Dinimizning asosiy tushunchalarini bitta hadisda jamlab bergan bir voqea bor. Uni ulamolar «Jibril hadisi» deb atashadi va ba’zilari uni «sunnatning onasi» deb ham ta’riflashgan. Bu hadisni Imom Muslim Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilgan. Shunga o‘xshash rivoyatni Imom Buxoriy va Muslim Abu Hurayra roziyallohu anhudan ham keltirishgan.

Umar roziyallohu anhu hikoya qiladi: bir kuni biz Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurida o‘tirgan edik. Birdan oldimizda kiyimi oppoq, sochlari qop-qora bir kishi paydo bo‘ldi. Unda safar asari ko‘rinmas, oramizda uni hech kim tanimas ham edi. U kelib Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning ro‘parasiga o‘tirdi, tizzalarini tizzalariga tiradi, kaftlarini sonlari ustiga qo‘ydi va so‘radi:

— Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar bering.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: «Islom — Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Muhammad Allohning Rasuli, deb guvohlik berishing, namozni to‘kis ado etishing, zakot berishing, Ramazon ro‘zasini tutishing va agar yo‘lga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilishingdir».

— To‘g‘ri aytdingiz, — dedi u. Umar aytadi: biz hayron qoldik, o‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.

— Menga iymon haqida xabar bering, — dedi u.

«Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirishing, yaxshisi-yu yomoni bilan taqdirga iymon keltirishingdir», dedilar.

— To‘g‘ri aytdingiz. Menga ehson haqida xabar bering.

«Allohga xuddi Uni ko‘rib turgandek ibodat qilishing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni albatta ko‘rib turadi».

Keyin u qiyomat va uning alomatlari haqida so‘radi va ketdi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: «Ey Umar, so‘rovchi kimligini bilasanmi? U Jibril edi, sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi», dedilar (Muslim rivoyati).

Bu hadisda dinning uch darajasi ko‘rsatilgan. Birinchisi — Islom, ya’ni tashqi, ko‘rinadigan amallar: shahodat, namoz, zakot, ro‘za va haj. Ikkinchisi — iymon, ya’ni qalbdagi ishonch va tasdiq. Uchinchisi — ehson, ya’ni ibodatni eng go‘zal, eng samimiy holatda ado etish.

Islomning besh asosi haqida Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhumodan yana bir mashhur hadis rivoyat qilingan: «Islom besh narsa ustiga qurilgan: Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berish, namozni to‘kis ado etish, zakot berish, haj qilish va Ramazon ro‘zasini tutish» (Buxoriy va Muslim rivoyati). Hadisdagi «qurilgan» so‘ziga e’tibor bering: Islom — bir bino, bu besh amal esa uning ustunlari. Ustunlardan biri yiqilsa, bino ham zaiflashadi.

Iymon qalb ishidir. Moturidiy aqidasida iymon — qalb bilan tasdiqlash va til bilan iqror qilish deb ta’riflanadi. Amallar esa iymonning mevasi va uni kuchaytiruvchi omildir. Daraxt ildizsiz yashamaganidek, amal ham iymonsiz qabul bo‘lmaydi. Ildizi bor, lekin meva bermaydigan daraxt esa o‘z egasini quvontirmaydi. Shuning uchun Qur’onda «iymon keltirgan va solih amallar qilganlar» iborasi ko‘p marta birga keladi.

Ehson esa dinning cho‘qqisidir. «Uni ko‘rib turgandek ibodat qilish» — bu namozda xayolni tartibga solish, ro‘zada faqat ochlikka emas, gunohdan saqlanishga ham e’tibor berish, odamlar ko‘rmaganda ham halol yashash demak. Inson yolg‘iz qolganda kimligini ko‘rsatadi. Agar u «Alloh meni ko‘rib turibdi» degan hisni doim his qilsa, yolg‘izlikda ham, olomon ichida ham bir xil — to‘g‘ri va pok bo‘ladi.

Hadisdagi yana bir nozik jihat — Jibril alayhissalomning odobi. U Payg‘ambarimiz huzuriga toza kiyimda keldi, yaqin o‘tirdi, diqqat bilan so‘radi. Ilm o‘rganish odobini ham shu hadisdan olish mumkin: ustoz oldiga pokiza kelish, e’tibor bilan tinglash va bilmagan narsani so‘rashdan uyalmaslik.

Keyingi boblarda biz iymonning olti ruknini birma-bir ko‘rib chiqamiz, so‘ngra Islomning besh ustuniga o‘tamiz.