Sapiens: insoniyatning qisqacha tarixi — qisqacha

Yuval Noy Harari — isroillik tarixchi, Quddusdagi Ibroniy universitetida dars beradi. U Oksford universitetida o‘rta asrlar harbiy tarixi bo‘yicha doktorlik himoya qilgan. Uning nomini dunyoga tanitgan asar — «Sapiens». Kitob dastlab ibroniy tilida 2011 yilda chiqqan, 2014 yilda inglizcha nashri paydo bo‘lgach esa xalqaro bestsellerga aylangan va o‘nlab tillarga tarjima qilingan.

Kitobning g‘oyasi talabalarga o‘qilgan umumiy kursdan tug‘ilgan: odamzod tarixini bir necha yuz sahifada, boshidan hozirgi kungacha, keng nigoh bilan hikoya qilish. Harari sanalar, podshohlar va janglar ro‘yxatini bermaydi. U boshqacha savol qo‘yadi: nega aynan bizning turimiz — Homo sapiens — boshqa odamsimon turlardan ustun keldi, qanday qilib millionlab begona odamlar bir-biri bilan hamkorlik qila boshladi va bu yo‘lda biz baxtliroq bo‘ldikmi?

Kitob to‘rt katta bosqichga bo‘lingan: aql inqilobi, dehqonchilik inqilobi, insoniyatning birlashuvi va ilmiy inqilob. Har bir bosqichda muallif biologiya, iqtisod, din, psixologiya va antropologiyani aralashtirib, o‘quvchini kutilmagan xulosalarga olib boradi.

«Sapiens»ni ko‘pchilik sevib o‘qiydi, chunki u juda jonli va dadil yozilgan. Lekin shuni oldindan bilib qo‘yish kerak: kitob ilmiy darslik emas, balki bir olimning keng umumlashmalarga to‘la qarashi. Ayrim tarixchi va antropologlar uning ba’zi xulosalarini haddan tashqari soddalashtirilgan yoki bahsli deb tanqid qilgan. Shuning uchun uni o‘qiyotganda «muallif shunday deb o‘ylaydi» degan nigoh bilan, savol berib o‘qish foydali.

Keyinchalik kitob asosida rasmli, komiks ko‘rinishidagi nashr ham chiqa boshlagan. U asosan yoshroq o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan va asosiy g‘oyalarni suratlar orqali yetkazadi. Lekin to‘liq tasavvur olish uchun asl kitobning o‘zini o‘qigan ma’qul: muallifning mulohazalari va dalillari aynan unda batafsil berilgan.

Diniy o‘quvchi uchun ham bir ogohlantirish bor: Harari dinlarni, millatlarni va pulni bir xil ruknga — odamlar birgalikda ishonadigan «hikoyalar» qatoriga qo‘yadi. Bu muallifning dunyoqarashi, uni har kim o‘z e’tiqodi asosida baholaydi. Kitobning qadri — fikr uyg‘otishida, uni so‘zsiz qabul qilish shart emas.