«Qizil o‘lim» allaqachondan beri mamlakatni vayron qilib kelardi. Hech bir o‘lat bunchalik halokatli, bunchalik jirkanch bo‘lmagan edi. Uning timsoli ham, muhri ham qon edi — qonning qizilligi va dahshati. Avval o‘tkir og‘riqlar, keyin to‘satdan bosh aylanishi boshlanar, so‘ngra teri teshiklaridan qon sizib, odam halok bo‘lardi. Qurbonning badanidagi, ayniqsa, yuzidagi qip-qizil dog‘lar uni yaqinlarining yordami va hamdardligidan mahrum etuvchi o‘lat tamg‘asi edi. Kasallikning boshlanishi, avj olishi va oxiri — hammasi yarim soat ichida kechardi.

Biroq shahzoda Prospero baxtiyor, qo‘rqmas va zukko edi. Uning yurti aholisi yarimga kamayib qolganda, u saroyidagi ritsarlar va xonimlar orasidan mingta sog‘lom va beg‘am do‘stini huzuriga chorladi va ular bilan birga qal’adek mustahkam monastirlaridan birining olis xilvatiga chekindi. Bu shahzodaning g‘aroyib, ammo ulug‘vor didi bilan qurilgan keng va hashamatli bino edi. Uni baland, mustahkam devor o‘rab turardi. Devorning darvozalari temirdan edi. Saroy ahli ichkariga kirgach, o‘choqlar va og‘ir bolg‘alar keltirib, zulfinlarni payvandlab tashladi. Ichkaridagilardan birortasi to‘satdan umidsizlik yoki telbalikka berilsa, na kirishga, na chiqishga yo‘l qoldirmaslikka ahd qilishdi. Monastir mo‘l-ko‘l oziq-ovqat bilan ta’minlangan edi. Shunday ehtiyot choralari bilan saroy ahli yuqumli kasallikka pisand qilmasa ham bo‘lardi. Tashqi dunyo o‘z g‘amini o‘zi yesin. Bu orada qayg‘urish yoki o‘ylash ahmoqlik edi. Shahzoda ko‘ngilxushlikning barcha vositalarini muhayyo qilgan edi. Masxarabozlar bor edi, bado‘ha shoirlar bor edi, raqqoslar bor edi, sozandalar bor edi, Go‘zallik bor edi, sharob bor edi. Bularning bari va xavfsizlik ichkarida edi. Tashqarida esa «Qizil o‘lim» bor edi.

Xilvatga chekinganining beshinchi yoki oltinchi oyi oxirlarida, tashqarida o‘lat eng shiddatli avjga chiqqan bir paytda, shahzoda Prospero ming nafar do‘stiga misli ko‘rilmagan dabdabali niqobli bazm berdi.

Bu niqobli bazm nafsni qitiqlovchi manzara edi. Ammo avval bazm o‘tgan xonalar haqida so‘zlab beray. Ular yettita edi — shohona xonalar qatori. Ko‘p saroylarda bunday xonalar uzun va to‘g‘ri bir qator hosil qiladi, ikki tavaqali eshiklar esa ikki tomonga deyarli devorgacha surilib ochiladi, shu bois butun qatorni boshidan oxirigacha bemalol ko‘rish mumkin. Bu yerda esa butunlay boshqacha edi — gersogning g‘aroyib narsalarga ishqibozligini hisobga olsak, buni kutsa ham bo‘lardi. Xonalar shunchalik notekis joylashgan ediki, ko‘z bir vaqtning o‘zida bittadan sal ko‘proq xonanigina qamrab olardi. Har yigirma-o‘ttiz qadamda keskin burilish bo‘lar, har burilishda yangi manzara ochilardi. O‘ng va chapda, har bir devorning o‘rtasida baland va ingichka gotik deraza xonalar qatorining egri-bugri yo‘lini takrorlovchi yopiq yo‘lakka qarab turardi. Bu derazalar rangli oynadan bo‘lib, ularning rangi qaysi xonaga ochilsa, o‘sha xona bezaklarining asosiy rangiga mos edi. Masalan, sharqiy chekkadagi xona ko‘k rangda bezatilgan edi — uning derazalari ham yorqin ko‘k edi. Ikkinchi xonaning bezaklari va gilamlari to‘q qirmizi edi, bu yerdagi oynalar ham qirmizi edi. Uchinchisi butunlay yashil edi, derazalari ham shunday. To‘rtinchisi to‘q sariq rangda jihozlangan va yoritilgan edi, beshinchisi — oq, oltinchisi — binafsharang. Yettinchi xona esa butun shiftini qoplab, devorlardan pastga osilib tushgan va o‘sha matodan, o‘sha rangdagi gilam ustiga og‘ir burmalar bo‘lib yotgan qora baxmal pardalarga butunlay o‘ralgan edi. Lekin faqat shu xonadagina derazalarning rangi bezaklarga mos kelmasdi. Bu yerdagi oynalar qip-qizil edi — to‘q qon rangida. Yetti xonaning birortasida ham — u yoq-bu yoqqa sochilib yotgan yoki shiftdan osilib turgan behisob oltin bezaklar orasida — biror chiroq yoki shamdon yo‘q edi. Xonalar qatorida chiroq yoki shamdan taraladigan hech qanday yorug‘lik yo‘q edi. Ammo xonalar bo‘ylab cho‘zilgan yo‘laklarda har bir derazaning ro‘parasida og‘ir uchoyoq turar, uning ustidagi manqalda olov yonib, nurlarini rangli oyna orqali xonaga sochar va uni ko‘zni qamashtiradigan darajada yoritardi. Shu tariqa son-sanoqsiz rang-barang va g‘aroyib manzaralar hosil bo‘lardi. Biroq g‘arbiy, ya’ni qora xonada qon rangli oynalardan qora pardalarga tushayotgan olov yorug‘i nihoyatda dahshatli ta’sir qilar va ichkariga kirganlarning yuziga shunday vahshiy tus berardiki, davradagilarning ozchiligigina bu xonaga qadam qo‘yishga jur’at etardi.

Shu xonada, g‘arbiy devorga taqab, qora daraxtdan yasalgan ulkan soat ham turardi. Uning mayatnigi bo‘g‘iq, og‘ir, bir xil zarb bilan u yoqdan bu yoqqa tebranardi; minut mili siferblatni aylanib chiqib, soat bong urish payti kelganda, soatning mis ko‘ksidan tiniq, baland, chuqur va nihoyatda ohangdor, ammo shu qadar g‘alati sado va urg‘uga ega tovush chiqardiki, har soat o‘tganda orkestr sozandalari bu tovushga quloq solish uchun bir lahzaga chalishdan to‘xtashga majbur bo‘lardi; shu sababli vals raqqoslari ham beixtiyor aylanishdan to‘xtardi; butun shod-xurram davrani qisqa bir sarosima qamrab olardi; soat bonglari hali jaranglab turgan paytda eng beg‘am odamlarning ham rangi oqarib ketgani, keksaroq va vazminroqlari esa go‘yo chalkash xayolga yoki o‘yga botgandek qo‘llarini peshonalariga yuritgani ko‘zga tashlanardi. Ammo aks-sado butunlay tingach, davrani darhol yengil kulgi qamrab olardi; sozandalar go‘yo o‘zlarining asabiyligi va ahmoqligidan kulgandek bir-birlariga qarab jilmayishar va soatning keyingi bongi ularda bunday tuyg‘u uyg‘otmasligiga bir-birlariga pichirlab qasam ichishardi; so‘ngra oltmish daqiqa (uchib o‘tayotgan Vaqtning uch ming olti yuz soniyasi) o‘tgach, soat yana bong urar va yana o‘sha sarosima, o‘sha titroq, o‘sha o‘yga botish takrorlanardi.

Shunga qaramay, bu quvnoq va dabdabali bazm edi. Gersogning didi o‘ziga xos edi. U ranglar va ta’sirchanlikni nozik his qilardi. Oddiy modaning qoidalarini pisand qilmasdi. Uning rejalari dadil va otashin, g‘oyalari esa vahshiy bir jilo bilan porlardi. Ba’zilar uni telba deb o‘ylashi mumkin edi. Uning izdoshlari bunday emasligini his qilardi. Uning telba emasligiga ishonch hosil qilish uchun uni eshitish, ko‘rish va unga qo‘l tekkizish kerak edi.

Bu katta bayram munosabati bilan yetti xonaning ko‘chma bezaklarini asosan uning o‘zi tayinlagan edi; niqobdagilarga qiyofa bergan ham uning o‘z didi edi. Ishonavering, ular g‘aroyib edi. Ko‘zni qamashtiradigan yaltiroqlik, o‘tkir zavq va xayoliy narsalar ko‘p edi — keyinchalik «Ernani»da ko‘rilgan narsalarning ko‘pi. Qo‘l-oyoqlari va kiyimlari bir-biriga mos kelmaydigan arabeska qiyofalar bor edi. Telba odam o‘ylab topadigan alahsirash xayollari bor edi. Go‘zal narsalar ko‘p, beodob narsalar ko‘p, g‘alati narsalar ko‘p, dahshatli narsalar ozroq va jirkanish uyg‘otadigan narsalar ham oz emas edi. Aslida yetti xona bo‘ylab u yoqdan bu yoqqa son-sanoqsiz tushlar kezib yurardi. Bu tushlar xonalarning rangini olib, ichkarida va atrofda to‘lg‘anib yurar, orkestrning vahshiy musiqasini go‘yo o‘z qadamlarining aks-sadosiga aylantirardi. Va mana, baxmalli zalda turgan qora soat bong uradi. Shunda bir lahza hamma narsa qotib qoladi, soatning ovozidan boshqa hamma narsa jim bo‘ladi. Tushlar turgan joylarida muzlab qoladi. Ammo bongning aks-sadolari so‘nadi — ular bor-yo‘g‘i bir lahza davom etgan edi — va ularning ortidan yengil, bo‘g‘iqroq kulgi suzib ketadi. Va yana musiqa avjga chiqadi, tushlar jonlanadi va uchoyoqlardan taralayotgan nurlar o‘tadigan rang-barang derazalardan tus olib, avvalgidan ham quvnoqroq u yoqdan bu yoqqa to‘lg‘anadi. Ammo yetti xonaning eng g‘arbdagisiga endi niqobdagilardan birortasi ham kirishga jur’at etmaydi, chunki tun oxirlab bormoqda, qon rangli oynalardan yanada qizilroq nur oqib kirmoqda, qora pardalarning qoraligi esa vahima soladi; qora gilamga qadam qo‘ygan kishiga yaqin turgan qora soatdan boshqa xonalarning olis shodliklariga berilganlar eshitadigan har qanday tovushdan ham tantanaliroq, salobatliroq bo‘g‘iq bong eshitiladi.

Ammo boshqa xonalar odamlar bilan liq to‘la edi, ularda hayotning yuragi isitmalagandek urardi. Bazm girdobdek aylanib davom etdi, nihoyat soat yarim tunni urishni boshladi. Shunda, aytganimdek, musiqa to‘xtadi, vals raqqoslarining aylanishi tindi va avvalgidek hamma narsa bezovta bir sukutga cho‘mdi. Ammo endi soatning qo‘ng‘irog‘i o‘n ikki marta bong urishi kerak edi; shuning uchun bo‘lsa kerak, bazmdagilar orasidagi o‘ychanroq kishilarning xayoliga ko‘proq vaqt bilan birga ko‘proq o‘y ham o‘rmalab kirdi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, so‘nggi bongning so‘nggi aks-sadolari butunlay sukunatga cho‘kib ulgurmasidan, olomon ichidagi ko‘pchilik shu paytgacha hech kimning e’tiborini tortmagan bir niqobli qiyofa borligini payqashga ulgurdi. Bu yangi mehmon haqidagi mish-mish pichir-pichir bo‘lib atrofga tarqalgach, nihoyat, butun davradan norozilik va hayratni, so‘ngra esa qo‘rquv, dahshat va jirkanishni ifodalovchi g‘ovur-g‘uvur ko‘tarildi.

Men tasvirlagan arvohlar yig‘inida oddiy biror qiyofa bunchalik shov-shuv uyg‘ota olmasligini taxmin qilish qiyin emas. Darhaqiqat, o‘sha kechasi niqobli bazmning erkinligi deyarli cheksiz edi; ammo bu qiyofa har qanday haddan oshib ketgan, hatto shahzodaning chegarasi noaniq odob qoidalaridan ham chiqib ketgan edi. Eng beparvo odamlarning yuragida ham shunday torlar borki, ularga hayajonsiz tegib bo‘lmaydi. Hatto hayot ham, o‘lim ham bir xil hazil bo‘lib qolgan butunlay yo‘ldan ozgan kishilar uchun ham hazil qilib bo‘lmaydigan narsalar bor. Darhaqiqat, butun davra endi notanishning kiyimi va o‘zini tutishida na zakovat, na odob borligini chuqur his qilayotgandek edi. Bu qiyofa novcha va ozg‘in bo‘lib, boshdan-oyoq kafanga o‘ralgan edi. Yuzini yashirgan niqob qotib qolgan murdaning chehrasiga shunchalik o‘xshab yasalgan ediki, eng sinchkov ko‘z ham aldovni payqashga qiynalardi. Shunday bo‘lsa ham, atrofdagi telba bazmchilar bularning hammasiga ma’qullamasa-da, chidashi mumkin edi. Ammo bu niqobdagi o‘zini Qizil o‘lim qiyofasiga solishgacha borgan edi. Uning kiyimi qonga belangan, keng peshonasi va butun yuzi qip-qizil dahshat bilan sachratilgan edi.

Shahzoda Prosperoning ko‘zi bu arvohsimon qiyofaga tushganda (u go‘yo o‘z rolini to‘laroq ijro etish uchun vals raqqoslari orasida sekin va salobatli harakat bilan u yoqdan bu yoqqa kezib yurardi), dastlab u qo‘rquv yoki jirkanishdan qattiq titrab ketgani ko‘rindi; ammo keyingi lahzada peshonasi g‘azabdan qizarib ketdi.

— Kim jur’at etdi? — deb xirillagan ovozda so‘radi u yonida turgan saroy ahlidan. — Kim bizni bu kufrona masxara bilan haqorat qilishga jur’at etdi? Ushlanglar va niqobini yulib olinglar — tong otganda qal’a devoridan kimni osishimizni bilib qo‘yaylik!

Shahzoda Prospero bu so‘zlarni aytganda sharqiy, ya’ni ko‘k xonada turgan edi. Ular yetti xona bo‘ylab baland va aniq jaranglab ketdi, chunki shahzoda dadil va baquvvat odam edi, uning qo‘l siltashi bilan musiqa ham tingan edi.

Shahzoda ko‘k xonada, yonida bir to‘da rangi oqargan saroy ahli bilan turardi. U gapirganda, dastlab bu to‘da shu payt yaqin atrofda turgan va endi vazmin, salobatli qadamlar bilan so‘zlovchiga tobora yaqinlashib kelayotgan begona tomon biroz talpinib qo‘ydi. Ammo niqobdagining telbavor qiyofasi butun davrada uyg‘otgan qandaydir ta’riflab bo‘lmas vahima tufayli uni ushlash uchun qo‘l cho‘zadigan bitta ham odam topilmadi; shu bois u hech qanday to‘siqsiz shahzodadan bir qadam narida o‘tib ketdi; ulkan olomon go‘yo bir turtki bilan xonalarning o‘rtasidan devorlar tomon tisarilar ekan, u boshidanoq o‘ziga xos bo‘lgan o‘sha salobatli va bir maromdagi qadami bilan hech to‘xtamay ko‘k xonadan qirmizi xonaga, qirmizidan yashilga, yashildan to‘q sariqqa, undan oq xonaga va hatto undan binafsharang xonaga o‘tdi — uni to‘xtatish uchun hali hech kim qat’iy harakat qilmagan edi. Ana shunda shahzoda Prospero g‘azabdan va o‘zining bir lahzalik qo‘rqoqligidan uyalganidan telbalarcha olti xona bo‘ylab yugurib ketdi; hammani o‘lim dahshati chulg‘ab olgani uchun hech kim uning ortidan bormadi. U qinidan sug‘urilgan xanjarni baland ko‘targan va shiddat bilan orqaga chekinayotgan qiyofaga uch-to‘rt qadamgacha yaqinlashib qolgan edi, shu payt baxmalli xonaning chekkasiga yetib borgan qiyofa birdan o‘girilib, ta’qib qiluvchiga yuzma-yuz turdi. O‘tkir bir qichqiriq eshitildi — va xanjar yaltirab qora gilamga tushdi, shu zahoti esa uning ustiga shahzoda Prospero jonsiz qulab tushdi. Shunda umidsizlikning telbavor jasoratini to‘plab, bir to‘da bazmchilar birdaniga qora xonaga otilib kirdi va qora soatning soyasida tik va qimirlamay turgan novcha niqobdagini tutib oldi; ammo shunday qo‘pollik bilan changallagan kafan va murdasimon niqob ichida hech qanday qo‘lga ilinadigan tana yo‘qligini ko‘rib, ta’riflab bo‘lmas dahshatdan nafaslari qaytib ketdi.

Endi Qizil o‘limning kelgani tan olindi. U tunda o‘g‘ridek kelgan edi. Bazmchilar o‘z bazmlarining qonga botgan zallarida birin-ketin yiqila boshladi va har biri qanday umidsiz holatda yiqilgan bo‘lsa, o‘sha holatda jon berdi. Qora soatning hayoti ham so‘nggi quvnoq odamning hayoti bilan birga so‘ndi. Uchoyoqlardagi olovlar o‘chdi. Va Zulmat, Chirish va Qizil o‘lim hamma narsa ustidan cheksiz hukmronlik qildi.