Iymonning beshinchi rukni — oxirat kuniga iymon. Bu dunyo hayoti abadiy emas: uning boshlanishi bo‘lgani kabi, oxiri ham bor. Har bir inson o‘ladi, so‘ngra qayta tiriltiriladi va qilgan amallari uchun hisob beradi. Qur’onda Allohga iymon va oxirat kuniga iymon ko‘pincha yonma-yon keladi, chunki bu ikkisi insonning hayotga bo‘lgan munosabatini tubdan belgilaydi.

Oxirat qanday boshlanadi? Insonning shaxsiy oxirati o‘limdan boshlanadi. Usmon roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar: «Qabr oxirat manzillarining birinchisidir. Kim undan najot topsa, undan keyingisi osonroq bo‘ladi. Kim undan najot topmasa, undan keyingisi og‘irroq bo‘ladi» (Termiziy rivoyati, «hasan»). Qabrda inson savol-javob qilinadi: Robbing kim, dining nima, payg‘ambaring kim? Bu savollarga to‘g‘ri javob berish yod olish bilan emas, butun umr shu e’tiqodda yashash bilan bo‘ladi. Ahli sunna aqidasida qabr ne’mati va azobi haqdir.

Keyin qiyomat — butun olamning oxiri keladi. Qur’onda u turli nomlar bilan ataladi: «al-Qori’a» (qattiq uruvchi), «al-Haqqa» (muqarrar haqiqat), «Yavmud-din» (jazo kuni). Uning qachon bo‘lishini faqat Alloh biladi: «Sizdan qiyomat haqida „u qachon bo‘ladi?“ deb so‘raydilar. Ayting: uning ilmi faqat Robbimning huzuridadir» (A’rof surasi, 187-oyat ma’nosi). Jibril hadisida ham qiyomat qachon bo‘lishi haqida so‘ralganda, Payg‘ambarimiz: «Bu haqda so‘ralgan so‘rovchidan ko‘ra ko‘proq bilmaydi», deganlar (Muslim rivoyati). Shuning uchun qiyomat sanasini «hisoblab topgan» har qanday da’voga ishonilmaydi.

Surga puflangach, barcha insonlar qayta tiriladi. Ba’zilar buni aqlga sig‘dira olmaganlar. Qur’on bunga oddiy, ammo kuchli dalil keltiradi: «Ayting: ularni birinchi marta yaratgan Zot tiriltiradi» (Yosin surasi, 79-oyat ma’nosi). Yo‘qdan bor qilgan Zotga qayta yaratish qiyin emas.

So‘ng hisob boshlanadi. Har bir insonga amal daftari beriladi. Amallar tarozida — mezonda tortiladi. «Bas, kim zarra miqdorida yaxshilik qilsa, uni ko‘radi. Va kim zarra miqdorida yomonlik qilsa, uni ko‘radi» (Zalzala surasi, 7–8-oyatlar ma’nosi). Hech bir amal yo‘qolmaydi, hech kimga zulm qilinmaydi: «Qiyomat kuni uchun adolatli tarozilar qo‘yamiz, bas, hech bir jonga hech narsada zulm qilinmaydi» (Anbiyo surasi, 47-oyat ma’nosi).

Shu kuni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ummatlari uchun shafoat qiladilar. Bu haqdagi hadislar ko‘p va sahih (Buxoriy va Muslim rivoyatlari). Shuningdek, Payg‘ambarimizning Kavsar havzi, sirot ko‘prigi haqida ham sahih hadislar bor.

Va nihoyat, ikki abadiy manzil — jannat va do‘zax. Jannat — Alloh solih bandalari uchun tayyorlagan ne’matlar maskani. Uning ne’matlari haqida Alloh: «Men solih bandalarim uchun hech bir ko‘z ko‘rmagan, hech bir quloq eshitmagan va hech bir insonning qalbiga kelmagan narsalarni tayyorladim», deydi (hadisi qudsiy, Buxoriy va Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan). Do‘zax esa kufr va zulm ahli uchun tayyorlangan azob maskani. Ahli sunna aqidasida qalbida zarra miqdorida iymoni bo‘lgan kishi, gunohlari tufayli azoblansa ham, oxir-oqibat do‘zaxdan chiqariladi (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Oxiratga iymon hayotimizga qanday ta’sir qiladi? Birinchidan, u adolat tuyg‘usini beradi. Bu dunyoda ko‘p zolimlar jazosiz qolgandek, ko‘p mazlumlar haqqini ololmagandek ko‘rinadi. Oxiratga ishongan inson biladiki, hech bir haq unutilmaydi.

Ikkinchidan, u mas’uliyat beradi. Har bir so‘z, har bir ish hisobga olinishini bilgan odam yengiltaklik qilmaydi. Payg‘ambarimiz aytganlar: «Qiyomat kuni bandaning oyoqlari to‘rt narsa haqida so‘ralmagunicha joyidan qo‘zg‘almaydi: umrini nimaga sarflagani, ilmiga qanday amal qilgani, molini qayerdan topib, nimaga sarflagani va tanasini nimada eskirtgani haqida» (Termiziy rivoyati, Abu Barza roziyallohu anhudan, «hasan sahih»).

Uchinchidan, u umid beradi. Bu dunyoda qiynalgan, sabr qilgan, yaxshilik qilib, rahmat eshitmagan inson biladiki, uning mehnati Allohning huzurida saqlanmoqda. Shuning uchun mo‘min hayotdan zerikmaydi va umidsizlikka tushmaydi.

Saboq: oxiratni eslash — o‘limdan qo‘rqib yashash emas, balki har bir kunni qadrlash, uni mazmunli o‘tkazish demak.