O‘zingga ishon

«Ne te quaesiveris extra» — «O‘zingni o‘zingdan tashqarida izlama».

«Inson — o‘z yulduzi; halol va komil insonni Yaratishga qodir qalb esa Har qanday nurga, ta’sirga, taqdirga hukmron; Unga hech narsa erta ham, kech ham kelmaydi. Qilgan ishlarimiz — yaxshi yo yomon farishtalarimiz, Hamisha yonimizda yuruvchi taqdir soyalarimiz.» Bomont va Fletcherning «Halol odamning baxti» asari xotimasidan

Go‘dakni qoyalar uzra tashla, Bo‘ri sutini emizib boq, Lochin, tulki bilan qishlasin u — Qudrat, chaqqonlik bo‘lsin unga qo‘l-oyoq.

Kuni kecha mashhur bir rassom yozgan she’rlarni o‘qidim — ular betakror edi, qolipga solinmagan edi. Mavzu nima bo‘lishidan qat’i nazar, bunday satrlarda qalb doimo bir nasihat eshitadi. Ular uyg‘otgan tuyg‘u ulardagi har qanday fikrdan qimmatliroqdir. O‘z fikringga ishonish, yuragingning tub-tubida o‘zing uchun haqiqat bo‘lgan narsa barcha odamlar uchun ham haqiqat ekaniga ishonish — mana shu daholikdir. Ichingda yashirin yotgan e’tiqodingni ayt — u umumbashariy tuyg‘uga aylanadi; zero eng ichki narsa vaqti kelib eng tashqi narsaga aylanadi va dastlabki fikrimiz bizga Qiyomat karnaylari sadosida qaytib keladi. Aql ovozi har birimizga qanchalik tanish bo‘lmasin, Muso, Aflotun va Miltonga beradigan eng oliy bahomiz shuki, ular kitoblar va an’analarni pisand qilmay, odamlar nima deb o‘ylashini emas, o‘zlari nima deb o‘ylashini aytishgan. Inson shoiru donishmandlar osmonining yorqinligidan ko‘ra, o‘z ongida ichkaridan chaqnab o‘tadigan o‘sha nur uchqunini payqashni va kuzatishni o‘rganishi kerak. Holbuki u o‘z fikrini — faqat o‘ziniki bo‘lgani uchun — e’tibor ham bermay chetga suradi. Har bir daho asarida biz o‘zimiz rad etgan fikrlarni taniymiz: ular bizga qandaydir begonalashgan ulug‘vorlik bilan qaytib keladi. Buyuk san’at asarlarining bizga beradigan bundan ta’sirliroq saboqi yo‘q. Ular bizni, ayniqsa butun ovozlar xori qarshi tomonda bo‘lganida, o‘z beixtiyor taassurotimizga xushchaqchaq qat’iyat bilan sodiq qolishga o‘rgatadi. Aks holda ertaga bir begona odam biz doim o‘ylab, his qilib yurgan narsani ustalik bilan, sog‘lom mantiq bilan aynan aytib qo‘yadi va biz o‘z fikrimizni boshqadan uyalib qabul qilishga majbur bo‘lamiz.

Har bir insonning tarbiyasida shunday payt keladiki, u quyidagi qat’iy ishonchga keladi: hasad — jaholat; taqlid — o‘z-o‘zini o‘ldirish; u o‘zini yaxshisi-yu yomoni bilan o‘z nasibasi sifatida qabul qilishi kerak; keng olam ezgulikka to‘la bo‘lsa-da, unga bir dona to‘yimli bug‘doy ham faqat o‘ziga ishlov berish uchun berilgan yer bo‘lagiga sarflagan mehnati orqaligina yetib keladi. Uning ichidagi kuch tabiatda yangi narsadir: u nimaga qodirligini o‘zidan boshqa hech kim bilmaydi, o‘zi ham sinab ko‘rmaguncha bilmaydi. Bir yuz, bir xarakter, bir voqea unda kuchli taassurot qoldirib, boshqasi hech qanday iz qoldirmasligi bejiz emas. Xotiradagi bu haykaltaroshlik oldindan belgilangan uyg‘unlikdan xoli emas. Ko‘z aynan bir nur tushadigan joyga qo‘yilgan — o‘sha nurga guvohlik bersin deb. Biz o‘zimizni faqat yarim-yorti ifoda etamiz va har birimiz gavdalantirgan o‘sha ilohiy g‘oyadan uyalamiz. Unga bemalol ishonish mumkin — u mutanosib va yaxshi samara beradi, faqat sodiqlik bilan yetkazilsa bas; ammo Yaratgan O‘z ishining qo‘rqoqlar orqali namoyon bo‘lishini istamaydi. Inson ishiga butun qalbini berib, qo‘lidan kelganini qilganida yengil tortadi, quvonadi; boshqacha aytgan yoki qilgan ishi esa unga orom bermaydi. Bu — ozod qilmaydigan ozodlik. Bunday urinishda daholigi uni tark etadi; ilhom pariysi do‘st tutinmaydi; na kashfiyot, na umid qoladi.

O‘zingga ishon: har bir yurak shu temir torga javoban titraydi. Ilohiy taqdir senga topib bergan o‘rinni, zamondoshlaring jamiyatini, voqealar silsilasini qabul qil. Buyuk insonlar doimo shunday qilgan va o‘zlarini bolalarcha ishonch bilan o‘z davrining ruhiga topshirgan; shu bilan ular mutlaqo ishonchli narsa yuraklarida o‘rnashgani, qo‘llari orqali ishlayotgani, butun borliqlarida hukmron ekanini his qilganlarini oshkor etganlar. Biz esa endi kattamiz va o‘sha yuksak taqdirni eng oliy ruh bilan qabul qilishimiz kerak: himoyalangan burchakdagi go‘daklar va bemorlar sifatida emas, inqilobdan qochayotgan qo‘rqoqlar sifatida emas, balki yo‘lboshchilar, xaloskorlar va xayrixohlar sifatida — Qodir Zotning irodasiga bo‘ysunib, Tartibsizlik va Zulmatga qarshi olg‘a bosib.

Bu haqda tabiat bizga bolalar, go‘daklar, hatto hayvonlarning yuzi va xatti-harakatida qanday go‘zal ishoratlar beradi! Bo‘lingan, isyonkor aql, hisob-kitobimiz maqsadimizga qarshi turgan kuch va vositalarni sanab chiqqani uchun tuyg‘uga ishonmaslik — bular ularda yo‘q. Ularning aqli butun, nigohi hali yengilmagan, ularning yuziga qarasak, o‘ng‘aysizlanib qolamiz. Go‘daklik hech kimga moslashmaydi; hamma unga moslashadi: bitta chaqaloq odatda uni erkalab, u bilan o‘ynayotgan to‘rt-besh kattani o‘ziga bo‘ysundiradi. Xuddi shunday, Yaratgan o‘smirlik, yigitlik va yetuklikni ham o‘ziga xos jozibasi va latofati bilan qurollantirgan, uni havas qilarli va yoqimli qilgan, agar u o‘z oyog‘ida mustahkam tursa, uning da’volarini chetga surib bo‘lmaydi. O‘smir siz bilan, men bilan gaplasha olmaydi deb, uni kuchsiz deb o‘ylamang. Quloq soling! Qo‘shni xonada uning ovozi yetarlicha aniq va dadil yangraydi. Ko‘rinib turibdiki, u tengdoshlari bilan qanday gaplashishni biladi. Uyatchanmi yoki dadilmi — u biz kattalarni keraksiz qilib qo‘yishni bilib oladi.

Tushligi muqarrar ekaniga amin bo‘lgan, birovning ko‘nglini olish uchun biror ish qilish yoki gap aytishni xuddi zodagonlardek or biladigan bolalarning beparvoligi — inson tabiatining sog‘lom holatidir. Mehmonxonadagi bola teatrdagi parter tomoshabiniga o‘xshaydi: mustaqil, hech kimga hisob bermaydi, burchagidan o‘tib ketayotgan odamlar va voqealarga qarab, ularni bolalarga xos tez va qisqa yo‘l bilan baholaydi, hukm chiqaradi: yaxshi, yomon, qiziq, bema’ni, notiq, zerikarli. U hech qachon oqibatlar, manfaatlar haqida bosh qotirmaydi; mustaqil, chinakam hukm chiqaradi. Siz unga xushomad qilishingiz kerak, u sizga emas. Kattalarni esa o‘z ongi go‘yo zindonga solib qo‘ygandek. U bir marta shov-shuv bilan ish qilib yoki gapirib qo‘ysa bas — endi u majburiyat ostidagi odam: yuzlab kishilarning xayrixohligi yoki nafrati uni kuzatib turadi va endi ularning his-tuyg‘ularini hisobga olishi shart. Bundan qutulish uchun unutish daryosi yo‘q. Qani endi u yana o‘sha betaraflikka qaytsa! Kim barcha va’dalardan qochib, kuzatgach, yana o‘sha soxtaliksiz, xolis, sotilmaydigan, qo‘rqmaydigan beg‘uborlik bilan kuzata olsa — u doimo salobatli bo‘ladi. U o‘tib borayotgan har bir ish haqida fikr bildiradi va bu fikrlar shaxsiy emas, zarur ekani ko‘rinib turgani uchun odamlarning qulog‘iga o‘qdek sanchilib, ularni xavotirga soladi.

Bular — biz yolg‘izlikda eshitadigan ovozlar; ammo olamga kirib borganimiz sari ular zaiflashib, eshitilmay qoladi. Jamiyat hamma joyda o‘z a’zolaridan har birining mardligiga qarshi til biriktirgan. Jamiyat — aksiyadorlik jamiyati: unda a’zolar har bir aksiyadorga nonini yaxshiroq kafolatlash uchun non yeyuvchining erkinligi va madaniyatidan voz kechishga kelishib olganlar. Eng ko‘p talab qilinadigan fazilat — moslashuvchanlik, ya’ni hammaga ergashish. O‘ziga tayanish esa unga yoqmaydi. Jamiyat haqiqatlar va yaratuvchilarni emas, nomlar va odatlarni sevadi.