Iymonning oltinchi rukni — yaxshisi-yu yomoni bilan taqdirga iymon. Jibril hadisida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam buni alohida ta’kidlaganlar: «...va taqdirga — uning yaxshisiga ham, yomoniga ham iymon keltirishing» (Muslim rivoyati, Umar roziyallohu anhudan).

Taqdirga iymon nimani anglatadi? Ulamolar uni to‘rt jihatda tushuntirishgan. Birinchisi — Allohning ilmi. Alloh bo‘lgan, bo‘layotgan va bo‘ladigan barcha narsani azaldan biladi. Ikkinchisi — yozilish. Alloh bularning barchasini Lavhul Mahfuzda yozib qo‘ygan: «Yerda ham, o‘zlaringizda ham biror musibat yetmaydiki, uni yaratishimizdan oldin bir Kitobda (yozilgan) bo‘lmasa. Albatta, bu Allohga oson» (Hadid surasi, 22-oyat ma’nosi). Uchinchisi — Allohning irodasi. Olamda Alloh xohlamagan hech narsa sodir bo‘lmaydi. To‘rtinchisi — yaratish. Barcha narsani, jumladan, bandalarning amallarini ham Alloh yaratadi: «Holbuki, sizlarni ham, qilayotgan narsangizni ham Alloh yaratgan» (Soffot surasi, 96-oyat ma’nosi). «Albatta, Biz har bir narsani o‘lchov (taqdir) bilan yaratdik» (Qamar surasi, 49-oyat ma’nosi).

Bu yerda ko‘pchilikda savol tug‘iladi: agar hamma narsa yozilgan bo‘lsa, inson nima qilsin? Uning ixtiyori qayerda? Bu savolni sahobalar ham bergan. Ali roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: «Sizlardan har biringizning jannatdagi yoki do‘zaxdagi o‘rni yozib qo‘yilgan», dedilar. Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, unda yozilganiga suyanib, amalni tark qilmaymizmi?» deb so‘rashdi. U zot: «Amal qilinglar! Har kim nima uchun yaratilgan bo‘lsa, o‘sha narsa unga oson qilinadi», dedilar va Layl surasidagi «Kim (molini) bersa va taqvo qilsa, va eng go‘zal (kalima)ni tasdiqlasa, Biz uni yengillikka muyassar qilamiz» oyatlarini o‘qidilar (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Demak, taqdirni bilish — Allohning ishi, amal qilish esa bandaning burchi. Biz o‘z taqdirimizda nima yozilganini bilmaymiz, shuning uchun unga suyanib, amalni tark qilish mantiqsiz. Talaba imtihonga «taqdirimda nima bo‘lsa, shu bo‘ladi» deb tayyorlanmasdan kirmaydi, kasal odam «taqdirda bo‘lsa tuzalaman» deb davolanishdan bosh tortmaydi.

Imom Moturidiy va uning maktabi bu masalani muvozanatli tushuntirgan. Ularga ko‘ra, amallarni yaratuvchi — Alloh, lekin banda o‘z ixtiyori bilan u amalni tanlaydi va unga yo‘naladi. Bandaning bu tanlovi va harakati «kasb» deb ataladi va savob yoki gunoh aynan shunga qarab beriladi. Shuning uchun inson o‘z gunohini taqdirga to‘nkay olmaydi. Qur’onda ham buni ko‘ramiz: «Kim yaxshi amal qilsa, o‘zi uchun, kim yomonlik qilsa, o‘zining zarariga. Robbingiz bandalarga zulm qiluvchi emas» (Fussilat surasi, 46-oyat ma’nosi). Alloh hech kimni o‘z toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaydi (Baqara surasi, 286-oyat ma’nosi).

Taqdirga iymonning foydalari juda katta. Birinchidan, u qalbga xotirjamlik beradi. Payg‘ambarimiz yosh Abdulloh ibn Abbosga shunday o‘git berganlar: «Bilginki, agar butun ummat senga biror foyda yetkazish uchun yig‘ilsa, Alloh senga yozib qo‘ygan narsadan boshqa hech narsa bilan foyda yetkaza olmaydi. Agar ular senga biror zarar yetkazish uchun yig‘ilsa, Alloh senga yozgan narsadan boshqa hech narsa bilan zarar yetkaza olmaydi» (Termiziy rivoyati, «hasan sahih»).

Ikkinchidan, u insonni haddan oshgan qayg‘u va haddan oshgan mag‘rurlikdan saqlaydi. «Toki qo‘ldan ketgan narsaga qayg‘urmasligingiz va (Alloh) bergan narsaga mag‘rurlanmasligingiz uchun» (Hadid surasi, 23-oyat ma’nosi). Muvaffaqiyatga erishgan odam «buni o‘zim qildim» deb kibrlanmaydi, muvaffaqiyatsizlikka uchragan odam esa o‘zini yo‘qotib qo‘ymaydi.

Uchinchidan, u harakatga undaydi. Payg‘ambarimiz aytganlar: «Kuchli mo‘min Allohga kuchsiz mo‘mindan yaxshiroq va suyukliroqdir, har ikkisida ham yaxshilik bor. O‘zingga foydali narsaga harakat qil, Allohdan yordam so‘ra va ojiz bo‘lma. Agar senga biror narsa yetsa, „agar unday qilganimda, bunday bo‘lardi“ dema, balki „Allohning taqdiri, U xohlaganini qildi“ de. Chunki „agar“ so‘zi shaytonning ishiga yo‘l ochadi» (Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan).

Bu hadis taqdirga to‘g‘ri munosabatning formulasidir: avval harakat, Allohdan yordam so‘rash va tavakkal; natija kelgach esa — rozilik.

Taqdir — Allohning siri. Uning chuqurligiga haddan tashqari sho‘ng‘ish, behuda bahslarga berilish o‘rniga, bizga buyurilgan narsa — iymon keltirish, amal qilish va natijani Allohga topshirish.