Ko‘rish qiyin emaski, o‘ziga ko‘proq tayanish insonlarning barcha mashg‘ulot va munosabatlarida — e’tiqodida, ta’limida, intilishlarida, turmush tarzida, birlashmalarida, mulkida, fikriy qarashlarida — inqilob yasashi kerak.

1. Odamlar qanday duolarga yo‘l qo‘yadilar! Ba’zan muqaddas amal deb ataladigan narsa jasorat va mardlikdan ham yiroq bo‘lib qoladi: duo tashqariga qaraydi, qandaydir begona fazilat orqali qandaydir begona qo‘shimcha kelishini so‘raydi va o‘z harakatini unutadi. Eng yuksak duo — hayot haqiqatlarini eng yuksak nuqtadan turib tafakkur qilish, ko‘rib turgan va shodlanayotgan qalbning o‘z-o‘zi bilan suhbati, yaratilgan hamma narsaning go‘zalligini tan olishdir. Inson butun vujudi bilan haqqa yuzlansa, u har bir amalida duoni ko‘radi. Dalasida tiz cho‘kib begona o‘t yulayotgan dehqonning duosi, eshkak urgan sari egilayotgan qayiqchining duosi — maqsadi oddiy bo‘lsa ham, butun tabiat eshitadigan haqiqiy duolardir. Fletcherning «Bonduka» asaridagi Karatak xudo Audatening irodasini so‘rashni maslahat berishganda shunday javob beradi:

«Uning yashirin maqsadi — bizning sa’y-harakatlarimizda; Mardligimiz — eng yaxshi madadkorimiz».

Soxta duolarning yana bir turi — afsuslarimiz. Norozilik o‘ziga ishonchning yetishmasligi, irodaning zaifligidir. Agar bu bilan jabrdiydaga yordam bera olsangiz, ofatlardan afsuslaning; agar yordam bera olmasangiz, o‘z ishingiz bilan shug‘ullaning — shunda yomonlik allaqachon tuzala boshlaydi. Bizning hamdardligimiz ham xuddi shunday past. Biz ahmoqona yig‘layotganlarning oldiga kelamiz va ularga haqiqat va sog‘lomlikni keskin, elektr zarbasidek yetkazib, ularni yana o‘z aql-idroki bilan bog‘lash o‘rniga, yonlariga o‘tirib, sheriklik uchun yig‘laymiz. Baxtning siri — qo‘limizdagi quvonch. O‘ziga o‘zi yordam beradigan inson har doim ham osmonda, ham yerda xush ko‘riladi. Uning uchun barcha eshiklar lang ochiladi; uni barcha tillar olqishlaydi, barcha sharaflar toj kiydiradi, barcha ko‘zlar havas bilan kuzatadi. Muhabbatimiz unga intilib, uni quchoqlaydi, chunki u bunga muhtoj emas edi. Biz uni xavotir va uzr bilan erkalaymiz, ulug‘laymiz, chunki u o‘z yo‘lidan qaytmadi va noroziligimizni pisand qilmadi. Odamlar undan nafratlangani uchun osmon uni sevadi. Qadimgi eron donishmandi Zardusht aytganidek: «Sabotli bandaga yuksak kuchlar tez yordamga keladi».

Odamlarning duolari irodaning kasalligi bo‘lganidek, ularning aqidaparastligi — aqlning kasalligi. Har bir yangi aql — yangi tasnif. Agar u g‘ayrioddiy faol va qudratli aql bo‘lib chiqsa — Lokk, Lavuaze, Xatton, Bentam yoki Furye bo‘lsa — u o‘z tasnifini boshqalarga ham yuklaydi va mana, yangi tizim tayyor. Fikr qanchalik chuqur bo‘lsa, ya’ni u qanchalik ko‘p narsaga daxl qilib, ularni shogird qo‘li yetadigan joyga keltirsa, shogirdning mamnunligi shunchalik katta bo‘ladi. Ayniqsa, bu burch va insonning Oliy Haq bilan munosabati haqidagi asosiy fikr ustida ishlagan qudratli aqllarning tasniflari bo‘lgan turli ta’limot va maktablarda yaqqol ko‘rinadi. Shogird hamma narsani yangi atamalarga bo‘ysundirishdan, botanikani endigina o‘rgangan qiz uning yordamida yangi yer va yangi fasllarni ko‘rgandek zavq oladi. Bir muddat shogird ustozining aqlini o‘rganish orqali o‘z aqliy kuchi o‘sganini sezadi. Ammo muvozanatsiz aqllarda tasnif butga aylanadi, tez tugaydigan vosita emas, maqsad deb qabul qilinadi, natijada tizimning devorlari ularning ko‘zida uzoq ufqda olamning devorlariga qo‘shilib ketadi; osmon yoritqichlari ularga ustozlari qurgan gumbazga osilgandek tuyuladi. Ular siz — begonalar — qanday qilib ko‘rishga haqli ekaningizni, qanday ko‘ra olishingizni tasavvur qila olmaydi: «Siz nurni qandaydir yo‘l bilan bizdan o‘g‘irlagan bo‘lsangiz kerak». Ular hali tizimsiz, bo‘ysunmas nur har qanday kulbaga, hatto ularnikiga ham yorib kirishini anglamaydi. Mayli, bir oz chug‘urlashsin va uni o‘zlariniki deb atashsin. Agar ular halol bo‘lsa va yaxshi ish qilsa, tez orada ularning ozoda yangi qo‘rasi tor va past bo‘lib qoladi, yoriladi, qiyshayadi, chiriydi va yo‘qoladi, abadiy nur esa — yap-yangi va quvnoq, million sharli, million rangli bo‘lib — olam uzra birinchi tongdagidek porlaydi.

2. O‘z-o‘zini tarbiyalash yetishmagani uchun sayohat xurofoti — uning butlari Italiya, Angliya, Misr — barcha o‘qimishli amerikaliklar uchun o‘z jozibasini saqlab qolmoqda. Angliya, Italiya yoki Yunonistonni tasavvurda muhtaram qilganlar buni yer o‘qi kabi o‘z joylarida mahkam turib qilganlar. Mardona damlarda biz burchimiz — o‘z o‘rnimiz ekanini his qilamiz. Qalb sayyoh emas; dono odam uyda qoladi, ehtiyojlari yoki burchlari biror sabab bilan uni uyidan yoki begona yurtlarga chorlaganda ham, u baribir uydadek bo‘ladi va chehrasining ifodasi bilan odamlarga u donolik va fazilat elchisi sifatida borayotganini, shaharlar va odamlarga suqilib kirgan begona yoki xizmatkor kabi emas, hukmdor kabi tashrif buyurayotganini his ettiradi.

San’at, ilm va xayriya maqsadida dunyo bo‘ylab aylanib chiqishga qo‘pol e’tirozim yo‘q, faqat inson avval o‘z uyiga ildiz otgan bo‘lsin yoki o‘zi bilganidan kattaroq narsani topish umidida chet elga bormasin. Ko‘ngilxushlik uchun yoki o‘zida yo‘q narsani olish uchun sayohat qiladigan odam o‘zidan uzoqlashadi va eski narsalar orasida yoshligida ham qariydi. Fiva va Palmirada uning irodasi va aqli ular kabi eskirib, vayron bo‘ladi. U xarobalarga xarobalarni olib boradi.

Sayohat — ahmoqning jannati. Ilk sayohatlarimiz bizga joylarning farqsizligini ochib beradi. Uyda men Neapolda, Rimda go‘zallikdan mast bo‘lib, g‘amimni unutaman deb orzu qilaman. Sandig‘imni yig‘aman, do‘stlarimni quchoqlab xayrlashaman, dengiz kemasiga chiqaman va nihoyat Neapolda uyg‘onaman — va mana, yonimda o‘sha qattiq haqiqat, men qochgan o‘sha g‘amgin, bo‘ysunmas, o‘zgarmas «men» turibdi. Vatikan va saroylarni izlayman. Manzaralar va taassurotlardan mast bo‘lgandek ko‘rinishga harakat qilaman, ammo mast emasman. Qayerga borsam, mening ichimdagi devim men bilan birga boradi.

3. Ammo sayohat ishqibozligi butun aqliy faoliyatga ta’sir qilayotgan chuqurroq nosog‘lomlikning alomati. Aql sarson-sargardon, ta’lim tizimimiz esa beqarorlikni tarbiyalaydi. Tanamiz uyda qolishga majbur bo‘lganda, aqlimiz sayohat qiladi. Biz taqlid qilamiz; taqlid esa aqlning sayohatidan boshqa nima? Uylarimiz begona did bilan quriladi; javonlarimiz begona bezaklar bilan bezatiladi; fikrlarimiz, didlarimiz, qobiliyatlarimiz O‘tmish va Uzoqqa suyanadi, ularga ergashadi. San’at qayerda gullagan bo‘lsa, uni qalb yaratgan. Rassom namunani o‘z ongidan izlagan. Bu uning o‘z fikrini bajarilishi kerak bo‘lgan ishga va rioya qilinishi kerak bo‘lgan shartlarga tatbiq etishi edi. Nega biz dorik yoki gotik uslubni ko‘chirishimiz kerak? Go‘zallik, qulaylik, fikr ulug‘vorligi va o‘ziga xos ifoda bizga ham boshqalarga qanchalik yaqin bo‘lsa, shunchalik yaqin; agar amerikalik me’mor iqlimni, tuproqni, kun uzunligini, xalqning ehtiyojlarini, boshqaruv odati va shaklini hisobga olib, aynan o‘zi qilishi kerak bo‘lgan ishni umid va muhabbat bilan o‘rgansa, u shunday uy yaratadiki, bularning barchasi unda o‘z o‘rnini topadi, did va tuyg‘u ham qoniqadi.

O‘zingda qat’iy tur; hech qachon taqlid qilma. O‘z iste’dodingni har lahzada butun umr davomida parvarishlangan to‘plangan kuch bilan namoyon eta olasan; boshqaning o‘zlashtirilgan iste’dodiga esa faqat bir lahzalik, yarim-yorti egalik qilasan. Har kim nimani eng yaxshi qila olishini uni Yaratgandan boshqa hech kim o‘rgata olmaydi. Uning nima ekanini o‘sha odam namoyon qilmaguncha, hech kim bilmaydi va bila olmaydi. Shekspirga dars bera oladigan ustoz qani? Franklin, Vashington, Bekon yoki Nyutonni o‘qita oladigan ustoz qani? Har bir buyuk inson — betakror. Skipionning skipionligi aynan u qarzga ololmaydigan qismdir. Shekspirni o‘rganish bilan hech qachon Shekspir yaratilmaydi. Senga topshirilgan ishni qil — shunda haddan ortiq umid qilishing yoki haddan ortiq jur’at etishing mumkin emas. Ayni shu lahzada sen uchun Fidiyning ulkan iskanasi, misrliklarning andavasi, Muso alayhissalom yoki Dantening qalami kabi dadil va ulug‘vor, ammo ularning barchasidan farqli bir so‘z bor. Juda boy, juda notiq, ming tilli qalb o‘zini takrorlashga aslo tushmaydi; ammo agar sen o‘sha buyuklar aytganini eshita olsang, albatta ularga xuddi shu ohangda javob bera olasan; chunki quloq va til bir tabiatning ikki a’zosidir. Hayotingning sodda va olijanob sohalarida qol, yuragingga quloq tut — shunda Ibtido olamini qayta yaratasan.

4. Dinimiz, ta’limimiz, san’atimiz tashqariga qaragani kabi, jamiyatimiz ruhi ham shunday. Hamma odamlar jamiyatning yaxshilanishi bilan maqtanadi, ammo hech kim yaxshilanmaydi.

Jamiyat hech qachon oldinga siljimaydi. U bir tomondan qancha yutsa, ikkinchi tomondan shuncha tez orqaga ketadi. U doimiy o‘zgarishlarni boshdan kechiradi: goh yovvoyi, goh madaniyatli, goh dindor, goh boy, goh ilmli; ammo bu o‘zgarish yaxshilanish emas. Berilgan har bir narsa evaziga nimadir olinadi. Jamiyat yangi hunarlarga ega bo‘ladi va eski instinktlarni yo‘qotadi. Cho‘ntagida soat, qalam va veksel bo‘lgan, yaxshi kiyingan, o‘qiydigan, yozadigan, fikrlaydigan amerikalik bilan butun mulki — tayoq, nayza, bo‘yra va uxlash uchun shiyponning yigirmadan bir ulushi bo‘lgan yalang‘och yangizelandiyalik o‘rtasida qanday farq bor! Ammo ikkalasining sog‘lig‘ini solishtiring — oq tanli odam o‘zining asl kuchini yo‘qotganini ko‘rasiz. Agar sayyohlar rost aytayotgan bo‘lsa, o‘sha tabiat farzandini keng bolta bilan ursangiz, bir-ikki kunda go‘shti yumshoq smolaga urgandek qo‘shilib, bitib ketadi, xuddi shunday zarba esa oq tanlini go‘rga yuboradi.

Madaniyatli odam arava yasadi, ammo oyoqlaridan foydalanishni unutdi. U qo‘ltiqtayoqqa suyangan, ammo muskullarining shuncha tayanchidan mahrum. Uning ajoyib Jeneva soati bor, ammo quyoshga qarab vaqtni aytish mahoratidan mahrum. Grinvich dengiz kalendari bor va kerak bo‘lganda ma’lumotni topishiga amin bo‘lgani uchun ko‘chadagi odam osmondagi bitta yulduzni ham tanimaydi. U quyosh turishini kuzatmaydi, kecha-kunduz tengligini ham juda kam biladi; yilning butun yorqin taqvimi uning ongida siferblatsiz. Yon daftarlari xotirasini zaiflashtiradi; kutubxonalari aqlini ortiqcha yuklaydi; sug‘urta idorasi baxtsiz hodisalar sonini ko‘paytiradi; mashinalar yuk bo‘lmayaptimi, nafislik orqali biroz g‘ayratni, e’tiqodni faqat muassasa va rasm-rusumlarga qamash orqali yovvoyi fazilatning qandaydir kuchini yo‘qotmadikmi — bu ham savol. Har bir stoik chinakam stoik edi; ammo bugun e’tiqodni rasman tan oluvchilar orasida uning ruhiga chin dildan amal qiladiganlar qani?

Axloqiy me’yorda bo‘y yoki gavda o‘lchovidagidan ortiq og‘ish yo‘q. Hozir hech qachon bo‘lmaganidan buyukroq insonlar yo‘q. Ilk va so‘nggi asrlarning buyuk insonlari o‘rtasida ajib bir tenglik kuzatiladi; o‘n to‘qqizinchi asrning butun ilmi, san’ati, dini va falsafasi ham yigirma uch-yigirma to‘rt asr avvalgi Plutarx qahramonlaridan buyukroq insonlarni tarbiyalashga qodir emas. Insoniyat vaqt o‘tishi bilan rivojlanmaydi. Fokion, Suqrot, Anaksagor, Diogen — buyuk insonlar, ammo ular o‘zlaridan keyin toifa qoldirmaydi. Haqiqatan ular toifasidan bo‘lgan odam ularning nomi bilan atalmaydi, balki o‘zi bo‘ladi va o‘z navbatida yangi maktabga asos soladi. Har bir davrning hunarlari va ixtirolari — faqat uning kiyimi, ular insonlarni quvvatlantirmaydi. Takomillashgan mashinalarning zarari uning foydasini qoplab ketishi mumkin. Gudzon va Bering o‘zlarining baliqchi qayiqlarida shunchalik ko‘p ish qildilarki, jihozlari ilm va san’atning barcha imkoniyatlarini tugatgan Parri va Franklinni hayratga soldi. Galiley oddiy durbin bilan undan keyingi hammadan ko‘ra ajoyibroq samoviy hodisalarni kashf etdi. Kolumb Yangi Dunyoni pastaksiz qayiqda topdi. Bir necha yil yoki asr oldin baland maqtovlar bilan joriy qilingan vosita va mashinalarning vaqti-vaqti bilan ishlatilmay qolib, yo‘q bo‘lib ketishini ko‘rish qiziq. Buyuk daho asl insonga qaytadi. Biz harbiy san’atdagi yangiliklarni ilm-fan g‘alabalari qatoriga qo‘shdik, ammo Napoleon Yevropani ochiq osmon ostidagi qo‘nalg‘a bilan zabt etdi — bu yalang‘och mardlikka qaytish va uni barcha yordamlardan xalos qilish edi. Las Kazesning yozishicha, imperator mukammal armiyani yaratib bo‘lmaydi, deb hisoblagan, «toki qurollarimiz, omborlarimiz, ta’minotchilarimiz va aravalarimizni bekor qilib, rimliklar odatiga taqlid qilib, askar o‘z bug‘doy ulushini olib, uni qo‘l tegirmonida tortib, nonini o‘zi yopmaguncha».

Jamiyat — to‘lqin. To‘lqin oldinga harakat qiladi, ammo uni tashkil etgan suv harakat qilmaydi. Bir zarracha pastlikdan cho‘qqiga ko‘tarilmaydi. Uning birligi faqat zohiriy. Bugun xalqni tashkil etgan odamlar kelasi yili o‘ladi va ularning tajribasi ham ular bilan ketadi.