To‘g‘ri! Asabiy edim — juda-juda, dahshatli darajada asabiy edim va hozir ham shundayman; lekin nega meni telba deysiz? Kasallik sezgilarimni o‘tkirlashtirdi, xolos — ularni yo‘q qilmadi, o‘tmaslashtirmadi. Ayniqsa, eshitish qobiliyatim behad o‘tkir edi. Osmonu yerdagi barcha narsalarni eshitardim. Do‘zaxdagi ko‘p narsalarni ham eshitardim. Xo‘sh, shunday ekan, men qanday qilib telba bo‘lay? Quloq soling! Va butun voqeani sizga qanchalik sog‘lom aql bilan, qanchalik xotirjam so‘zlab berishimni kuzating.

Bu fikr miyamga qanday kirib qolganini aytib berolmayman; ammo bir marta tug‘ilgach, kechayu kunduz meni tinch qo‘ymadi. Hech qanday maqsad yo‘q edi. Hech qanday ehtiros yo‘q edi. Men cholni yaxshi ko‘rardim. U menga hech qachon yomonlik qilmagan. Hech qachon meni haqorat qilmagan. Uning oltinlariga ko‘zim yo‘q edi. Menimcha, hammasiga uning ko‘zi sabab edi! Ha, aynan shu! Uning ko‘zi tasqaraning ko‘ziga o‘xshardi — ustini parda qoplagan, rangpar havorang ko‘z. Har gal u menga tushganda, qonim muzlab ketardi; shu tariqa asta-sekin — juda-juda asta-sekin — cholning jonini olishga va shu yo‘l bilan o‘sha ko‘zdan abadiy qutulishga ahd qildim.

Gap mana bunda. Siz meni telba deb o‘ylaysiz. Telbalar hech narsani bilmaydi. Ammo siz meni ko‘rsangiz edi! Ishga qanchalik oqilona kirishganimni — qanchalik ehtiyotkorlik bilan, qanchalik uzoqni ko‘zlab, qanchalik ustalik bilan niqoblanib ish tutganimni ko‘rsangiz edi! Uni o‘ldirishdan oldingi butun bir hafta davomida cholga hech qachon bunchalik mehribon bo‘lmaganman. Har kecha, yarim tunda, eshigining tutqichini burab, uni ochardim — oh, shunchalik ohista! So‘ngra boshim sig‘adigan darajada tirqish ochgach, ichkariga yopiq fonarni tiqardim — yopiq, butunlay yopiq, toki undan biror nur chiqmasin — keyin boshimni suqardim. Oh, boshimni qanchalik ayyorlik bilan suqqanimni ko‘rsangiz, kulib yuborardingiz! Cholning uyqusini buzmaslik uchun uni sekin — juda-juda sekin surardim. Butun boshimni tirqishdan shunchalik kiritib, u to‘shagida yotganini ko‘ra olgunimcha bir soat vaqt ketardi. Ha! Telba odam shunchalik aqlli bo‘larmidi? So‘ngra boshim xonaga yaxshilab kirgach, fonarni ehtiyotkorlik bilan ochardim — oh, shunchalik ehtiyotkorlik bilan (chunki oshiq-moshiqlari g‘ichirlardi) — faqat bitta ingichka nur tasqara ko‘ziga tushadigan qilib ochardim. Shuni yetti uzun kecha qildim — har kecha aynan yarim tunda — ammo ko‘zni doim yumuq holda topardim; shuning uchun ishni bajarishning iloji yo‘q edi, chunki meni cholning o‘zi emas, uning Yomon Ko‘zi bezovta qilardi. Har tong, kun yorishgach, uning xonasiga dadil kirib, u bilan bemalol gaplashardim, ismini aytib iliq ohangda chaqirardim, kechani qanday o‘tkazganini so‘rardim. Ko‘rib turibsizki, har kecha aynan soat o‘n ikkida u uxlab yotganda unga qarab turishimdan shubhalanish uchun u nihoyatda zukko chol bo‘lishi kerak edi.

Sakkizinchi kechasi eshikni odatdagidan ham ehtiyotkorroq ochdim. Soatning minut mili ham mening qo‘limdan tezroq harakatlanardi. O‘sha kechaga qadar o‘z kuchimni, o‘z zukkoligimni hech qachon bunchalik his qilmagan edim. G‘alaba tuyg‘usini zo‘rg‘a ichimga sig‘dirardim. O‘ylab ko‘ring: men u yerda eshikni asta-sekin ochib turibman, u esa mening yashirin ishlarim va o‘ylarimni tushida ham ko‘rmaydi. Bu fikrdan ichimda kulib yubordim; balki u eshitib qoldi shekilli, chunki go‘yo cho‘chib ketgandek to‘shakda birdan qimirladi. Endi meni orqaga tisarildi, deb o‘ylarsiz — yo‘q. Uning xonasi qalin zulmatdan qatrondek qop-qora edi (chunki o‘g‘rilardan qo‘rqib, darchalar mahkam berkitilgan edi), shuning uchun u eshik ochilayotganini ko‘ra olmasligini bilardim va uni bir maromda, bir maromda itarishda davom etdim.

Boshimni ichkariga suqib, endi fonarni ochmoqchi bo‘lib turgan edim, bosh barmog‘im tunuka ilgakdan sirg‘alib ketdi va chol to‘shakda sakrab turib, qichqirdi:

— Kim bor?

Men qimir etmay, jim turdim. Butun bir soat davomida birorta mushagimni ham qimirlatmadim, bu orada uning qayta yotganini ham eshitmadim. U hamon to‘shakda o‘tirib, quloq solardi — xuddi men tunma-tun devordagi o‘lim soatchalarining chiqillashiga quloq solganimdek.

Ko‘p o‘tmay sekin bir ingrashni eshitdim va bu o‘limdan qo‘rqqan odamning ingrashi ekanini bildim. Bu og‘riq yoki qayg‘u ingrashi emasdi — oh, yo‘q! — bu dahshatga to‘lib-toshgan qalbning tub-tubidan ko‘tariladigan past, bo‘g‘iq tovush edi. Men bu tovushni yaxshi bilardim. Ko‘p kechalar, aynan yarim tunda, butun olam uxlab yotganda, u mening ko‘ksimdan otilib chiqib, meni o‘rtagan dahshatlarni o‘zining qo‘rqinchli aks-sadosi bilan yanada chuqurlashtirgan. Aytdim-ku, uni yaxshi bilardim. Chol nimani his qilayotganini bilardim va ichimda kulsam-da, unga achinardim. U to‘shakda ag‘darilgandagi o‘sha birinchi kichik shovqindan beri uyg‘oq yotganini bilardim. O‘shandan beri qo‘rquvi tobora kuchayib borardi. U bu qo‘rquvni asossiz deb o‘ylashga urinardi, ammo uddalay olmasdi. O‘ziga o‘zi: «Bu shunchaki mo‘ridagi shamol, xolos — bu poldan o‘tib ketgan sichqon, xolos», yoki «Bu bir marta chirillagan chigirtka, boshqa hech narsa emas», derdi. Ha, u o‘zini shu taxminlar bilan ovutishga urinardi, ammo hammasi behuda edi. Hammasi behuda edi, chunki O‘lim unga yaqinlashar ekan, qora soyasini oldiga solib, qurbonini o‘rab olgan edi. Va aynan ko‘rinmas soyaning ana shu motamli ta’siri uni — garchi u na ko‘rgan, na eshitgan bo‘lsa-da — xonada mening boshim borligini his qilishga majbur qilardi.

Uzoq, juda sabr bilan kutib, uning yotganini eshitmagach, fonarda kichkina — juda-juda kichkina tirqish ochishga qaror qildim. Va uni ochdim — qanchalik o‘g‘rincha, o‘g‘rincha ochganimni tasavvur ham qilolmaysiz — nihoyat, o‘rgimchak ipidek yagona xira nur tirqishdan otilib chiqib, to‘ppa-to‘g‘ri tasqara ko‘ziga tushdi.

Ko‘z ochiq edi — katta-katta ochiq — va unga tikilarkanman, g‘azabim qaynab ketdi. Men uni mutlaqo aniq ko‘rdim — butunlay xira havorang, ustida suyak iligimgacha muzlatadigan jirkanch parda bor edi; ammo cholning yuzidan yoki gavdasidan boshqa hech narsani ko‘rmasdim, chunki nurni go‘yo sezgi bilan aynan o‘sha la’nati nuqtaga to‘g‘rilagan edim.

Axir sizga aytmaganmidim, siz telbalik deb o‘ylayotgan narsa sezgilarning haddan tashqari o‘tkirligi, xolos? Mana endi, deyman, qulog‘imga paxtaga o‘ralgan soat chiqaradigan tovushga o‘xshash past, bo‘g‘iq, tez-tez urayotgan tovush keldi. Bu tovushni ham yaxshi bilardim. Bu cholning yuragi urishi edi. U g‘azabimni yanada oshirdi — xuddi baraban sadosi askarni jasoratga undaganidek.

Lekin men hamon o‘zimni tiyib, qimirlamay turdim. Zo‘rg‘a nafas olardim. Fonarni qimirlatmay ushlab turdim. Nurni ko‘zga qanchalik barqaror tutib tura olishimni sinab ko‘rdim. Bu orada yurakning do‘zaxona dukurlashi kuchayib borardi. U har lahza tezlashib, tobora balandroq eshitilardi. Cholning qo‘rquvi chegarasiz bo‘lsa kerak! U balandlashib borardi, deyman, har lahza balandlashardi! Meni yaxshi tushunyapsizmi? Sizga asabiyman, degan edim — shundayman ham. Va endi, tunning o‘lik soatida, o‘sha eski uyning dahshatli sukunati ichida bunday g‘alati tovush meni jilovlab bo‘lmas dahshatga soldi. Shunga qaramay, yana bir necha daqiqa o‘zimni tiyib, qimirlamay turdim. Ammo urish tobora balandlashardi, balandlashardi! Yurak yorilib ketsa kerak, deb o‘yladim. Endi meni yangi xavotir chulg‘adi — bu tovushni qo‘shnilardan biri eshitib qolishi mumkin edi! Cholning soati yetgan edi! Baland qichqiriq bilan fonarni lang ochib, xonaga otilib kirdim. U bir marta chinqirdi — faqat bir marta. Bir lahzada uni polga sudrab tushirdim va og‘ir to‘shakni ustiga ag‘dardim. Ishning shu qadar bitganini ko‘rib, quvnoq jilmaydim. Biroq ko‘p daqiqalar davomida yurak bo‘g‘iq tovush bilan urishda davom etdi. Lekin bu meni bezovta qilmadi — devor ortidan eshitilmasdi. Nihoyat, u to‘xtadi. Chol o‘lgan edi. To‘shakni olib, jasadni ko‘zdan kechirdim. Ha, u toshdek, toshdek o‘lik edi. Qo‘limni yuragi ustiga qo‘yib, ko‘p daqiqalar ushlab turdim. Hech qanday urish yo‘q edi. U toshdek o‘lik edi. Uning ko‘zi endi meni boshqa bezovta qilmaydi.

Agar hali ham meni telba deb o‘ylasangiz, jasadni yashirish uchun ko‘rgan oqilona choralarimni tasvirlab berganimda, bunday o‘ylamay qo‘yasiz. Tun oxirlab borardi, men shoshib, ammo jimgina ishladim. Avvalo jasadni bo‘laklarga ajratdim. Boshini, qo‘llarini va oyoqlarini kesib oldim.

So‘ngra xona polidan uchta taxtani ko‘chirdim va hammasini to‘sinlar orasiga joyladim. Keyin taxtalarni shunchalik ustalik bilan, shunchalik ayyorlik bilan qaytadan joyiga qo‘ydimki, hech bir inson ko‘zi — hatto uning ko‘zi ham — biror nuqson topa olmasdi. Yuvadigan hech narsa yo‘q edi — hech qanday dog‘, birorta qon tomchisi ham. Men bunga juda ehtiyot bo‘lgan edim. Hammasi tog‘oraga tushgan edi — ha-ha!

Bu ishlarni tugatganimda soat to‘rt edi — hali ham yarim tundagidek qorong‘i. Qo‘ng‘iroq soatni urayotganda, ko‘cha eshigi taqilladi. Eshikni ochish uchun yengil ko‘ngil bilan pastga tushdim — endi nimadan qo‘rqishim kerak edi? Uchta kishi kirib keldi va o‘zlarini nihoyatda xushmuomalalik bilan politsiya xodimlari deb tanishtirdi. Kechasi qo‘shnilardan biri chinqiriqni eshitgan; jinoyat sodir bo‘lganidan shubha tug‘ilgan; politsiya mahkamasiga xabar berilgan va ular — xodimlar — uyni tintuv qilish uchun yuborilgan ekan.

Men jilmaydim — nimadan qo‘rqishim kerak edi? Janoblarni xush kelibsiz, deb kutib oldim. Chinqiriq, dedim, tushimda o‘zim qichqirganman. Chol esa, deb qo‘shib qo‘ydim, qishloqqa ketgan. Mehmonlarimni butun uy bo‘ylab olib yurdim. Ularga qidiring, yaxshilab qidiring, dedim. Nihoyat, ularni cholning xonasiga boshlab kirdim. Uning boyliklarini — hech kim tegmagan, butun-butun holda — ko‘rsatdim. O‘zimga bo‘lgan ishonchning jo‘shqinligida xonaga stullar olib kirdim va ularga shu yerda charchoqlarini chiqarishni taklif qildim, o‘zim esa to‘liq g‘alabamning telbavor dadilligida o‘z stulimni aynan qurbonning jasadi yotgan joyning ustiga qo‘ydim.

Xodimlar qanoatlandi. Mening o‘zimni tutishim ularni ishontirgan edi. Men g‘ayrioddiy darajada bemalol edim. Ular o‘tirishdi va men quvnoq javob berib turarkanman, ular oddiy narsalar haqida suhbatlashishdi. Biroq ko‘p o‘tmay rangim o‘chayotganini sezdim va ularning ketishini istab qoldim. Boshim og‘rirdi, qulog‘imda go‘yo jaranglash eshitilardi; ammo ular hamon o‘tirib, hamon suhbatlashardi. Jaranglash aniqroq bo‘la boshladi — u davom etar va tobora aniqlashib borardi. Bu tuyg‘udan qutulish uchun yanada erkinroq gapira boshladim, ammo u davom etdi va tobora aniq tus oldi — nihoyat, bu shovqin quloqlarim ichida emasligini angladim.

Shubhasiz, endi rangim juda oqarib ketgandi; ammo men yanada ravonroq, ovozimni ko‘tarib gapirardim. Tovush esa kuchayib borardi — men nima ham qila olardim? Bu past, bo‘g‘iq, tez-tez urayotgan tovush edi — xuddi paxtaga o‘ralgan soat chiqaradigan tovushning o‘zi. Nafasim qisib qoldi, ammo xodimlar hamon uni eshitmasdi. Men tezroq, yanada qizg‘inroq gapirardim; ammo shovqin to‘xtovsiz kuchayardi. O‘rnimdan turib, arzimas narsalar haqida baland ovozda, qo‘llarimni keskin silkitib bahslashdim; ammo shovqin to‘xtovsiz kuchayardi. Nega ular ketmayapti? Go‘yo ularning gaplaridan g‘azabim qaynab ketgandek, og‘ir qadamlar bilan xonada u yoqdan bu yoqqa yurdim — ammo shovqin to‘xtovsiz kuchayardi. Ey Xudo! Nima qilishim kerak edi? Og‘zimdan ko‘pik sochdim — alahsiradim — so‘kindim! O‘tirgan stulimni silkitib, taxtalar ustida g‘ichirlatib sudradim, ammo shovqin hamma narsadan ustun kelib, uzluksiz kuchayib borardi. U balandlashardi — balandlashardi — balandlashardi! Odamlar esa hamon xushchaqchaq suhbatlashib, jilmayishardi. Nahotki ular eshitmayotgan bo‘lsa? Qodir Xudo! Yo‘q, yo‘q! Ular eshitishardi! Shubhalanishardi! Bilishardi! Ular mening dahshatimni masxara qilishardi! Men shunday o‘yladim va hozir ham shunday o‘ylayman. Ammo har qanday narsa bu azobdan yaxshiroq edi! Har qanday narsaga bu masxaradan ko‘ra osonroq chidash mumkin edi! Men bu ikkiyuzlamachi tabassumlarga ortiq chiday olmasdim! Yo qichqirishim, yo o‘lishim kerakligini his qildim! Mana yana — eshityapsizmi? Balandroq! Balandroq! Balandroq! Balandroq!

— Yaramaslar! — chinqirdim men. — Ortiq niqoblanmanglar! Ishni bo‘ynimga olaman! Taxtalarni ko‘chiringlar! Mana bu yerda, mana bu yerda! Bu uning jirkanch yuragining urishi!