Kim chinakam inson bo‘lishni istasa, ko‘pchilikka ko‘r-ko‘rona ergashmasligi kerak. Abadiy shon-shuhrat gulchambarini termoqchi bo‘lgan kishi «ezgulik» degan nom oldida to‘xtab qolmasligi, balki u haqiqatan ezgulikmi-yo‘qmi, tekshirib ko‘rishi kerak. Oxir-oqibat o‘z ongingning butunligidan boshqa hech narsa muqaddas emas. O‘zingni o‘z oldingda oqla — shunda dunyo ham senga ovoz beradi. Juda yosh paytimda, menga cherkovning eski, aziz ta’limotlari haqida tez-tez nasihat qilib turadigan hurmatli maslahatchimga bergan bir javobim esimda. Men: «Agar men butunlay ichimdan yashasam, an’analarning muqaddasligida nima ishim bor?» deganimda, do‘stim: «Ammo bu turtkilar yuqoridan emas, pastdan kelayotgan bo‘lishi mumkin», dedi. Men esa: «Menga unday tuyulmaydi; agar men yomonlikning farzandi bo‘lsam, unda o‘sha bo‘yicha yashayman-da», deb javob berdim. Men uchun o‘z tabiatimning qonunidan boshqa hech bir qonun muqaddas bo‘lolmaydi. Yaxshi va yomon — u yoqqa ham, bu yoqqa ham oson ko‘chiriladigan nomlar, xolos; yagona to‘g‘ri narsa — mening tabiatimga mos narsa, yagona noto‘g‘ri narsa — unga zid narsa. Inson har qanday qarshilik oldida o‘zini shunday tutishi kerakki, go‘yo undan boshqa hamma narsa nomigagina va o‘tkinchi bo‘lsin. Biz unvonlar va nomlar, katta jamiyatlar va o‘lik muassasalar oldida naqadar oson taslim bo‘lishimizni o‘ylasam, uyalib ketaman. Har qanday odobli, chiroyli gapiradigan odam menga me’yoridan ortiq ta’sir qiladi. Men esa tik va hayotbaxsh yurishim, har qanday yo‘l bilan qo‘pol bo‘lsa ham haqiqatni aytishim kerak. Agar g‘araz va shuhratparastlik xayriya libosini kiysa, bunga ko‘z yumish kerakmi? Agar g‘azabnok bir mutaassib qullikni bekor qilishdek ezgu ishni o‘ziga bayroq qilib, menga Barbadosdan so‘nggi xabarlarni olib kelsa, nega men unga: «Bor, o‘z go‘dagingni sev, o‘tinchingni sev; xushfe’l va kamtar bo‘l; shu fazilatga ega bo‘l; o‘zingning qattiq, mehrsiz shuhratparastligingni ming chaqirim narida yashovchi qora tanlilarga bo‘lgan bu aql bovar qilmas mehr bilan bo‘yama. Uzoqdagilarga muhabbating — uydagilarga nafrating», demasligim kerak? Bunday salom qo‘pol va xunuk bo‘lardi, ammo haqiqat sevgining soxta ko‘rinishidan go‘zalroq. Sizning yaxshiligingizda qandaydir o‘tkirlik bo‘lishi kerak, aks holda u yaxshilik emas. Muhabbat ta’limoti nolib-ingrashga aylanganida, unga qarshi muvozanat sifatida qat’iyat ta’limotini ham targ‘ib qilish kerak. Dahoyim chorlaganida men ota-onamdan, xotinim va akamdan ham uzoqlashaman. Eshigim kesakisiga «Injiqlik» deb yozib qo‘ygim keladi. Umid qilamanki, oxir-oqibat bu injiqlikdan biroz yaxshiroq narsa bo‘lib chiqadi, ammo biz butun kunni tushuntirish bilan o‘tkaza olmaymiz. Nega birov bilan suhbatlashishni istab, nega boshqasidan qochishimni isbotlab berishimni kutmang. Yana menga, bugun bir yaxshi odam qilganidek, barcha kambag‘allarni yaxshi ahvolga keltirish burchim haqida gapirmang. Ular mening kambag‘allarimmi? Senga aytayin, ey nodon xayr-ehsonchi: menga tegishli bo‘lmagan va men tegishli bo‘lmagan odamlarga beradigan har bir dollarim, har bir tiyinimga achinaman. Ruhiy yaqinlik bo‘yicha men butunlay bog‘langan bir toifa odamlar bor; ular uchun kerak bo‘lsa, qamoqqa ham boraman; ammo sizning tartibsiz ommaviy xayriyalaringiz, ahmoqlarni kollejda o‘qitish, ko‘plari hozir turgandek behuda maqsadda yig‘inxonalar qurish, ichkilikbozlarga sadaqa va mingta yordam jamiyatlari — tan olaman, ba’zan uyalib bo‘lsa ham bo‘sh kelib dollarni beraman, ammo bu yomon dollar va vaqti kelib uni bermaslik uchun yetarli mardlik topaman.

Ko‘pchilikning nazarida fazilatlar qoidadan ko‘ra istisnoga o‘xshaydi. Inson bor — va uning fazilatlari bor. Odamlar «yaxshi ish» deb ataladigan biror ishni — mardlik yoki saxovatni — xuddi kundalik saf tortishga kelmagani uchun jarima to‘lagandek qiladilar. Ularning ishlari dunyoda yashayotganlari uchun uzr yoki yengillashtirish sifatida qilinadi — xuddi bemorlar va ruhiy xastalar yuqori to‘lov to‘laganidek. Ularning fazilatlari — kafforat. Men gunohimni yuvishni emas, yashashni istayman. Mening hayotim o‘zi uchun, tomosha uchun emas. Uning yaltiroq va beqaror bo‘lishidan ko‘ra, pastroq ohangda bo‘lsa ham, chinakam va bir tekis bo‘lishini afzal ko‘raman. Uning parhez va qon oldirishga muhtoj bo‘lmay, sog‘lom va shirin bo‘lishini istayman. Men sizning inson ekaningizga birlamchi dalil so‘rayman va insondan uning ishlariga murojaat qilishni rad etaman. Bilamanki, men uchun a’lo deb hisoblangan ishlarni qilishim yoki qilmasligim hech qanday farq qilmaydi. Tabiiy haqim bo‘lgan joyda imtiyoz uchun pul to‘lashga rozi bo‘lolmayman. Iste’dodlarim qanchalik oz va oddiy bo‘lmasin, men haqiqatan mavjudman va o‘zimga yoki yaqinlarimga ishonch bag‘ishlash uchun hech qanday ikkinchi darajali guvohlikka muhtoj emasman.

Meni faqat o‘zim nima qilishim kerakligi qiziqtiradi, odamlar nima deb o‘ylashi emas. Amaliy hayotda ham, fikriy hayotda ham birdek qiyin bo‘lgan bu qoida buyuklik va pastkashlik o‘rtasidagi butun farqni belgilashi mumkin. Bu yana shuning uchun qiyinki, sizning burchingiz nima ekanini sizdan yaxshiroq bilaman deb o‘ylaydigan odamlar doim topiladi. Dunyoda dunyo fikriga qarab yashash oson; yolg‘izlikda o‘z fikringga qarab yashash oson; ammo buyuk inson shuki, u olomon orasida turib ham yolg‘izlikdagi mustaqilligini mukammal xotirjamlik bilan saqlaydi.

Siz uchun allaqachon o‘lik bo‘lib qolgan urf-odatlarga bo‘ysunishning zarari shundaki, u kuchingizni sochib yuboradi. Vaqtingizni oladi va xarakteringiz qiyofasini xiralashtiradi. Agar siz qalbingizda allaqachon so‘nib bo‘lgan rasmiyatchilikni faqat odat uchun ushlab tursangiz, yirik partiya bilan hukumat tarafida yoki unga qarshi ko‘r-ko‘rona ovoz bersangiz, dasturxoningizni boshqalardan qolishmaslik uchun yozsangiz — bu pardalar ortida sizning aniq qanday odam ekaningizni ko‘rish menga qiyin; tabiiyki, shuncha kuch sizning asl hayotingizdan tortib olinadi. Ammo o‘z ishingizni qiling — shunda men sizni taniyman. O‘z ishingizni qiling — shunda o‘zingizni mustahkamlaysiz. Inson bu hammaga moslashish o‘yini qanday ko‘zbog‘lich o‘yini ekanini o‘ylab ko‘rishi kerak. Agar sizning qaysi guruhga mansubligingizni bilsam, dalilingizni oldindan bilaman. Bir notiq o‘z jamoasining biror tartibi qanchalik foydali ekanini mavzu qilib olganini eshitaman. U yangi, o‘z-o‘zidan tug‘ilgan biror so‘z aytolmasligini oldindan bilmaymanmi? U bu tartibning asoslarini tekshirayotgandek ko‘rinsa ham, aslida bunday qilmasligini bilmaymanmi? U o‘ziga faqat bir tomonga — ruxsat etilgan tomonga — qarashga, inson sifatida emas, lavozim egasi sifatida qarashga so‘z berganini bilmaymanmi? U — yollangan advokat, sudyalik qiyofasi esa eng bo‘sh soxtalik. Xullas, ko‘pchilik odamlar ko‘zlarini u yoki bu ro‘mol bilan bog‘lab olgan va qaysidir fikrdoshlar jamoasiga bog‘lanib qolgan. Bu ergashuvchilik ularni ayrim mayda narsalardagina yolg‘onchi, bir necha yolg‘onning muallifi qilib qo‘ymaydi, balki har bir narsada soxta qiladi. Ularning har bir haqiqati to‘liq haqiqat emas. Ularning ikkisi haqiqiy ikki emas, to‘rti haqiqiy to‘rt emas; shuning uchun aytgan har bir so‘zi bizni ranjitadi va ularni qayerdan tuzatishni boshlashni bilmaymiz. Bu orada tabiat bizni o‘zimiz ergashgan partiyaning mahbus kiyimiga kiydirishga shoshiladi. Biz bir xil yuz va qiyofaga ega bo‘lib qolamiz va asta-sekin eng muloyim eshakona ifodaga ega bo‘lamiz. Ayniqsa bir xijolatli tajriba borki, u umumiy tarixda ham o‘z izini qoldirmay qolmaydi: men «maqtovning ahmoqona chehrasi»ni — o‘zimizni noqulay his qiladigan davrada, bizni qiziqtirmaydigan suhbatga javoban yuzimizga majburan qo‘ndiradigan tabassumni nazarda tutyapman. O‘z-o‘zidan emas, past, zo‘rakilik bilan harakatga keltirilgan muskullar yuz chizig‘i atrofida tarang tortilib, eng yoqimsiz tuyg‘uni beradi.

Ko‘pchilikka ergashmaganingiz uchun dunyo sizni noroziligi bilan savalaydi. Shuning uchun inson qovog‘i solingan yuzni qanday baholashni bilishi kerak. Ko‘chada yoki do‘stining mehmonxonasida atrofdagilar unga qiyshiq qaraydi. Agar bu yoqtirmaslik uning o‘zinikiga o‘xshash nafrat va qarshilikdan kelib chiqqanida edi, u uyiga g‘amgin qiyofada qaytishi mumkin edi; ammo olomonning qovoq solishi ham, tabassumi kabi, chuqur sababga ega emas — u shamol qanday essa, gazeta qanday yo‘naltirsa, shunday kiyiladi va yechiladi. Shunga qaramay, olomonning noroziligi senat va universitetning noroziligidan dahshatliroq. Dunyoni biladigan qat’iyatli odam uchun madaniyatli tabaqalarning g‘azabiga chidash yetarlicha oson. Ularning g‘azabi odobli va ehtiyotkor, chunki ular o‘zlari ham juda zaif bo‘lgani uchun qo‘rqoq. Ammo ularning nozik g‘azabiga xalqning g‘azabi qo‘shilsa, nodon va kambag‘allar qo‘zg‘olsa, jamiyat tubida yotgan aqlsiz qo‘pol kuch bo‘kirib, tishini ko‘rsata boshlasa, — uni arzimas narsa sifatida ulug‘vorlik bilan qabul qilish uchun saxovatli qalb va chuqur e’tiqod odati kerak bo‘ladi.

Bizni o‘zimizga ishonishdan qo‘rqitadigan yana bir dahshat — o‘z-o‘zimizga izchil bo‘lish istagi, ya’ni o‘tmishdagi ishimiz yoki so‘zimizga sajda qilish; chunki boshqalarning ko‘zi bizning yo‘limizni hisoblash uchun o‘tmishdagi ishlarimizdan boshqa ma’lumotga ega emas va biz ularni hafsalasini pir qilishni istamaymiz.

Ammo nega boshingni yelkang osha orqaga burib yurishing kerak? Nega u yoki bu ommaviy joyda aytgan gapingga zid gapirib qo‘ymaslik uchun xotirangning bu jasadini sudrab yurasan? Aytaylik, o‘zingga zid gapirding — xo‘sh, nima bo‘pti? Faqat xotiraga tayanmaslik, hatto sof xotira ishida ham, balki o‘tmishni ming ko‘zli hozirgi lahza hukmiga olib kelish va doimo yangi kunda yashash — donolik qoidasi bo‘lsa kerak. Mulohazalaringizda Yaratganni tasavvur va shakldan yuksak deb bilgan bo‘lsangiz-da, qalbingizda samimiy ibodat tuyg‘usi uyg‘onganda, unga butun yuragingiz bilan berilavering — garchi u tuyg‘u o‘z ifodasini sodda, odamona tasvirlarda topsa ham. Nazariyangizni, Yusuf alayhissalom Zulayhoning qo‘lida ko‘ylagini qoldirgani kabi, tashlab, qoching.

Ahmoqona izchillik — tor fikrlilarning alvastisi; unga mayda davlat arboblari, faylasuflar va ilohiyotchilar sig‘inadi. Buyuk qalbning izchillik bilan aslo ishi yo‘q. U bilan shug‘ullanish devordagi o‘z soyasi bilan ovora bo‘lish bilan barobar. Hozir nima deb o‘ylasangiz, shuni qat’iy so‘zlar bilan ayting, ertaga esa ertangi kun nima deb o‘ylasa, uni ham yana qat’iy so‘zlar bilan ayting — garchi u bugun aytganlaringizning barchasiga zid bo‘lsa ham. — «Ana, unda sizni albatta noto‘g‘ri tushunishadi». — Noto‘g‘ri tushunilish shunchalik yomonmi? Pifagorni ham, Suqrotni ham, Isoni ham, Lyuterni ham, Kopernikni ham, Galileyni ham, Nyutonni ham noto‘g‘ri tushunishgan — dunyoga kelgan har bir pok va dono ruhni noto‘g‘ri tushunishgan. Buyuk bo‘lish — noto‘g‘ri tushunilish demakdir.

Menimcha, hech bir inson o‘z tabiatini buza olmaydi. Irodasining barcha hamlalari uning borlig‘i qonuni bilan chegaralangan — xuddi And va Himolay tog‘larining notekisliklari yer shari egriligida ko‘rinmay ketgani kabi. Uni qanday o‘lchab, qanday sinashingizning ham ahamiyati yo‘q. Xarakter akrostix yoki aleksandriya baytiga o‘xshaydi: oldindan o‘qing, orqadan o‘qing yoki ko‘ndalangiga — baribir bir xil ma’no chiqadi. Yaratgan menga ato etgan mana shu yoqimli, kamtarona o‘rmon hayotida har kuni halol fikrimni oldinga ham, orqaga ham qaramay yozib borayin — shubham yo‘qki, garchi men buni maqsad qilmasam ham, ko‘rmasam ham, u mutanosib bo‘lib chiqadi. Kitobimdan qarag‘ay hidi kelishi, hasharotlar g‘ing‘illashi yangrashi kerak. Derazam ustidagi qaldirg‘och tumshug‘ida olib ketayotgan ipni yoki somonni mening to‘qimamga ham to‘qib qo‘ysin. Biz qanday bo‘lsak, shunday ko‘rinamiz. Xarakter irodamizdan yuqoriroq turib o‘rgatadi. Odamlar o‘z fazilati yoki illatini faqat ochiq harakatlar orqali bildiramiz deb o‘ylaydilar va fazilat ham, illat ham har lahzada nafas chiqarib turishini ko‘rmaydilar.

Har bir ish o‘z vaqtida halol va tabiiy bo‘lsa, qanchalik turli-tuman bo‘lmasin, ularda bir uyg‘unlik bo‘ladi. Chunki bir irodadan chiqqan ishlar, bir-biriga qanchalik o‘xshamasin, uyg‘un bo‘ladi. Bu xilma-xillik biroz uzoqdan, fikrning biroz balandligidan qaralganda ko‘zdan yo‘qoladi. Ularning hammasini bir yo‘nalish birlashtiradi. Eng yaxshi kemaning sayohati ham yuzlab burilishdan iborat egri-bugri chiziqdir. Bu chiziqqa yetarlicha uzoqdan qarang — u o‘rtacha yo‘nalish bo‘ylab to‘g‘rilanadi. Sizning chinakam ishingiz o‘zini o‘zi tushuntiradi va boshqa chinakam ishlaringizni ham tushuntiradi. Ko‘pchilikka ergashishingiz esa hech narsani tushuntirmaydi. Mustaqil harakat qiling — shunda ilgari mustaqil qilgan ishlaringiz sizni hozir oqlaydi. Buyuklik kelajakka murojaat qiladi. Agar bugun to‘g‘ri ish qilib, boshqalarning nigohini pisand qilmaslik uchun yetarlicha qat’iyatli bo‘la olsam, demak, ilgari ham meni hozir himoya qiladigan darajada ko‘p to‘g‘ri ish qilgan bo‘lishim kerak. Nima bo‘lsa bo‘lsin, hozir to‘g‘ri ish qiling. Har doim tashqi ko‘rinishni pisand qilmang — shunda har doim shunday qila olasiz. Xarakter kuchi to‘planib boradi. O‘tgan barcha ezgu kunlar o‘z sog‘lomligini unga quyib boradi. Senat va jang maydoni qahramonlarining tasavvurni to‘ldirib yuboradigan ulug‘vorligini nima yaratadi? Ortda qolgan buyuk kunlar va g‘alabalar silsilasini anglash. Ular oldinga borayotgan odamga birlashgan nur sochadi. Uni go‘yo ko‘zga ko‘rinadigan farishtalar kuzatib boradi. Chatemning ovoziga momaqaldiroq, Vashingtonning qaddiga salobat, Adamsning nigohiga butun Amerikani bag‘ishlagan narsa ana shu. Sharaf biz uchun muhtaram, chunki u bir kunlik narsa emas. U doimo qadimiy fazilatdir. Biz unga bugun hurmat bilan bosh egamiz, chunki u bugungi narsa emas. Biz uni sevamiz va unga ehtirom ko‘rsatamiz, chunki u bizning muhabbat va ehtiromimiz uchun qo‘yilgan tuzoq emas, balki o‘ziga tayangan, o‘zidan kelib chiqqan, shu sababli yosh odamda namoyon bo‘lsa ham, qadimiy, beg‘ubor nasl-nasabga ega.

Umid qilamanki, shu kunlarda biz ko‘r-ko‘rona ergashish va izchillik haqidagi gaplarni so‘nggi marta eshitdik. Bundan buyon bu so‘zlar gazetalarda e’lon qilinib, kulgiga aylansin. Tushlikka chaqiruvchi gong o‘rniga sparta nayining hushtagini eshitaylik. Endi hech qachon ta’zim qilib, uzr so‘ramaylik. Uyimga ovqatlanish uchun ulug‘ bir odam kelyapti. Men uning ko‘nglini olishni istamayman; men uning mening ko‘nglimni olishni istashini xohlayman. Men bu yerda insoniyat uchun turaman va uni mehribon qilishni istasam ham, avvalo haqiqatgo‘y qilishni istayman. Zamonamizning silliq o‘rtamiyonaligi va ayanchli qanoatini sharmanda qilaylik, tanbeh beraylik; odat, savdo va mansabning yuziga butun tarixning xulosasi bo‘lgan haqiqatni otaylik: inson qayerda ishlasa, o‘sha yerda buyuk, mas’uliyatli Mutafakkir va Amal qiluvchi ishlaydi; haqiqiy inson boshqa hech bir zamon yoki makonga tegishli emas, u — narsalarning markazi. U qayerda bo‘lsa, tabiat o‘sha yerda. U sizni ham, barcha odamlarni ham, barcha voqealarni ham o‘lchaydi. Odatda jamiyatdagi har bir kishi bizga boshqa bir narsani yoki boshqa bir odamni eslatadi. Xarakter, chinakam borliq esa hech narsani eslatmaydi — u butun olamning o‘rnini egallaydi. Inson shunchalik ulkan bo‘lishi kerakki, barcha sharoitlarni ahamiyatsiz qilib qo‘ysin. Har bir haqiqiy inson — bir sabab, bir mamlakat va bir davr; o‘z niyatini to‘liq amalga oshirish uchun unga cheksiz makon, son-sanoqsiz odam va vaqt kerak — avlodlar esa uning izidan muxlislar karvoni kabi ergashadi. Sezar degan bir odam tug‘iladi — va asrlar davomida Rim imperiyasi yashaydi. Iso tug‘iladi — va millionlab qalblar uning ruhiga shunchalik intilib, bog‘lanadiki, uning nomi ezgulik va inson kamolotining timsoliga aylanadi. Har bir muassasa — bir insonning cho‘zilgan soyasi: rohiblik — zohid Antoniyning, Reformatsiya — Lyuterning, kvakerlik — Foksning, metodizm — Uesllining, qullikni bekor qilish harakati — Klarksonning soyasi. Milton Skipionni «Rimning cho‘qqisi» deb atagan; butun tarix esa juda osonlik bilan bir necha mard va jiddiy insonning tarjimai holiga aylanadi.