda tutilishi va ehtiyotkorlik bilan saqlanishi kerak bo‘lgan narsani yozib qo‘yish uchun tanlanishi mumkin bo‘lgan bir parcha edi.

— Lekin, — gapini bo‘ldim men, — siz qo‘ng‘izni chizganingizda pergamentda bosh suyagi bo‘lmagan deyapsiz. Unda qayiq va bosh suyagi orasidagi bog‘liqlikni qanday topyapsiz — axir o‘zingiz tan olganingizdek, bosh suyagi siz skarabeyni chizganingizdan keyin qachondir (qanday qilib va kim tomonidan, yolg‘iz Xudo biladi) chizilgan bo‘lishi kerak-ku?

— Hm, butun sir ana shu yerda; garchi bu nuqtada sirni yechish menga nisbatan oson bo‘lgan bo‘lsa-da. Qadamlarim ishonchli edi va faqat bitta natija berishi mumkin edi. Masalan, men shunday mulohaza yuritdim: men skarabeyni chizganimda pergamentda hech qanday bosh suyagi ko‘rinmasdi. Chizmani tugatib, uni sizga berdim va qaytarib bergunungizcha sizni diqqat bilan kuzatib turdim. Demak, bosh suyagini siz chizmagansiz, uni chizadigan boshqa hech kim esa yo‘q edi. Demak, bu inson qo‘li bilan qilinmagan. Va shunga qaramay, u paydo bo‘lgan.

Mulohazalarimning shu bosqichida o‘sha paytda yuz bergan har bir voqeani eslashga urindim va mutlaqo aniq esladim ham. Havo sovuq edi (oh, qanday kamdan-kam uchraydigan va baxtli tasodif!), o‘choqda olov lovullab yonardi. Men yurishdan qizib ketgan edim va stol yonida o‘tirgandim. Siz esa stulingizni o‘choqqa yaqin surib olgandingiz. Pergamentni qo‘lingizga berganimda va siz uni ko‘zdan kechirayotganingizda, nyufaundlend itimiz Bo‘ri kirib keldi va yelkalaringizga sakradi. Siz chap qo‘lingiz bilan uni erkalab, o‘zingizdan uzoqroq tutib turdingiz, pergamentni ushlagan o‘ng qo‘lingiz esa bemalol tizzalaringiz orasiga, olovga juda yaqin joyga tushib qoldi. Bir lahza alanga uni yalab oldi deb o‘yladim va sizni ogohlantirmoqchi bo‘ldim, ammo gapirib ulgurmasimdan, siz uni tortib olib, ko‘zdan kechirishga kirishdingiz. Bu tafsilotlarning hammasini o‘ylab ko‘rgach, pergamentda men ko‘rgan bosh suyagini yuzaga chiqargan narsa issiqlik ekaniga bir lahza ham shubha qilmadim. O‘zingiz yaxshi bilasizki, qadim-qadimdan qog‘ozga yoki pergamentga shunday yozish imkonini beradigan kimyoviy tarkiblar mavjudki, belgilar faqat olov ta’sirida ko‘rinadi. Ba’zan «shoh arog‘i»da eritilgan va o‘z og‘irligidan to‘rt baravar ko‘p suv bilan suyultirilgan kobalt oksidi ishlatiladi — undan yashil rang hosil bo‘ladi. Selitra spirtida eritilgan sof kobalt qizil rang beradi. Bu ranglar yozilgan narsa sovigach, uzoqroq yoki qisqaroq vaqtdan keyin yo‘qolib ketadi, ammo yana qizdirilsa, qaytadan ko‘rinadi.

Endi o‘lik kallasini sinchiklab ko‘zdan kechirdim. Uning tashqi chetlari — chizmaning pergament chetiga eng yaqin qirralari — boshqa qismlaridan ancha aniqroq edi. Issiqlik ta’siri to‘liq yoki bir tekis bo‘lmagani ravshan edi. Darhol olov yoqdim va pergamentning har bir qismini qattiq issiqqa tutdim. Avvaliga buning yagona natijasi bosh suyagidagi xira chiziqlarning kuchayishi bo‘ldi; ammo tajribani qat’iyat bilan davom ettirganimda, parchaning o‘lik kallasi chizilgan joyga diagonal qarama-qarshi burchagida avvaliga men echki deb o‘ylagan bir shakl paydo bo‘ldi. Ammo yaqinroqdan ko‘zdan kechirib, bu uloq tasviri ekaniga ishonch hosil qildim.

— Ha-ha! — dedim men. — Albatta, sizning ustingizdan kulishga haqqim yo‘q — bir yarim million pul hazilga juda jiddiy narsa — lekin siz zanjiringizning uchinchi halqasini topa olmaysiz — qaroqchilaringiz bilan echki orasida biror alohida bog‘liqlik topolmaysiz; bilasiz-ku, qaroqchilarning echkilar bilan hech qanday ishi yo‘q; ular dehqonchilikka tegishli.

— Lekin hozirgina bu echkining tasviri emas, dedim-ku.

— Xo‘p, uloq bo‘lsin — farqi yo‘q.

— Deyarli farqi yo‘q, ammo butunlay emas, — dedi Legran. — Siz Kapitan Kidd degan odam haqida eshitgandirsiz. Inglizchada «kid» — uloq degani. Men hayvon tasviriga darhol so‘z o‘yini yoki iyeroglif tarzidagi imzo sifatida qaradim. Imzo deyapman, chunki uning pergamentdagi o‘rni shu fikrni uyg‘otdi. Diagonal qarama-qarshi burchakdagi o‘lik kallasi ham xuddi shunday muhr yoki tamg‘aga o‘xshardi. Ammo qolgan hamma narsaning — men tasavvur qilgan hujjatning asosiy qismining, mazmunining yo‘qligi meni qattiq dovdiratib qo‘ydi.

— Menimcha, siz muhr bilan imzo orasida biror xat topishni kutgandirsiz.

— Shunga o‘xshash narsa. Gap shundaki, men qandaydir ulkan omad yaqinlashib kelayotganini bildiruvchi qandaydir sezgining kuchli ta’siriga tushib qolgan edim. Nega ekanini aytib berolmayman. Ehtimol, bu chinakam ishonchdan ko‘ra ko‘proq istak bo‘lgandir; ammo bilasizmi, Yupiterning qo‘ng‘iz sof oltindan degan ahmoqona gaplari xayolimga ajoyib ta’sir qilgan edi? Keyin bir qator tasodif va mosliklar — ular shunchalik g‘ayrioddiy edi. Payqayapsizmi, bu voqealar yil bo‘yi olov yoqishga yetarlicha sovuq bo‘lgan yoki bo‘lishi mumkin bo‘lgan yagona kunda yuz bergani qanchalik oddiy tasodif edi; olov bo‘lmaganida esa, yoki it aynan o‘sha lahzada kirib kelmaganida, men hech qachon o‘lik kallasini ko‘rmagan va demak, hech qachon xazinaga ega bo‘lmagan bo‘lardim?

— Davom eting — sabrim chidamayapti.

— Xo‘p; siz, albatta, Kidd va uning sheriklari tomonidan Atlantika sohilining qayeridadir ko‘mib qo‘yilgan pullar haqida yurgan ko‘plab hikoyalarni — mingta noaniq mish-mishni eshitgansiz. Bu mish-mishlarning qandaydir haqiqiy asosi bo‘lishi kerak edi. Menimcha, bu mish-mishlar shunchalik uzoq va uzluksiz yashab kelganining yagona sababi — ko‘milgan xazina hamon yer ostida yotgani bo‘lishi mumkin edi. Agar Kidd o‘ljasini bir muddat yashirib, keyin qaytarib olganida, mish-mishlar bizgacha hozirgi o‘zgarmas shaklida yetib kelmasdi. E’tibor bering, hikoyalarning hammasi pul izlovchilar haqida, pul topuvchilar haqida emas. Agar qaroqchi pulini qaytarib olganida, gap shu bilan tugagan bo‘lardi. Menimcha, qandaydir tasodif — aytaylik, xazina joyini ko‘rsatuvchi eslatmaning yo‘qolishi — uni xazinani qaytarib olish imkonidan mahrum qilgan, bu tasodif esa uning izdoshlariga ma’lum bo‘lgan; aks holda ular xazina yashirilgani haqida umuman eshitmagan bo‘lishlari mumkin edi; ular uni qaytarib olish uchun behuda — chunki yo‘l-yo‘riqsiz — urinib, hozir shunchalik keng tarqalgan mish-mishlarni avval tug‘dirgan, keyin hammaga yoyib yuborgan. Sohil bo‘ylab biror katta xazina qazib olingani haqida hech eshitganmisiz?

— Hech qachon.

— Ammo Kiddning to‘plagan boyligi ulkan bo‘lgani hammaga ma’lum. Shuning uchun men u hamon yer ostida degan xulosaga keldim; agar shunchalik g‘alati tarzda topilgan pergamentda xazina yashirilgan joyning yo‘qolgan yozuvi bor, degan deyarli ishonchga aylangan umid paydo bo‘lganini aytsam, ajablanmasangiz kerak.

— Lekin keyin nima qildingiz?

— Olovni kuchaytirib, pergamentni yana unga tutdim, ammo hech narsa paydo bo‘lmadi. Endi muvaffaqiyatsizlikka kir qatlami sabab bo‘lishi mumkin, deb o‘yladim; shuning uchun pergament ustidan iliq suv quyib, uni ehtiyotkorlik bilan chayqadim, so‘ngra uni bosh suyagini pastga qaratib tunuka tovaga qo‘ydim va tovani yonib turgan ko‘mir o‘chog‘i ustiga qo‘ydim. Bir necha daqiqadan so‘ng tova yaxshilab qizigach, parchani olib qaradim va ta’riflab bo‘lmas quvonch bilan uning bir necha joyida qatorlarga terilgan raqamlarga o‘xshash belgilar paydo bo‘lganini ko‘rdim. Uni yana tovaga qo‘yib, yana bir daqiqa turishiga qo‘ydim. Olganimda, hammasi xuddi hozir siz ko‘rib turganingizdek bo‘lib chiqdi.

Shu yerda Legran pergamentni qayta qizdirib, uni menga ko‘rsatdi. O‘lik kallasi va echki orasida qizil rangda quyidagi belgilar qo‘pol chizilgan edi:

53‡‡†305))6*;4826)4‡.)4‡);806*;48†8¶60))85;1‡(;:‡*8†83(88)5*† ;46(;88*96*?;8)*‡(;485);5*†2:*‡(;4956*2(5*—4)8¶8*;4069285);) 6†8)4‡‡;1(‡9;48081;8:8‡1;48†85;4)485†528806*81(‡9;48;(88;4(‡?3 4;48)4‡;161;:188;‡?;

— Lekin, — dedim men parchani unga qaytarib, — men avvalgidek hech narsani tushunmayapman. Agar bu jumboqni yechsam, Golkondaning barcha javohirlari meniki bo‘lishi kerak bo‘lganda ham, ularni qo‘lga kirita olmasligimga aminman.

— Shunga qaramay, — dedi Legran, — yechimi belgilarga birinchi shoshilinch qarashda tasavvur qilganingizdek qiyin emas. Har kim osongina taxmin qilishi mumkinki, bu belgilar shifr hosil qiladi, ya’ni ular qandaydir ma’no tashiydi; ammo Kidd haqida ma’lum bo‘lgan narsalarga qaraganda, men uni murakkabroq yashirin yozuvlarni tuza oladigan odam deb o‘ylay olmasdim. Darhol bu oddiy turdagi shifr, degan qarorga keldim — biroq dengizchining qo‘pol aqliga kalitsiz mutlaqo yechib bo‘lmaydigandek tuyuladigan shifr.

— Va siz uni rostdan ham yechdingizmi?

— Osongina; men bundan o‘n ming barobar murakkabroqlarini ham yechganman. Vaziyat va aqlimning o‘ziga xos moyilligi meni bunday jumboqlarga qiziqtirib qo‘ygan; inson zakovati to‘g‘ri yondashuv bilan yecha olmaydigan bunday jumboqni inson zakovati tuza olishiga shubha qilsa bo‘ladi. Darhaqiqat, bir-biriga bog‘langan va o‘qiladigan belgilarni aniqlab olgach, ularning ma’nosini ochishning qiyinligi haqida deyarli o‘ylamadim ham.

Bu holatda — darvoqe, har qanday maxfiy yozuvda — birinchi savol shifrning tiliga taalluqli; chunki yechish tamoyillari, ayniqsa, oddiyroq shifrlarda, har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq va ularga qarab o‘zgaradi. Umuman olganda, yechishga uringan odam to haqiqiy tilni topgunicha o‘zi biladigan har bir tilda (ehtimolliklarga tayangan holda) sinab ko‘rishdan boshqa iloji yo‘q. Ammo oldimizdagi shifrda barcha qiyinchilikni imzo bartaraf etdi. «Kidd» so‘zi bilan qilingan so‘z o‘yini — «kid», ya’ni uloq — ingliz tilidan boshqa hech bir tilda ma’no bermaydi. Shu mulohaza bo‘lmaganida, men urinishlarimni ispan va fransuz tillaridan boshlagan bo‘lardim, chunki Ispaniya mustamlakalari dengizlarida yurgan qaroqchi bunday sirni eng tabiiy ravishda shu tillarda yozgan bo‘lardi. Shu tufayli men shifrlangan matnni inglizcha deb faraz qildim.

E’tibor bering, so‘zlar orasida hech qanday bo‘shliq yo‘q. Agar bo‘shliqlar bo‘lganida, vazifa ancha oson bo‘lardi. U holda men qisqaroq so‘zlarni solishtirish va tahlil qilishdan boshlagan bo‘lardim; agar, ehtimoli katta bo‘lganidek, bitta harfli so‘z uchrasa (inglizchada, masalan, «a» yoki «I»), yechimni ta’minlangan deb hisoblagan bo‘lardim. Ammo bo‘shliqlar yo‘qligi sababli, birinchi qadamim eng ko‘p va eng kam uchraydigan belgilarni aniqlash bo‘ldi. Hammasini sanab chiqib, mana bunday jadval tuzdim:

8 belgisi — 33 marta. ; — 26 marta. 4 — 19 marta. ‡ va ) — 16 martadan. * — 13 marta. 5 — 12 marta. 6 — 11 marta. † va 1 — 8 martadan. 0 — 6 marta. 9 va 2 — 5 martadan. : va 3 — 4 martadan. ? — 3 marta. ¶ — 2 marta. — va . — 1 martadan.

Ingliz tilida eng ko‘p uchraydigan harf — «e». Undan keyin tartib shunday: a o i d h n r s t u y c f g l m w b k p q x z. «E» shunchalik ajoyib darajada ustunlik qiladiki, ingliz tilida biror uzunroq jumlada u eng ko‘p uchraydigan harf bo‘lmagan holat kamdan-kam ko‘rinadi.

Demak, shu yerda, eng boshidayoq, oddiy taxmindan ko‘ra kattaroq narsaga asos qo‘yamiz. Jadvaldan umumiy foydalanish usuli ravshan — ammo aynan shu shifrda uning yordamiga juda oz miqdorda muhtoj bo‘lamiz. Eng ko‘p uchraydigan belgimiz 8 bo‘lgani uchun, uni oddiy alifbodagi «e» deb faraz qilishdan boshlaymiz. Bu taxminni tekshirish uchun 8 tez-tez juft bo‘lib keladimi-yo‘qmi, ko‘raylik — chunki ingliz tilida «e» juda tez-tez qo‘shaloq keladi, masalan, «meet» (uchrashmoq), «fleet» (flot), «speed» (tezlik), «seen» (ko‘rilgan), «been» (bo‘lgan), «agree» (rozi bo‘lmoq) kabi so‘zlarda. Bizning holatda, shifrlangan matn qisqa bo‘lishiga qaramay, u kamida besh marta qo‘shaloq keladi.

Demak, 8 ni «e» deb qabul qilamiz. Endi ingliz tilidagi barcha so‘zlar ichida eng ko‘p ishlatiladigani — «the» (aniqlik artikli, o‘zbekchaga odatda tarjima qilinmaydi). Shuning uchun keling, bir xil tartibda joylashgan, oxirgisi 8 bo‘lgan qandaydir uchta belgining takrorlanishlari bor-yo‘qligini ko‘raylik. Agar shunday tartibda joylashgan belgilarning takrorlanishini topsak, ular, ehtimol, «the» so‘zini ifodalaydi. Ko‘zdan kechirib, bunday birikmalardan kamida yettitasini topamiz; belgilar — ;48. Demak, ; — «t» ni, 4 — «h» ni, 8 esa «e» ni ifodalaydi deb faraz qilishimiz mumkin — oxirgisi endi yaxshi tasdiqlandi. Shu tariqa katta qadam tashlandi.

Ammo bitta so‘zni aniqlab, juda muhim bir narsani — boshqa so‘zlarning bir nechta boshlanishi va tugashini aniqlash imkoniga ega bo‘lamiz. Masalan, ;48 birikmasi uchraydigan oxiridan oldingi holatni — shifrning oxiriga yaqin joyni olaylik. Bilamizki, darhol keyin keladigan ; yangi so‘zning boshlanishi, bu «the» dan keyingi oltita belgidan esa beshtasini bilamiz. Bu belgilarni o‘zlari ifodalaydigan, bizga ma’lum harflar bilan yozib, noma’lum uchun bo‘sh joy qoldiraylik:

t eeth.

Bu yerda biz darhol «th» ni birinchi «t» bilan boshlanadigan so‘zning qismi emas deb chiqarib tashlay olamiz, chunki bo‘sh joyga mos keladigan harfni topish uchun butun alifboni sinab ko‘rib, bu «th» qismi bo‘la oladigan hech qanday inglizcha so‘z yo‘qligini ko‘ramiz. Shunday qilib, biz quyidagiga qadar toraytiramiz:

t ee,

va agar kerak bo‘lsa, avvalgidek alifboni ko‘zdan kechirib, yagona mumkin bo‘lgan o‘qilish sifatida «tree» (daraxt) so‘ziga kelamiz. Shu tariqa yana bitta harf — ( bilan ifodalangan «r» ni va yonma-yon turgan «the tree» so‘zlarini qo‘lga kiritamiz.

Bu so‘zlardan biroz nariroqqa qarab, yana ;48 birikmasini ko‘ramiz va undan oldingi qismning tugashi sifatida foydalanamiz. Shunda quyidagi tartib hosil bo‘ladi:

the tree ;4(‡?34 the,

yoki ma’lum harflarni o‘rniga qo‘ysak, bunday o‘qiladi:

the tree thr‡?3h the.

Endi noma’lum belgilar o‘rniga bo‘sh joy qoldirsak yoki nuqta qo‘ysak, shunday o‘qiymiz:

the tree thr...h the,

shunda «through» (orqali) so‘zi darhol o‘zini ko‘rsatadi. Bu topilma bizga ‡, ? va 3 bilan ifodalangan uchta yangi harf — «o», «u» va «g» ni beradi.

Endi shifrni ma’lum belgilar birikmalarini izlab sinchiklab ko‘zdan kechirsak, boshidan unchalik uzoq bo‘lmagan joyda mana bu tartibni topamiz:

83(88, ya’ni egree,

bu, aniqki, «degree» (gradus) so‘zining oxiri bo‘lib, bizga † bilan ifodalangan yana bitta harf — «d» ni beradi.

«Degree» so‘zidan to‘rt belgi naridan esa mana bu birikmani ko‘ramiz:

;46(;88.

Ma’lum belgilarni o‘girib, noma’lumlarini avvalgidek nuqtalar bilan belgilasak, shunday o‘qiymiz:

th.rtee,

bu tartib darhol «thirteen» (o‘n uch) so‘zini eslatadi va bizga yana 6 va * bilan ifodalangan ikkita yangi harf — «i» va «n» ni beradi.

Endi shifrlangan matnning boshiga qaytsak, mana bu birikmani topamiz:

53‡‡†.

Avvalgidek o‘girsak:

.good

hosil bo‘ladi; bu birinchi harf «A» ekaniga va dastlabki ikki so‘z «A good» (Yaxshi bir...) ekaniga ishontiradi.

Endi chalkashmaslik uchun kalitimizni hozircha topilgan qismi bo‘yicha jadval shaklida tartibga solish vaqti keldi. U quyidagicha bo‘ladi:

5 — a † — d 8 — e 3 — g 4 — h 6 — i * — n ‡ — o ( — r ; — t ? — u

Shunday qilib, bizda eng muhim harflardan kamida o‘n bittasi aniqlangan, shuning uchun yechimning tafsilotlarini davom ettirishga hojat yo‘q. Sizni bunday shifrlar osongina yechilishiga ishontirish va ularni ochishning mantig‘i haqida biroz tasavvur berish uchun yetarlicha gapirdim. Ammo ishonavering, oldimizdagi namuna eng oddiy turdagi yashirin yozuvga kiradi. Endi faqat pergamentdagi belgilarning yechilgan to‘liq tarjimasini aytib berish qoldi. Mana u:

«A good glass in the bishop’s hostel in the devil’s seat forty-one degrees and thirteen minutes northeast and by north main branch seventh limb east side shoot from the left eye of the death’s-head a bee line from the tree through the shot fifty feet out» («Yaxshi oyna episkop mehmonxonasida shaytonning o‘rindig‘ida qirq bir gradus o‘n uch minut shimoli-sharq shimolga og‘ib asosiy shox yettinchi shox sharq tomon o‘lik kallasining chap ko‘zidan otish daraxtdan o‘q tushgan joy orqali to‘g‘ri chiziq ellik fut nariga»)

— Lekin, — dedim men, — jumboq hamon avvalgidek chigal ko‘rinadi. «Shayton o‘rindiqlari», «o‘lik kallalari» va «episkop mehmonxonalari» haqidagi bu bema’ni gaplardan qanday qilib ma’no chiqarish mumkin?

— Tan olaman, — javob berdi Legran, — yuzaki qaralganda, masala hamon jiddiy ko‘rinadi. Mening birinchi urinishim jumlani shifr tuzuvchisi ko‘zda tutgan tabiiy bo‘laklarga ajratish bo‘ldi.

— Ya’ni tinish belgilarini qo‘yishmi?

— Shunga o‘xshash narsa.

— Lekin buni qanday qilish mumkin edi?

— Men shunday mulohaza yuritdim: yozuvchi yechishni qiyinlashtirish uchun so‘zlarini oralarida bo‘shliq qoldirmay qo‘shib yozishni maqsad qilgan. Unchalik o‘tkir aqlli bo‘lmagan odam bunday maqsadni ko‘zlaganda, deyarli albatta haddan oshirib yuboradi. Yozish jarayonida mazmunda tabiiy ravishda to‘xtam yoki nuqta talab qiladigan joyga yetganda, u belgilarini aynan shu yerda odatdagidan ham zichroq terib yuborishga juda moyil bo‘ladi. Agar qo‘lyozmaga qarasangiz, bunday g‘ayrioddiy zichlikning beshta holatini osongina topasiz. Shu ishoraga tayanib, matnni shunday bo‘laklarga ajratdim: «Episkop mehmonxonasida, shaytonning o‘rindig‘ida yaxshi oyna — qirq bir gradus o‘n uch minut — shimoli-sharq, shimolga og‘ib — asosiy shox, yettinchi shox, sharq tomoni — o‘lik kallasining chap ko‘zidan otish — daraxtdan o‘q tushgan joy orqali to‘g‘ri chiziq, ellik fut nariga».

— Bu bo‘linish ham meni hamon zulmatda qoldiradi, — dedim men.

— Meni ham bir necha kun zulmatda qoldirdi, — javob berdi Legran, — bu kunlarda men Sallivan oroli atrofida «Episkop mehmonxonasi» deb ataladigan biror bino bor-yo‘qligini tirishqoqlik bilan surishtirdim; albatta, «hostel» degan eskirgan so‘zni tashlab, «hotel» deb so‘radim. Bu haqda hech qanday ma’lumot ololmay, qidiruv doiramni kengaytirib, ishni tizimliroq olib bormoqchi bo‘lib turganimda, bir kuni ertalab xayolimga to‘satdan bu «Bishop’s Hostel» — «Episkop mehmonxonasi» qadim-qadimdan oroldan to‘rt milcha shimoldagi qadimiy qo‘rg‘onga egalik qilib kelgan Bessop ismli eski oilaga qandaydir aloqasi bo‘lishi mumkin, degan fikr keldi — inglizchada «Bishop» va «Bessop» deyarli bir xil eshitiladi. Shunga ko‘ra plantatsiyaga bordim va u yerdagi keksa qora tanlilar orasida surishtiruvlarimni qaytadan boshladim. Nihoyat, eng keksa ayollardan biri Bessop qal’asi degan joyni eshitganini va meni u yerga boshlab bora olishini aytdi, ammo bu qal’a ham, mehmonxona ham emas, baland bir qoya ekan.

Men unga mehnati uchun yaxshi haq to‘lashni taklif qildim va u biroz ikkilangach, meni o‘sha joyga boshlab borishga rozi bo‘ldi. Biz uni unchalik qiynalmay topdik; ayolni jo‘natib yuborib, joyni ko‘zdan kechirishga kirishdim. «Qal’a» tartibsiz to‘plangan jarlik va qoyalardan iborat edi — ulardan biri balandligi bilan ham, alohida turgani va go‘yo sun’iy ko‘rinishi bilan ham ajralib turardi. Uning cho‘qqisiga tirmashib chiqdim va endi nima qilishni bilmay, ancha dovdirab qoldim.

Shu tarzda o‘yga botib turganimda, ko‘zim qoyaning sharqiy yuzidagi, men turgan cho‘qqidan bir yardcha pastdagi tor bir supachaga tushdi. Bu supacha o‘n sakkiz dyuymcha chiqib turar, eni bir futdan oshmas, uning tepasidagi qoya o‘yig‘i esa unga ota-bobolarimiz ishlatgan orqasi botiq kreslolardan biriga qo‘pol o‘xshashlik berardi. Bu qo‘lyozmada ishora qilingan «shaytonning o‘rindig‘i» ekaniga hech shubha qilmadim va endi jumboqning butun sirini anglagandek bo‘ldim.

«Yaxshi oyna» faqat durbinni anglatishi mumkinligini bilardim, chunki dengizchilar «glass» — «oyna» so‘zini kamdan-kam boshqa ma’noda ishlatadi. Endi bu yerda durbindan foydalanish kerakligini va undan foydalanadigan, hech qanday o‘zgarishga yo‘l qo‘ymaydigan aniq kuzatuv nuqtasi borligini darhol tushundim. «Qirq bir gradus o‘n uch minut» va «shimoli-sharq, shimolga og‘ib» degan iboralar durbinni to‘g‘rilash uchun ko‘rsatma ekaniga ham ikkilanmay ishondim. Bu kashfiyotlardan qattiq hayajonlanib, uyga shoshildim, durbin topib, qoyaga qaytdim.

Supachaga tushib, unda faqat bitta aniq holatdagina o‘tirish mumkinligini bildim. Bu dalil avvaldan o‘ylagan fikrimni tasdiqladi. Durbindan foydalanishga kirishdim. Albatta, «qirq bir gradus o‘n uch minut» faqat ko‘rinadigan ufqdan yuqoriga ko‘tarilish burchagini anglatishi mumkin edi, chunki gorizontal yo‘nalish «shimoli-sharq, shimolga og‘ib» degan so‘zlar bilan aniq ko‘rsatilgan edi. Bu yo‘nalishni cho‘ntak kompasi yordamida darhol aniqladim; keyin durbinni chamalab imkon qadar qirq bir gradus balandlikka to‘g‘rilab, uni ehtiyotkorlik bilan yuqori-pastga surdim, oxiri nigohim uzoqda boshqalardan baland ko‘tarilib turgan katta daraxt barglaridagi doira shaklidagi tirqish, ya’ni ochiq joyga tushib to‘xtadi. Bu tirqishning o‘rtasida oq dog‘ni ko‘rdim, ammo avvaliga uning nima ekanini ajrata olmadim. Durbinning fokusini to‘g‘rilab, yana qaradim va endi bu inson bosh suyagi ekanini aniqladim.

Bu kashfiyotdan keyin shunchalik umidga to‘ldimki, jumboqni yechilgan deb hisobladim; chunki «asosiy shox, yettinchi shox, sharq tomoni» degan ibora faqat bosh suyagining daraxtdagi o‘rnini anglatishi mumkin edi, «o‘lik kallasining chap ko‘zidan otish» esa ko‘milgan xazinani izlash nuqtai nazaridan faqat bitta talqinga yo‘l qo‘yardi. Maqsad bosh suyagining chap ko‘zidan o‘q tushirish ekanini va tananing eng yaqin nuqtasidan «o‘q tushgan joy» orqali o‘tkazilib, undan ellik fut masofaga davom ettirilgan to‘g‘ri chiziq aniq bir nuqtani ko‘rsatishini tushundim — va bu nuqta ostida qimmatbaho narsa yashirilgan bo‘lishi hech bo‘lmaganda mumkin, deb o‘yladim.

— Bularning hammasi, — dedim men, — nihoyatda ravshan va garchi zukkolik bilan o‘ylab topilgan bo‘lsa-da, oddiy va aniq. Episkop mehmonxonasidan ketgach, keyin nima bo‘ldi?

— Xo‘sh, daraxtning joylashuvini sinchiklab belgilab olib, uyga qaytdim. Ammo «shaytonning o‘rindig‘i»dan turishim bilan doira shaklidagi tirqish g‘oyib bo‘ldi; keyin qanchalik aylanib qaramay, uni bir marta ham ko‘ra olmadim. Menimcha, bu butun ishdagi eng zukko jihat shuki (takroriy tajribalar meni bunga ishontirdi), o‘sha doira shaklidagi tirqish qoya yuzidagi tor supachadan boshqa hech bir yetib boriladigan nuqtadan ko‘rinmaydi.

«Episkop mehmonxonasi»ga qilgan bu safarimda menga Yupiter hamroh bo‘lgan edi; u, shubhasiz, so‘nggi bir necha haftadan beri o‘ychan bo‘lib qolganimni payqab, meni yolg‘iz qoldirmaslikka alohida harakat qilardi. Ammo ertasi kuni juda erta turib, uning qo‘lidan sirg‘alib chiqishga muvaffaq bo‘ldim va daraxtni izlab tepaliklarga ketdim. Ko‘p mashaqqatdan so‘ng uni topdim. Kechasi uyga qaytganimda xizmatkorim meni kaltaklamoqchi bo‘ldi. Sarguzashtning qolgan qismini, menimcha, siz ham men kabi yaxshi bilasiz.

— Menimcha, — dedim men, — birinchi marta qaziganimizda Yupiter ahmoqlik qilib qo‘ng‘izni bosh suyagining chap ko‘zidan emas, o‘ng ko‘zidan tushirib yuborgani uchun joyni topa olmadingiz.

— Xuddi shunday. Bu xato «o‘q tushgan joy»da — ya’ni daraxtga eng yaqin qoziqning o‘rnida — ikki yarim dyuymcha farq qildi; agar xazina «o‘q tushgan joy» ostida bo‘lganida, xato unchalik ahamiyatli bo‘lmasdi; ammo «o‘q tushgan joy» va daraxtning eng yaqin nuqtasi yo‘nalish chizig‘ini belgilash uchun ikki nuqta, xolos edi; albatta, boshida qanchalik arzimas bo‘lmasin, xato chiziq bo‘ylab yurgan sari kattalashib bordi va ellik fut yurganimizda bizni izdan butunlay adashtirib yubordi. Agar xazina chindan ham shu yerda qayerdadir ko‘milgan, degan ichimdagi chuqur ishonch bo‘lmaganida, butun mehnatimiz zoe ketishi mumkin edi.

— Lekin dabdabali gaplaringiz, qo‘ng‘izni aylantirib yurishingiz — naqadar g‘alati edi! Men sizni jinni bo‘lib qolgan deb ishongan edim. Nega bosh suyagidan o‘q emas, aynan qo‘ng‘izni tushirishni talab qildingiz?

— Rostini aytsam, aqlimning sog‘ligiga ochiqdan-ochiq shubha qilayotganingizdan biroz ranjigan edim va shuning uchun sizni o‘zimcha, jimgina, biroz jiddiy sirlilik bilan jazolashga qaror qildim. Shuning uchun qo‘ng‘izni aylantirdim, shuning uchun uni daraxtdan tushirdim. Bu oxirgi fikrni qo‘ng‘izning juda og‘irligi haqidagi gapingiz uyg‘otdi.

— Ha, tushunaman; endi meni faqat bir narsa qiynayapti. Chuqurdan topilgan skeletlarni qanday tushunish kerak?

— Bu savolga men ham sizdan ko‘ra yaxshiroq javob bera olmayman. Ammo ularni tushuntirishning faqat bitta ishonarli yo‘li borga o‘xshaydi — garchi mening taxminim nazarda tutadigan bunday vahshiylikka ishonish dahshatli bo‘lsa-da. Ravshanki, Kidd — agar bu xazinani chindan ham Kidd yashirgan bo‘lsa, bunga esa shubham yo‘q — ravshanki, bu ishda unga yordam berishgan bo‘lishi kerak. Ammo ish tugagach, u sirdan xabardor bo‘lgan barcha ishtirokchilarni yo‘qotishni ma’qul ko‘rgan bo‘lishi mumkin. Ehtimol, sheriklari chuqurda band bo‘lgan paytda ketmonning bir-ikki zarbasi yetarli bo‘lgandir; ehtimol, o‘nlab zarba kerak bo‘lgandir — kim ham bilardi?