Ammo hozir biz olomonmiz. Inson insondan hayiqmaydi, uning dahosi uyda qolishga, ichki okean bilan aloqa qilishga undalmaydi, balki boshqalarning ko‘zalaridan bir piyola suv tilanib, tashqariga chiqib ketadi. Biz yolg‘iz yurishimiz kerak. Men har qanday va’zdan ko‘ra ibodat boshlanishidan oldingi jimjit ibodatxonani yaxshi ko‘raman. Har biri o‘z atrofiga muqaddas bir chegara chizib olgan odamlar naqadar uzoq, naqadar osuda, naqadar pok ko‘rinadi! Biz doim shunday o‘tiraylik. Nega do‘stimiz, xotinimiz, otamiz yoki farzandimizning kamchiliklarini ular o‘choq boshimizda o‘tirgani yoki biz bilan bir qondan deyilgani uchun o‘zimizga olishimiz kerak? Hamma odamlarda mening qonim bor, menda esa hammaning qoni. Shuning uchun men ularning injiqligi yoki ahmoqligini o‘zimniki qilib olmayman, hatto ulardan uyalish darajasida ham. Ammo yolg‘izligingiz mexanik emas, ruhiy bo‘lishi, ya’ni yuksalish bo‘lishi kerak. Ba’zan butun dunyo sizni dabdabali mayda-chuydalar bilan bezovta qilish uchun til biriktirgandek tuyuladi. Do‘st, mijoz, farzand, kasallik, qo‘rquv, muhtojlik, xayriya — hammasi birdaniga xonangiz eshigini taqillatib: «Oldimizga chiq», deydi. Ammo o‘z holatingni saqla; ularning sarosimasiga qo‘shilma. Odamlarning meni bezovta qilish kuchini ularga o‘zimning zaif qiziquvchanligim bilan o‘zim beraman. Hech kim menga mening ishtirokimsiz yaqinlasha olmaydi. «Nimani sevsak, o‘sha bizniki; ammo havas bilan o‘zimizni muhabbatdan mahrum qilamiz».

Agar biz darhol itoat va imonning muqaddas cho‘qqilariga ko‘tarila olmasak, hech bo‘lmaganda vasvasalarimizga qarshi turaylik; urush holatiga kiraylik va ko‘ksimizda ota-bobolarimizning mardlik va matonat ruhini uyg‘otaylik. Bizning osoyishta zamonimizda bu haqiqatni gapirish orqali amalga oshiriladi. Bu yolg‘on mehmondo‘stlik va yolg‘on mehrni to‘xtating. Biz muloqot qiladigan, aldangan va aldovchi odamlarning kutganlariga qarab yashashni bas qiling. Ularga ayting: «Ey ota, ey ona, ey xotinim, ey birodarim, ey do‘stim, shu paytgacha men siz bilan tashqi ko‘rinishga qarab yashadim. Bundan buyon men haqiqatnikiman. Bilib qo‘yingki, bundan buyon men abadiy qonundan pastroq hech bir qonunga bo‘ysunmayman. Mening yaqinlikdan boshqa ahdlarim bo‘lmaydi. Ota-onamni boqishga, oilamni ta’minlashga, bir xotinning sodiq eri bo‘lishga harakat qilaman, ammo bu munosabatlarni yangi, misli ko‘rilmagan tarzda ado etishim kerak. Men sizning odatlaringizdan voz kechaman. Men o‘zim bo‘lishim kerak. Men endi siz uchun yoki siz uchun o‘zimni sindira olmayman. Agar meni qanday bo‘lsam, shundayligimcha seva olsangiz, biz baxtliroq bo‘lamiz. Agar seva olmasangiz, men baribir bunga loyiq bo‘lishga intilaman. Men did va nafratlarimni yashirmayman. Teran narsa muqaddas ekaniga shunchalik ishonamanki, ichimni quvontiradigan va yuragim buyuradigan har bir ishni quyosh va oy oldida dadil qilaman. Agar siz olijanob bo‘lsangiz, sizni sevaman; agar bo‘lmasangiz, ikkiyuzlamachi e’tibor bilan na sizga, na o‘zimga ozor bermayman. Agar siz haqiqatgo‘y bo‘lsangiz-u, lekin men bilan bir haqiqatda bo‘lmasangiz, o‘z hamrohlaringizga bog‘laning; men o‘zimnikilarni izlayman. Men buni xudbinlik bilan emas, kamtarlik va samimiyat bilan qilaman. Qancha vaqt yolg‘on ichida yashagan bo‘lmaylik, haqiqatda yashash sizning ham, mening ham, barcha insonlarning ham manfaatiga. Bugun bu qo‘pol eshitiladimi? Tez orada siz ham o‘z tabiatingiz, ham mening tabiatim buyurgan narsani sevib qolasiz va agar haqiqatga ergashsak, u bizni oxir-oqibat eson-omon olib chiqadi». — Ammo bu bilan do‘stlaringizga og‘riq yetkazishingiz mumkin. Ha, ammo men ularning nozik his-tuyg‘ularini asrash uchun erkinligim va kuchimni sota olmayman. Qolaversa, har bir insonning aql-idrok lahzalari bor — u mutlaq haqiqat olamiga nazar tashlaydi; o‘shanda ular meni oqlaydilar va o‘zlari ham xuddi shunday qiladilar.

Ommaning fikricha, siz ommaviy me’yorlarni rad etsangiz, barcha me’yorlarni rad etgan, shunchaki qonunsizlikka berilgan bo‘lasiz; dadil nafs bandasi esa o‘z jinoyatlarini yaltiratish uchun falsafa nomidan foydalanadi. Ammo vijdon qonuni o‘z joyida turadi. Ikki tavba joyi bor va biz ulardan birida, albatta, oqlanishimiz kerak. Siz burchlaringizni bevosita yoki bilvosita yo‘l bilan oqlanib ado etishingiz mumkin. Ota, ona, amakivachcha, qo‘shni, shahar, mushuk va itga nisbatan munosabatlaringizni ado etdingizmi-yo‘qmi, ulardan birontasi sizni koyiy oladimi-yo‘qmi — o‘ylab ko‘ring. Ammo men bu bilvosita me’yorni chetga surib, o‘zimni o‘z oldimda oqlashim ham mumkin. Mening o‘z qat’iy talablarim va mukammal doiram bor. U «burch» deb ataladigan ko‘p vazifalarni burch deb tan olmaydi. Ammo agar men uning qarzlarini uza olsam, u menga omma qonunlarisiz ham yashash imkonini beradi. Kimdir bu qonun bo‘sh deb o‘ylasa, bir kun uning amriga rioya qilib ko‘rsin.

Darhaqiqat, insoniyatning umumiy turtkilarini tashlab, o‘ziga o‘zi nazoratchi bo‘lishga jur’at etgan odamdan qandaydir ilohiy kuch talab qilinadi. Uning qalbi yuksak, irodasi sodiq, nigohi tiniq bo‘lsin — toki u chindan ham o‘ziga o‘zi ta’limot, jamiyat va qonun bo‘la olsin, oddiy bir maqsad unga boshqalar uchun temir zaruratdek kuchli bo‘lsin!

Hozir alohida urg‘u bilan «jamiyat» deb ataladigan narsaning hozirgi qiyofasiga qaragan har qanday odam bu axloqning naqadar zarurligini ko‘radi. Insonning paylari va yuragi sug‘urib olingandek, biz qo‘rqoq, tushkun, ingrovchilarga aylanib qolganmiz. Biz haqiqatdan qo‘rqamiz, taqdirdan qo‘rqamiz, o‘limdan qo‘rqamiz va bir-birimizdan qo‘rqamiz. Zamonamiz buyuk va komil shaxslarni yetishtirmayapti. Bizga hayotni va ijtimoiy holatimizni yangilaydigan erkak va ayollar kerak, ammo ko‘rib turibmizki, aksar tabiatlar bankrot: o‘z ehtiyojlarini qondira olmaydi, amaliy kuchiga mutlaqo nomutanosib shuhratparastlikka ega va kechayu kunduz tinmay suyanadi, tilanadi. Ro‘zg‘orimiz tilanchilarcha; san’atimiz, kasbimiz, nikohimiz, e’tiqodimizni biz o‘zimiz tanlamaganmiz, balki jamiyat biz uchun tanlagan. Biz mehmonxona askarlarimiz. Kuch tug‘iladigan taqdirning qattiq jangidan qochamiz.

Agar yigitlarimiz ilk ishlarida muvaffaqiyatsizlikka uchrasa, butunlay ruhini yo‘qotadi. Agar yosh savdogar sinsa, odamlar uni «xonavayron bo‘ldi» deyishadi. Agar eng iste’dodli yigit kollejlarimizdan birida o‘qib, shundan keyin bir yil ichida Boston yoki Nyu-Yorkda yoki ularning atrofida biror lavozimga joylashmasa, do‘stlariga ham, o‘ziga ham umrining oxirigacha tushkunlikka tushib, shikoyat qilishga haqli bo‘lib tuyuladi. Ketma-ket yillarda barcha kasblarni birma-bir sinab ko‘radigan — arava haydaydigan, dehqonchilik qiladigan, mol sotib yuradigan, maktab ochadigan, va’z o‘qiydigan, gazeta muharrirlik qiladigan, Kongressga saylanadigan, yer sotib oladigan va hokazo, va har doim mushukdek oyog‘i bilan yerga tushadigan Nyu-Hempshir yoki Vermontlik baquvvat yigit esa bu shahar qo‘g‘irchoqlarining yuztasiga arziydi. U kunlari bilan yonma-yon qadam tashlaydi va «kasb o‘rganmagani» uchun uyalmaydi, chunki u hayotini keyinga qoldirmaydi, allaqachon yashayapti. Uning bitta emas, yuzta imkoniyati bor. Bir stoik faylasuf insonning imkoniyatlarini ochib bersin va odamlarga ular egilib turgan majnuntol emasligini, balki o‘zlarini ajratib olishga qodir va majbur ekanini aytsin; o‘ziga ishonchni mashq qilsa, yangi kuchlar paydo bo‘lishini; inson xalqlarga shifo ulashish uchun tug‘ilgan, tanaga kirgan so‘z ekanini; u bizning achinishimizdan uyalishi kerakligini, qonunlar, kitoblar, sanamlar va odatlarni derazadan uloqtirib, o‘zidan kelib chiqib harakat qilgan lahzadanoq biz unga achinishni bas qilib, minnatdorlik bildirishimiz va uni hurmat qilishimizni aytsin — shunda o‘sha ustoz inson hayotini yana yashnatadi va uning nomi butun tarix uchun aziz bo‘ladi.