Birinchi g‘oya: biz yolg‘iz emas edik. Bundan bir necha yuz ming yil oldin yer yuzida bir nechta odam turi yashagan — masalan, Yevropa va G‘arbiy Osiyodagi neandertallar. Sapiens Afrikadan tarqala boshlagach, bu turlar asta-sekin yo‘qolib ketgan. Ular qanday yo‘qolgani haqida turli farazlar bor: aralashib ketish, raqobat yoki to‘qnashuv. Harari ikkalasining ham ulushi borligini taxmin qiladi va bu savolning hali to‘liq javobi yo‘qligini tan oladi.

Ikkinchi g‘oya — aql inqilobi. Taxminan yetmish ming yil avval sapienslarning fikrlash va gaplashish usulida keskin o‘zgarish yuz bergan, deydi muallif. Eng muhim yangilik — mavjud bo‘lmagan narsalar haqida gapirish qobiliyati. Hayvonlar «daryo bo‘yida sher bor» degan xabarni bera oladi. Odam esa ko‘zga ko‘rinmaydigan narsalar — afsonalar, qonunlar, davlatlar, kompaniyalar haqida gapira oladi va ularga boshqalarni ham ishontira oladi.

Uchinchi g‘oya kitobning yuragi hisoblanadi: umumiy ishonch hamkorlikni kengaytiradi. Bir to‘da shimpanze yoki kichik ovchilar guruhi bir-birini shaxsan taniydi. Lekin minglab, millionlab begona odamlarni birlashtirish uchun hammasi birga ishonadigan g‘oya kerak. Harari bunga pulni, davlat chegaralarini, kompaniyalarni, inson huquqlarini misol qiladi. Ularni qo‘l bilan ushlab bo‘lmaydi, ammo odamlar ularga ishongani uchun ular haqiqiy kuchga ega.

To‘rtinchi g‘oya — dehqonchilik inqilobi. Taxminan o‘n ikki ming yil oldin odamlar o‘simlik ekish va hayvon boqishga o‘ta boshlagan. Odatda bu katta yutuq deb hisoblanadi. Harari esa boshqacha savol beradi: bu oddiy odam uchun yaxshi bo‘ldimi? Uning fikricha, dehqon ovchiga qaraganda ko‘proq mehnat qilgan, ovqati bir xil bo‘lib qolgan, kasalliklar ko‘paygan. Aholi esa ko‘paygan. Muallif hazil aralash shuni aytadi: go‘yo biz bug‘doyni emas, bug‘doy bizni o‘ziga xizmat qildirib qo‘ygan. Bu fikr bahsli, lekin o‘ylashga undaydi: taraqqiyot har doim ham shaxsning baxti degani emas.

Shu bilan bog‘liq qiziq bir fikr yozuv haqida. Harari eslatishicha, qadimgi Mesopotamiyada, shumerlarda ilk yozuv she’r yoki rivoyat uchun emas, balki hisob-kitob uchun — soliqlar, don zaxiralari, qarzlar va mulkni qayd qilish uchun paydo bo‘lgan. Odam miyasi minglab raqamlarni eslab qola olmaydi, katta jamiyatni boshqarish esa aniq hisobni talab qiladi. Shunday qilib, yozuv va u bilan birga mirzalar, idoralar, arxivlar dunyoga kelgan. Muallif bu yerda bizga tanish bir haqiqatni ko‘rsatadi: davlat va tartib qog‘oz va hujjatsiz yashay olmaydi.

Muallif ierarxiyalar, ya’ni jamiyatdagi tengsizliklar haqida ham to‘xtaladi. Uning fikricha, tabaqalar, qullik, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tengsizlik kabi tuzumlar ko‘pincha tabiat qonuni sifatida ko‘rsatilgan, aslida esa odamlar o‘ylab topgan va asrlar davomida qo‘llab-quvvatlangan qoidalar bo‘lgan. Bu qism ham ko‘p munozaralarga sabab bo‘ladi.

Beshinchi g‘oya — insoniyatning birlashuvi. Harari dunyoni bitta tizimga bog‘lagan uch kuchni ko‘rsatadi: pul, imperiyalar va jahon dinlari. Pul — eng universal ishonch tizimi: bir-birining tilini bilmaydigan, e’tiqodi turlicha odamlar ham bir pul birligiga ishonib savdo qiladi. Imperiyalar esa turli xalqlarni bir hukm ostiga yig‘ib, ularning madaniyatini aralashtirgan. Muallif imperiyalarning shafqatsizligini ham, ular qoldirgan merosni ham ko‘rsatadi.

Oltinchi g‘oya — ilmiy inqilob. Taxminan besh yuz yil oldin Yevropada odamlar katta bir narsani tan ola boshladi: biz ko‘p narsani bilmaymiz. Harari fikricha, aynan shu «bilmasligimizni bilish» kashfiyotlar, ekspeditsiyalar va texnologiyaga yo‘l ochgan. Ilm, imperiya va kapital bir-birini qo‘llab-quvvatlagan: olimlar pul va himoya topgan, davlat va savdogarlar esa yangi bilimdan foyda ko‘rgan. Kredit, ya’ni ertangi kunga bo‘lgan ishonch iqtisodning o‘sishiga sabab bo‘lgan.

Yettinchi g‘oya — baxt masalasi. Kitobning oxirgi qismlarida Harari tarixchilar kamdan-kam beradigan savolni qo‘yadi: kuchimiz ming barobar oshdi, lekin baxtimiz ham oshdimi? U boylik, sog‘liq, oila va jamiyat baxtga qanday ta’sir qilishini, shuningdek, biologiya va kutilmalarimizning rolini muhokama qiladi. Aniq javob bermaydi, lekin o‘quvchini o‘z hayotiga boshqacha qarashga majbur qiladi.

Nihoyat, muallif kelajakka nazar tashlaydi: genetika, sun’iy intellekt va biotexnologiya odamning o‘zini o‘zgartirishi mumkin. Bu fikrlarni u keyinroq «Homo Deus» kitobida davom ettirgan.