«Sapiens» qanchalik mashhur bo‘lsa, shunchalik ko‘p tanqid ham eshitgan. Buni bilish kitobni to‘g‘ri baholashga yordam beradi.

Birinchidan, ayrim mutaxassislar aql inqilobi haqidagi fikrni haddan tashqari keskin deb hisoblaydi. Ularning aytishicha, til va tafakkur bir lahzada emas, juda uzoq vaqt davomida, asta-sekin rivojlangan bo‘lishi mumkin. Arxeologik dalillar ham bu masalada turlicha talqin qilinadi.

Ikkinchidan, dehqonchilik inqilobini «tuzoq» deb atash ko‘pchilikka bir yoqlama tuyulgan. Ha, ilk dehqonlar og‘ir mehnat qilgan bo‘lishi mumkin. Lekin aynan dehqonchilik shaharlar, yozuv, ilm-fan va murakkab madaniyatning paydo bo‘lishiga zamin yaratgan. Bizning yurtimizda ham qadimgi sug‘orma dehqonchilik buyuk shahar madaniyatlarining asosi bo‘lgan.

Uchinchidan, Harari ko‘p joyda fikrini isbotlashdan ko‘ra, chiroyli va ishonarli qilib aytadi. Uning uslubi o‘quvchini o‘ziga rom qiladi, ammo jozibali gap har doim ham isbotlangan gap degani emas. Ayniqsa hayvonlar va odamlarning his-tuyg‘ulari, o‘tmishdagi odamlarning baxti haqidagi qismlarda muallif aniq bilib bo‘lmaydigan narsalar haqida ishonch bilan gapiradi.

To‘rtinchidan, dinlarni faqat «umumiy hikoya» deb tushuntirish ko‘plab o‘quvchilar uchun qabul qilinmaydi. Bu ilmiy xulosa emas, falsafiy qarash. Muallifning o‘zi ham kitobda o‘z dunyoqarashini yashirmaydi.

Shunga qaramay, tanqidchilar ham kitobning bir yutug‘ini tan oladi: u millionlab odamni insoniyat tarixi haqida o‘ylashga, savol berishga va ko‘proq o‘qishga undadi. Yaxshi kitob har doim ham to‘g‘ri javob bermaydi, lekin to‘g‘ri savol beradi.