Islomning uchinchi ustuni — zakot. Qur’onda u ko‘pincha namoz bilan yonma-yon keladi: «Namozni to‘kis ado etinglar va zakotni beringlar» (Baqara surasi, 110-oyat ma’nosi). Namoz — Allohning haqqi, zakot esa Alloh buyurgan bandalar haqqi; ikkisi birga dinning muvozanatini tashkil qiladi.

«Zakot» so‘zi arabcha bo‘lib, «poklanish» va «o‘sish» ma’nolarini bildiradi. Zakot molni poklaydi, egasining qalbini baxillikdan tozalaydi va jamiyatda baraka hamda o‘zaro mehrni o‘stiradi. Alloh Payg‘ambarimizga: «Ularning mollaridan sadaqa (zakot) olingki, u bilan ularni poklaysiz va o‘stirasiz» (Tavba surasi, 103-oyat ma’nosi), deb buyurgan.

Zakot kimga farz? Hanafiy mazhabiga ko‘ra, aqli raso, balog‘atga yetgan, ozod musulmon bo‘lib, asosiy ehtiyojlaridan va qarzidan ortiqcha, nisob miqdoridagi molga ega bo‘lgan va bu mol ustidan bir qamariy yil to‘liq o‘tgan kishiga. Bu yerda bir necha tushuncha bor:

Nisob — zakot farz bo‘ladigan eng kam miqdor. Oltin uchun u yigirma misqol (hozirgi o‘lchovda taxminan 85 gramm), kumush uchun ikki yuz dirham (taxminan 595 gramm). Naqd pul, savdo mollari esa shu qiymat bilan o‘lchanadi. Nisobning so‘mdagi miqdori har yili O‘zbekiston musulmonlari idorasi tomonidan e’lon qilinadi.

Asosiy ehtiyoj — yashayotgan uy, kundalik kiyim, uy jihozlari, ish quroli, minib yurgan ulov kabi narsalar. Ularga zakot tushmaydi.

Bir yil — nisobga yetgan mol ustidan bir qamariy yil o‘tishi. Ali roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda: «Bir molga yil o‘tmagunicha zakot yo‘q», deyilgan (Abu Dovud rivoyati).

Zakot miqdori naqd pul, oltin, kumush va savdo mollari uchun — qirqdan bir, ya’ni 2,5 foiz. Masalan, nisobdan ortiq jamg‘armasi ustidan bir yil o‘tgan kishi uning 2,5 foizini zakotga beradi. Chorva mollari va ekinlarning zakoti alohida hisoblanadi.

Zakotni kimlarga berish mumkin? Qur’on ularni aniq sanab bergan: «Sadaqalar (zakot) faqat faqirlar, miskinlar, unga mas’ul xodimlar, qalblari (Islomga) oshno qilinadiganlar, qullarni ozod qilish, qarzdorlar, Alloh yo‘lida va yo‘lovchi (musofir)lar uchun — Alloh tomonidan farz qilingan» (Tavba surasi, 60-oyat ma’nosi). Hanafiy mazhabida zakotni o‘z ota-onasi, bobo-buvisi, farzandlari va nevaralari, shuningdek, er-xotin bir-biriga bera olmaydi, chunki ularni ta’minlash allaqachon zimmasidagi burch. Aka-uka, opa-singil, amaki, tog‘a kabi qarindoshlar muhtoj bo‘lsa, ularga berish afzal — bu ham sadaqa, ham silai rahm.

Zakot berishning odoblari bor. Birinchidan, uni yaxshi niyat bilan, faqat Alloh rizosi uchun berish. Ikkinchidan, minnat qilmaslik va ozor bermaslik: «Ey iymon keltirganlar! Sadaqalaringizni minnat va ozor bilan botil qilmanglar» (Baqara surasi, 264-oyat ma’nosi). Uchinchidan, iloji bo‘lsa, oluvchining obro‘sini saqlab, yashirin berish. Alloh: «Agar sadaqalarni oshkora bersangiz, bu ham yaxshi. Agar ularni yashirib, faqirlarga bersangiz, bu siz uchun yaxshiroqdir» (Baqara surasi, 271-oyat ma’nosi), deydi. To‘rtinchidan, molning yaxshisidan berish, yaroqsizini emas (Baqara surasi, 267-oyat ma’nosi).

Ba’zilar zakot berish molni kamaytiradi deb o‘ylashadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam esa aksini aytganlar: «Sadaqa moldan hech narsani kamaytirmaydi» (Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan). Ko‘rinishda kamaygandek tuyulsa ham, Alloh unga baraka beradi va ko‘rinmas yo‘llar bilan o‘rnini to‘ldiradi.

Zakotdan tashqari ixtiyoriy sadaqa ham bor va uning chegarasi yo‘q. Payg‘ambarimiz: «Do‘zaxdan saqlaninglar, garchi yarim xurmo bilan bo‘lsa ham», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati, Adiy ibn Hotim roziyallohu anhudan). Hatto chiroyli so‘z, birodaringizga tabassum, adashganga yo‘l ko‘rsatish ham sadaqa hisoblanadi (Termiziy rivoyati, Abu Zarr roziyallohu anhudan).

Zakot jamiyatning ijtimoiy himoya tizimidir. U boylik bir guruh qo‘lida to‘planib qolmasligi (Hashr surasi, 7-oyat ma’nosi), kambag‘al va muhtojlar unutilmasligi uchun belgilangan. Zakot berayotgan kishi biladiki, uning qo‘lidagi mol — Allohning omonati, unda muhtojlarning ham haqqi bor: «Ularning mollarida so‘rovchi va (so‘rashdan) mahrum uchun haq bor» (Zoriyot surasi, 19-oyat ma’nosi).

Zakotni hisoblash, qarzlar, savdo mollari, ulush, oylik daromad kabi zamonaviy holatlarning tafsilotlari ancha murakkab. Shuning uchun aniq hisob-kitobda mahallangiz imomi yoki O‘zbekiston musulmonlari idorasining rasmiy tushuntirishlariga tayaning.