Metamorfoza

Bir kuni ertalab Gregor Samsa notinch tushlardan uyg‘onib, o‘z to‘shagida dahshatli bir hasharotga aylanib qolganini ko‘rdi. U sovutdek qattiq orqasi bilan yotar, boshini sal ko‘tarsa, bo‘g‘im-bo‘g‘im qattiq halqalarga bo‘lingan, biroz do‘ppaygan qo‘ng‘ir qornini ko‘rardi. Ko‘rpa qornini zo‘rg‘a yopib turar, har lahzada sirg‘alib tushib ketay deb turardi. Tanasining qolgan qismiga nisbatan achinarli darajada ingichka son-sanoqsiz oyoqlari ko‘zi oldida ojizona tipirchilardi.

«Menga nima bo‘ldi?» — deb o‘yladi u. Bu tush emas edi. Uning xonasi — biroz torroq bo‘lsa ham, haqiqiy odam xonasi — tanish to‘rt devor orasida tinchgina turardi. Stol ustida gazmol namunalari yoyilib yotardi — Samsa yo‘lma-yo‘l yuradigan savdo vakili edi, — tepasida esa yaqinda suratli jurnaldan qirqib olib, chiroyli zarhal ramkaga solgan rasm osig‘liq edi. Rasmda mo‘yna shlyapa kiyib, bo‘yniga mo‘yna boa o‘ragan bir xonim qaddini tik tutib o‘tirar va bilagigacha yashirib turgan og‘ir mo‘yna muftani tomoshabin tomon ko‘tarib turardi.

So‘ng Gregor derazaga, xira havoga qaradi. Oynaga urilayotgan yomg‘ir tomchilarining ovozi eshitilar, bu uni ancha mahzun qilib qo‘ydi. «Yana ozgina uxlasam-u, shu bema’nigarchiliklarning hammasini unutsam-chi?» — deb o‘yladi u, lekin buning iloji yo‘q edi: u o‘ng yonboshi bilan uxlashga o‘rgangan, hozirgi ahvolida esa o‘sha holatga o‘tolmasdi. O‘ng tomonga qanchalik zarb bilan ag‘darilmasin, har safar yana chalqanchasiga qaytib tushardi. U buni yuz martacha urinib ko‘rgan bo‘lsa kerak, tipirchilayotgan oyoqlarini ko‘rmaslik uchun ko‘zlarini yumib oldi va biqinida shu paytgacha hech qachon sezmagan yengil, o‘tmas bir og‘riq paydo bo‘lgandagina to‘xtadi.

«Yo Xudo, — deb o‘yladi u, — qanday mashaqqatli kasbni tanlabman-a! Kun-uzzu kun yo‘lda. Bunday ish uyda, idorada o‘tirib qilinadigan ishdan ko‘ra ancha ko‘p asab talab qiladi, ustiga-ustak yo‘l azobi ham bor: poyezdlarga ulgurish tashvishi, tartibsiz va bemaza ovqat, har gal yangi-yangi odamlar bilan muomala — hech kim bilan chinakam yaqin bo‘lolmaysan, do‘stlasha olmaysan. Hammasi jahannamga!» U qornining yuqori qismida yengil qichishishni sezdi; boshini yaxshiroq ko‘tarish uchun chalqanchasiga sekin karavot suyanchig‘i tomon surildi; qichishayotgan joyni topdi — u yer allaqanday mayda oq dog‘lar bilan qoplangan edi, ular nimaligini tushunolmadi; oyoqlaridan biri bilan o‘sha joyni paypaslab ko‘rmoqchi bo‘ldi, lekin tegishi bilan butun vujudini sovuq titroq bosib, oyog‘ini darhol tortib oldi.

U yana avvalgi holatiga sirg‘alib tushdi. «Har kuni bunaqa erta turish, — deb o‘yladi u, — odamni butunlay ahmoq qilib qo‘yadi. Odam yetarlicha uxlashi kerak. Boshqa savdo vakillari shohona yashashadi. Masalan, men ertalab buyurtmalarni ko‘chirib yozish uchun mehmonxonaga qaytsam, bu janoblar hali ham nonushta qilib o‘tirishgan bo‘ladi. Shuni o‘z xo‘jayinim oldida bir qilib ko‘rsam-chi — o‘sha zahoti haydab yuborishadi. Kim biladi, balki bu men uchun eng yaxshisi bo‘lardi. Ota-onamni o‘ylamaganimda allaqachon ishdan ketgan bo‘lardim: xo‘jayinning oldiga borib, nima o‘ylasam, hammasini, ko‘nglimdagi bor gapni yuziga aytardim. Stolidan yiqilib tushardi-ya! Uning o‘zi ham g‘alati odat: stol ustida baland o‘tirib olib, xizmatchilar bilan tepadan turib gaplashadi, buning ustiga xo‘jayin qulog‘i og‘ir bo‘lgani uchun unga juda yaqin borish kerak. Mayli, hali umid bor: ota-onamning unga bo‘lgan qarzini to‘lashga pul yig‘ib olsam — yana besh-olti yil kerak bo‘lsa kerak, — albatta shunday qilaman. Ana o‘shanda hammasini tubdan o‘zgartiraman. Hozircha esa turishim kerak, poyezdim beshda jo‘naydi».

U komod ustida chiqillab turgan budilnikka qaradi. «Yo Parvardigor!» — deb o‘yladi u. Soat oltidan o‘ttiz daqiqa o‘tgan, millar esa xotirjam oldinga siljib borardi, hatto yarimdan ham o‘tib, yettiga chorak qolayotgan edi. Nahotki budilnik jiringlamagan bo‘lsa? To‘shakdan ham ko‘rinib turibdiki, u kerakli vaqtga — soat to‘rtga qo‘yilgan; demak, albatta jiringlagan. Ha, lekin mebellarni ham silkitib yuboradigan o‘sha shovqinni eshitmay, tinchgina uxlab yotish mumkinmi? To‘g‘ri, u notinch uxlagan, ammo shu sababdan ham uyqusi chuqurroq bo‘lgandir. Endi nima qilsin? Keyingi poyezd yettida jo‘naydi; unga ulgurish uchun telbadek shoshishi kerak, namunalar to‘plami esa hali yig‘ilmagan, o‘zi ham o‘zini unchalik tetik va bardam his qilmayapti. Poyezdga ulgurgan taqdirda ham xo‘jayinning g‘azabidan qutulolmaydi: firma xizmatchisi besh soatlik poyezdni kutib turgan va Gregorning yo‘qligi haqida allaqachon xabar bergan bo‘ladi. U xo‘jayinning odami — irodasiz, hech narsani tushunmaydigan bir kimsa edi. Kasal bo‘lib qoldim, desa-chi? Lekin bu juda noqulay va shubhali bo‘lardi, chunki besh yillik xizmati davomida Gregor biror marta ham kasal bo‘lmagan. Xo‘jayin, shubhasiz, sug‘urta kassasining shifokorini ergashtirib keladi, ota-onasini o‘g‘illari yalqov deb ayblaydi va hech qachon kasal odam bo‘lmaydi, faqat ishyoqmaslar bo‘ladi deb hisoblaydigan o‘sha shifokorning gapini to‘la qabul qiladi. Buning ustiga, bu safar u unchalik nohaq ham bo‘lmasdi-ku? Gregor haqiqatan ham, uzoq uxlagandan keyingi ortiqcha uyquchanlikni hisobga olmasa, o‘zini butunlay sog‘lom his qilar, hatto odatdagidan ham ko‘proq ochiqqan edi.

U bularning hammasini shosha-pisha o‘ylab, to‘shakdan turishga sira jur’at qilolmay yotganida, soat yettiga chorak qolganini urdi. Bosh tomonidagi eshik ehtiyotkorlik bilan taqilladi. «Gregor, — deb chaqirdi kimdir, bu onasi edi, — yettiga chorak qoldi. Biror yoqqa jo‘namoqchi emasmiding?» Qanday mayin ovoz! Gregor unga javob berayotgan o‘z ovozini eshitib, dahshatga tushdi: bu, shubhasiz, uning avvalgi ovozi edi, lekin unga allaqanday ichkaridan, tubdan chiqayotgan, to‘xtatib bo‘lmaydigan alamli chiyillash qo‘shilib ketgan edi; so‘zlar faqat dastlab aniq eshitilar, keyin esa aks-sado ularni shu qadar buzib yuborardiki, eshitgan kishi to‘g‘ri eshitdimmi-yo‘qmi, deb ikkilanib qolardi. Gregor batafsil javob berib, hammasini tushuntirmoqchi edi, lekin bu ahvolda faqat: «Ha, ha, rahmat, oyijon, hozir turaman», — deyish bilan cheklandi. Yog‘och eshik orqasidan Gregor ovozidagi o‘zgarish sezilmagan bo‘lsa kerak, chunki onasi bu javobdan tinchlanib, oyoqlarini sudrab nari ketdi. Ammo bu qisqa suhbat oilaning boshqa a’zolariga Gregorning, kutilmaganda, hali uyda ekanini bildirib qo‘ydi va tez orada yon eshiklardan birini otasi — sekingina, lekin musht bilan — taqillata boshladi. «Gregor, Gregor, — deb chaqirdi u, — nima bo‘ldi?» Biroz o‘tib u ovozini do‘q bilan pasaytirib yana chaqirdi: «Gregor! Gregor!» Ikkinchi yon eshik ortidan esa singlisi mungli ovozda so‘radi: «Gregor? Mazang yo‘qmi? Biror narsa kerakmi?» Gregor ikkala tomonga ham: «Men allaqachon tayyorman», — deb javob berdi va ovozidagi g‘alatilikni yo‘qotishga urinib, so‘zlarni juda aniq talaffuz qildi, har bir so‘z orasida uzoq tin oldi. Otasi nonushtasiga qaytdi, singlisi esa pichirladi: «Gregor, eshikni och, iltimos qilaman». Biroq Gregor eshikni ochish haqida o‘ylamas ham edi, aksincha, safarlarda orttirgan ehtiyotkorlik odati — hatto uyda ham kechasi barcha eshiklarni qulflab olishi uchun o‘zini maqtab qo‘ydi.

Avvalo u hech kim xalaqit bermay, xotirjam turib olmoqchi, kiyinmoqchi va eng muhimi — nonushta qilmoqchi edi, nima qilishni keyin o‘ylaydi; chunki to‘shakda yotib turib, hech qanday aqlli to‘xtamga kelolmasligini yaxshi bilardi. Esiga tushdiki, to‘shakda yotganida ko‘p marta, ehtimol noqulay yotgani uchun, yengil og‘riq sezgan, lekin turgach u har doim xayol bo‘lib chiqqan edi; endi bugungi xayollari qanday qilib asta-sekin tarqalib ketishini ko‘rishga qiziqardi. Ovozidagi o‘zgarish qattiq shamollashning — savdo vakillarining kasb kasalligining — ilk belgisidan boshqa narsa emasligiga zarracha shubha qilmasdi.

Ko‘rpani tashlab yuborish oson edi: ozgina shishinib olsa bas, o‘zi sirg‘alib tushardi. Ammo keyingisi qiyin bo‘ldi, ayniqsa, u g‘oyat keng bo‘lib qolgani uchun. Turish uchun qo‘llari kerak edi; ularning o‘rniga esa unda tinimsiz har tomonga qimirlab turadigan, ustiga-ustak o‘ziga bo‘ysunmaydigan mitti oyoqchalar bor edi. Birontasini bukmoqchi bo‘lsa, aynan o‘sha birinchi bo‘lib cho‘zilib ketardi; nihoyat o‘sha oyoq bilan istaganini qilishga erishsa, qolganlari go‘yo erkinlikka chiqqandek, o‘ta og‘riqli hayajon bilan tipirchilay boshlardi. «Bu ishni to‘shakda yotib bajarib bo‘lmaydi, — dedi o‘ziga Gregor, — bekorga urinma».

Avval u tanasining pastki qismini to‘shakdan chiqarmoqchi bo‘ldi, lekin bu pastki qismni hali ko‘rmagan, qanday ekanini tasavvur ham qilolmasdi; u juda og‘ir qimirlar ekan; ish juda sekin borardi; nihoyat, deyarli telbalarcha, butun kuchini yig‘ib, o‘ylamay oldinga intilganda, yo‘nalishni noto‘g‘ri tanladi, karavotning pastki suyanchig‘iga qattiq urildi va kuydiruvchi og‘riqdan tanasining pastki qismi hozir eng nozik joyi ekanini angladi.

Shunda u avval tanasining yuqori qismini chiqarishga urinib, boshini ehtiyotkorlik bilan karavot chetiga burdi. Bu oson bo‘ldi, va tanasi, kengligi va og‘irligiga qaramay, nihoyat asta-sekin boshi ortidan burila boshladi. Ammo nihoyat boshi to‘shakdan tashqariga, ochiq havoga chiqqanida, shu holda yiqilsa, boshi shikastlanmasa mo‘jiza bo‘lishi xayoliga keldi va shu yo‘sinda oldinga surilishdan qo‘rqib qoldi. Hozir hushidan ketish esa hech bir holatda mumkin emas edi; undan ko‘ra to‘shakda qolgan yaxshi.

Ammo shuncha urinishdan keyin yana avvalgidek yotib, xo‘rsinib, oyoqchalarining bir-biri bilan, iloji bo‘lsa, avvalgidan ham qattiqroq olishayotganini kuzatar ekan, bu o‘zboshimchalikka tartib va osoyishtalik keltirishning hech bir yo‘lini topolmadi. U yana o‘ziga to‘shakda qolish mumkin emasligini va eng to‘g‘risi — qanday qurbon bo‘lishiga qaramay, bundan qanday bo‘lmasin qutulishga harakat qilish ekanini aytdi. Lekin shu bilan birga, sovuqqonlik bilan, chuqur o‘ylash umidsiz qarorlardan ko‘ra ancha yaxshiroq ekanini ham eslatib qo‘yishni unutmadi. Shunday paytlarda u ko‘zlarini derazaga tikib, iloji boricha aniqroq tikilishga harakat qilardi, lekin, afsuski, tor ko‘chaning narigi tomoni ham tong tumaniga burkangan edi va bu manzaradan dalda ham, tetiklik ham olib bo‘lmasdi. «Allaqachon soat yetti, — dedi u yana soat urganda o‘ziga-o‘zi, — allaqachon yetti, tuman esa hamon shunday quyuq». U yana biroz vaqt sokin, yengil nafas olib yotdi, go‘yo to‘liq sukunatdan narsalarning haqiqiy, odatiy holiga qaytishini kutayotgandek.

Ammo keyin u o‘ziga dedi: «Soat yettidan chorak o‘tishidan oldin men to‘shakdan albatta butunlay turib olishim kerak. Bu orada idoradan ham mening holimni so‘rab kimdir keladi, chunki firma soat yettidan oldin ochiladi». Va u endi butun gavdasini bir yo‘la tebratib, to‘shakdan tushirishga kirishdi. Agar shu tarzda to‘shakdan yiqilsa va bunda boshini ko‘tarib tursa, ehtimol boshi omon qolardi. Orqasi juda qattiq ko‘rinardi; gilamga yiqilganda unga hech narsa bo‘lmasa kerak. Uni eng ko‘p tashvishga solgani — muqarrar ko‘tariladigan qattiq taraq-turuq edi, bu hamma eshiklar ortida ham agar qo‘rquv bo‘lmasa, xavotir uyg‘otishi aniq edi. Ammo bunga tavakkal qilish kerak edi.

Gregor yarim gavdasi bilan to‘shakdan chiqib turganida — yangi usul mashaqqatdan ko‘ra ko‘proq o‘yinga o‘xshardi, faqat oldinga-orqaga tebranib turish kifoya edi, — birdan, kimdir yordamga kelsa, hammasi qanchalik oson bo‘lishi xayoliga keldi. Ikkita baquvvat odam — u otasini va xizmatkor qizni nazarda tutardi — bemalol yetarli bo‘lardi; ular qo‘llarini uning do‘ng orqasi ostiga suqib, to‘shakdan ko‘chirib olishlari, yuk bilan engashishlari va so‘ng uning polga ag‘darilishini ehtiyotkorlik bilan, sabr bilan kutishlari kifoya edi; u yerda oyoqchalar, umid qilish mumkinki, bir ma’noga ega bo‘lardi. Lekin hamma eshiklar qulf ekanini hisobga olmaganda ham, rostdan yordamga chaqirsinmi? Shuncha qiynalayotganiga qaramay, bu fikrdan jilmayishni bosolmadi.

Biroz o‘tib u shu qadar chetga chiqib qoldiki, qattiqroq tebransa, muvozanatni saqlash qiyin bo‘lardi. Soat yettidan o‘n daqiqa o‘tgan edi va juda tez orada qat’iy qarorga kelish kerak edi. Shu payt xonadon eshigining qo‘ng‘irog‘i chalindi. «Bu firmadan kimdir», — dedi u o‘ziga-o‘zi va qotib qoldi, ammo oyoqchalari yanada shiddat bilan raqsga tushdi. Bir lahza hamma yoq jim bo‘ldi. «Eshikni ochishmayapti», — dedi Gregor qandaydir bema’ni umidga berilib. Lekin, albatta, xizmatkor qiz har doimgidek qat’iy qadamlar bilan eshik oldiga borib, uni ochdi. Gregorga mehmonning birinchi salom so‘zini eshitishning o‘zi yetarli bo‘ldi — bu boshqaruvchining o‘zi edi. Nega aynan Gregor eng kichik xato uchun darhol eng og‘ir shubhaga tushiladigan firmada xizmat qilishga mahkum etilgan? Nahotki barcha xizmatchilar, hammasi birdek, yaramas bo‘lsa? Nahotki ular orasida ertalabki bir-ikki soatni firma ishiga sarflamagani uchun vijdon azobidan aqldan ozib, to‘shakdan turolmay qoladigan sodiq, fidoyi bitta ham odam bo‘lmasa? Rostdan ham shogirdlardan birini yuborib surishtirish yetmasmidi — agar umuman surishtirish kerak bo‘lsa, — boshqaruvchining o‘zi kelishi, butun begunoh oilaga bu ishni faqat boshqaruvchining aqliga ishonib tergov qilish mumkin bo‘lgan darajada shubhali deb ko‘rsatish shartmidi? Va to‘g‘ri bir qarorga kelgani uchun emas, ko‘proq shu o‘ylardan hayajonlanib ketgani uchun u butun kuchi bilan to‘shakdan otilib tushdi. Gursillagan ovoz chiqdi, lekin bu qattiq taraq-turuq emas edi. Yiqilishini gilam biroz yumshatdi, Gregorning orqasi ham u o‘ylagandan ko‘ra egiluvchanroq ekan, shuning uchun ovoz bo‘g‘iq bo‘lib, unchalik e’tiborni tortmadi. Faqat boshini yetarlicha ehtiyot qilib ushlamagani uchun uni urib oldi; alam va og‘riqdan boshini burib, gilamga ishqay boshladi.

«U yerda nimadir yiqildi», — dedi chap tomondagi xonada boshqaruvchi. Gregor bugun o‘zi bilan sodir bo‘lgan voqeaga o‘xshash narsa qachondir boshqaruvchining boshiga ham tushishi mumkinmikan, deb tasavvur qilishga urindi; axir buning ehtimoli borligini tan olish kerak edi-ku. Biroq go‘yo bu savolga qo‘pol javob berayotgandek, qo‘shni xonada boshqaruvchi yaltiroq etiklarida bir necha qat’iy qadam tashladi. O‘ng tomondagi xonadan singlisi pichirlab xabar berdi: «Gregor, boshqaruvchi keldi». «Bilaman», — dedi Gregor o‘ziga-o‘zi; lekin singlisi eshitadigan darajada ovozini ko‘tarishga jur’at etmadi.

— Gregor, — dedi endi chap tomondagi xonadan otasi, — janob boshqaruvchi kelib, nega ertalabki poyezdda jo‘namaganingni so‘rayaptilar. Biz u kishiga nima deyishni bilmaymiz. Buning ustiga, u kishi sen bilan shaxsan gaplashmoqchilar. Shuning uchun, iltimos, eshikni och. Xonangdagi tartibsizlikni kechirarlar, deb o‘ylayman.

— Xayrli tong, janob Samsa, — deb chaqirdi shu orada mehribon ohangda boshqaruvchi.

— Uning mazasi yo‘q, — dedi onasi boshqaruvchiga, otasi esa eshik oldida hamon gapirardi. — Mazasi yo‘q, ishoning, janob boshqaruvchi. Bo‘lmasa Gregor poyezddan qolarmidi! Bu bolaning xayoli faqat ishda. Kechqurunlari hech qayoqqa chiqmasligidan hatto jahlim chiqadi; mana, bir haftadan beri shaharda, lekin har kech uyda o‘tiradi. Biz bilan oshxonada o‘tirib, jimgina gazeta o‘qiydi yoki poyezdlar jadvalini o‘rganadi. Uning uchun eng yaxshi dam olish — arracha bilan duradgorlik qilish. Masalan, ikki-uch kechada kichkina ramka yasadi; qanchalik chiroyli ekanini ko‘rib hayron qolasiz; u xonasida osig‘liq; Gregor eshikni ochishi bilan ko‘rasiz. Har qalay, kelganingizdan xursandman, janob boshqaruvchi; o‘zimiz Gregorni eshikni ochishga ko‘ndirolmasdik; u shunaqa o‘jar; mazasi yo‘qligiga esa ishonchim komil, ertalab yaxshiman, degan bo‘lsa ham.

— Hozir chiqaman, — dedi Gregor sekin, o‘ylab, lekin suhbatdan bir so‘zni ham o‘tkazib yubormaslik uchun qimirlamay.

— Boshqa biror izoh men ham topolmayapman, xonim, — dedi boshqaruvchi. — Umid qilamanki, jiddiy narsa emas. Garchi boshqa tomondan aytishim kerakki, biz, savdo ahli, baxtimizgami yoki baxtsizligimizgami, biroz betoblikni ish manfaati uchun ko‘pincha shunchaki yengib o‘tishimizga to‘g‘ri keladi.

— Xo‘sh, janob boshqaruvchi kirsalar bo‘ladimi? — so‘radi sabrsiz otasi va yana eshikni taqillatdi.

— Yo‘q, — dedi Gregor.

Chap tomondagi xonada alamli jimlik cho‘kdi, o‘ng tomondagi xonada esa singlisi yig‘lay boshladi.

Nega singlisi boshqalarning oldiga chiqmayapti? U endigina turgan va hali kiyinishga ham ulgurmagan bo‘lsa kerak. Nega yig‘layapti? U turmagani, boshqaruvchini ichkari kiritmagani, ishdan ayrilish xavfi borligi, keyin esa xo‘jayin yana ota-onasidan eski qarzlarni talab qila boshlashi uchunmi? Hozircha bu haqda qayg‘urishga hojat yo‘q edi-ku. Gregor hali shu yerda va oilasini tashlab ketish xayolida ham yo‘q. To‘g‘ri, hozir u gilamda yotibdi va uning ahvolini bilgan biror kimsa undan boshqaruvchini ichkariga kiritishni jiddiy talab qilmasdi. Bu kichkina beadablik uchun keyinchalik osongina munosib bahona topiladi, Gregorni bu uchun darhol ishdan haydab yuborishmaydi. Gregorga yig‘lash va nasihat bilan bezovta qilishdan ko‘ra, hozir uni tinch qo‘yish ancha oqilonaroq tuyulardi. Lekin ular nima bo‘layotganini bilmasdilar, xavotirda edilar, bu ularning xatti-harakatini oqlardi.

— Janob Samsa, — endi ovozini ko‘tarib chaqirdi boshqaruvchi, — nima bo‘ldi o‘zi? Xonangizga berkinib olgansiz, faqat «ha» yoki «yo‘q» deb javob berasiz, ota-onangizni jiddiy va behuda tashvishga solyapsiz va — buni yo‘l-yo‘lakay aytib qo‘yay — xizmat burchingizni eshitilmagan darajada buzyapsiz. Men bu yerda ota-onangiz va xo‘jayiningiz nomidan gapiryapman va sizdan darhol aniq izoh berishingizni jiddiy talab qilaman. Hayronman, juda hayronman. Men sizni vazmin, aqlli odam deb bilardim, siz esa birdan g‘alati injiqliklarni namoyish qila boshladingiz. Bugun ertalab xo‘jayin, to‘g‘ri, kelmaganingizning bir ehtimoliy sababiga ishora qildi — u yaqinda sizga ishonib topshirilgan pul to‘g‘risida edi, — lekin men bu izoh to‘g‘ri bo‘lolmaydi, deb unga deyarli or-nomusim bilan so‘z bergan edim. Endi esa bu tushunib bo‘lmaydigan o‘jarligingizni ko‘rib, siz uchun qayg‘urish istagim butunlay yo‘qoldi. Sizning o‘rningiz ham unchalik mustahkam emas. Dastlab bularning hammasini sizga yolg‘iz qolganda aytmoqchi edim, lekin vaqtimni bu yerda behuda sarflayotganingiz uchun ota-onangiz ham bundan xabar topmasligiga hech asos ko‘rmayapman. So‘nggi paytlarda savdo natijalaringiz juda qoniqarsiz; to‘g‘ri, hozir ayniqsa katta savdo qiladigan mavsum emas, biz buni tan olamiz; lekin umuman savdo qilinmaydigan mavsum yo‘q, janob Samsa, bo‘lishi ham mumkin emas.

— Janob boshqaruvchi, — deb qichqirdi o‘zini yo‘qotib qo‘ygan Gregor, hayajondan hamma narsani unutib, — hozir, shu daqiqada ochaman. Biroz mazam qochdi, boshim aylandi, turolmadim. Hozir ham to‘shakda yotibman. Lekin endi butunlay tetikman. Mana, turayapman. Bir lahza sabr qiling! Bu men o‘ylagandek oson emas ekan. Lekin endi o‘zimni yaxshi his qilyapman. Odamning boshiga birdan nimalar tushmaydi deysiz! Kecha kechqurun hali sog‘-salomat edim, ota-onam biladi, aniqrog‘i, kechqurunoq qandaydir belgisini sezgandim. Bu yuzimdan bilingan bo‘lsa kerak. Nega firmaga xabar bermadim ekan! Lekin har doim kasallikni uyda qolmay yengib o‘taman, deb o‘ylaysan-da. Janob boshqaruvchi! Ota-onamni ayang! Siz hozir menga qilayotgan ta’nalarning hech qanday asosi yo‘q; hech kim bu haqda menga bir og‘iz ham gapirmagan. Balki men so‘nggi yuborgan buyurtmalarni o‘qimagandirsiz. Aytgancha, soat sakkizdagi poyezd bilan jo‘nab ketaman, bir necha soatlik dam meni kuchga to‘ldirdi. Kutib o‘tirmang, janob boshqaruvchi; o‘zim hozir firmaga boraman, xo‘jayinga shuni ayting va meni yaxshi tomondan tavsiya qiling!

Gregor bularni shosha-pisha, nima deyayotganini o‘zi ham zo‘rg‘a anglab gapirar ekan, to‘shakdagi mashqlar tufayli bo‘lsa kerak, komod oldiga osongina yetib bordi va unga tayanib tik turishga urindi. U chindan ham eshikni ochmoqchi, chindan ham o‘zini ko‘rsatib, boshqaruvchi bilan gaplashmoqchi edi; ular shunchalik qattiq talab qilishayotgan edi va u uni ko‘rgach nima deyishlarini bilishga qiziqardi. Agar ular qo‘rqib ketishsa — demak, Gregor endi javobgar emas va tinchlansa bo‘ladi. Agar hammasini xotirjam qabul qilishsa — demak, uning ham hayajonlanishiga asos yo‘q va shoshilsa, rostdan soat sakkizda vokzalda bo‘lishi mumkin. Avvaliga u silliq komoddan bir necha bor sirg‘alib tushdi, lekin nihoyat so‘nggi bir siltanish bilan tik turib oldi; tanasining pastki qismidagi og‘riq kuydirib yuborayotgan bo‘lsa ham, endi unga e’tibor bermasdi. So‘ng u yaqindagi stulning suyanchig‘iga o‘zini tashladi va oyoqchalari bilan uning chetlariga mahkam yopishdi. Shu bilan o‘zini qo‘lga oldi va boshqaruvchining gapini eshitish uchun jim bo‘ldi.

— Bir so‘zini bo‘lsa ham tushundingizmi? — so‘radi boshqaruvchi ota-onasidan. — U bizni masxara qilmayaptimikan?

— Xudo saqlasin, — deb qichqirdi onasi yig‘lab, — balki u og‘ir kasaldir, biz esa uni qiynayapmiz. Greta! Greta! — deb chaqirdi u.

— Oyijon? — dedi singlisi narigi tomondan. Ular Gregorning xonasi orqali bir-birlari bilan gaplashardilar.

— Darhol shifokorga bor. Gregor kasal. Tezroq shifokorni chaqir. Gregorning hozir qanday gapirganini eshitdingmi?

— Bu hayvonning ovozi edi, — dedi boshqaruvchi, onasining qichqiriqlariga nisbatan juda past ovozda.

— Anna! Anna! — deb chaqirdi otasi dahliz orqali oshxona tomonga qarab va qarsak chaldi. — Darhol chilangar olib kel!

Va ikki qiz etaklarini shitirlatib dahliz orqali yugurib o‘tishdi — singlisi qanday qilib bunchalik tez kiyinib oldi ekan? — va xonadon eshigini shart ochishdi. Eshikning yopilgani eshitilmadi; ular eshikni ochiq qoldirishgan bo‘lsa kerak, katta baxtsizlik yuz bergan xonadonlarda ko‘pincha shunday bo‘ladi.

Gregor esa ancha tinchlanib qoldi. Demak, endi uning gaplarini tushunishmayapti, garchi uning o‘ziga ular yetarlicha aniq, hatto avvalgidan ham aniqroq tuyulsa ham — balki qulog‘i o‘rganib qolgandir. Lekin har holda, endi u bilan nimadir yaxshi emasligini tushunishdi va unga yordam berishga tayyor turishibdi. Birinchi buyruqlarning ishonch va qat’iyat bilan berilgani unga yoqdi. U o‘zini yana odamlar davrasiga qaytarilgandek his qildi va har ikkisidan — shifokordan ham, chilangardan ham, aslida ularni bir-biridan ajratmagan holda, ajoyib va hayratlanarli natijalar kutdi. Yaqinlashib kelayotgan hal qiluvchi suhbatlarda ovozi iloji boricha aniq chiqishi uchun u biroz yo‘talib oldi, lekin buni juda sekin qilishga harakat qildi, chunki bu ovoz ham odam yo‘taliga o‘xshamasligi mumkin edi, endi esa buni o‘zi farqlashga ishonchi yo‘q edi. Qo‘shni xona bu orada butunlay jim bo‘lib qolgan edi. Balki ota-onasi boshqaruvchi bilan stol atrofida o‘tirib pichirlashayotgandir, balki hammalari eshikka quloq tutib turgandirlar.

Gregor stulni surib, sekin eshik tomon bordi, u yerda uni qo‘yib yuborib, o‘zini eshikka tashladi va oyoqlari uchidagi yopishqoq modda yordamida unga tik yopishib oldi. Shu holatda u bir zum dam olib, so‘ng og‘zi bilan qulfdagi kalitni burashga kirishdi. Afsuski, uning haqiqiy tishlari yo‘q edi shekilli — kalitni nima bilan tishlasin? — ammo buning o‘rniga jag‘lari juda baquvvat ekan; ular yordamida u rostdan ham kalitni qo‘zg‘atdi, ammo o‘ziga qandaydir shikast yetkazayotganiga e’tibor bermadi: og‘zidan qandaydir qo‘ng‘ir suyuqlik oqib chiqib, kalit ustidan yerga tomayotgan edi. «Eshityapsizmi, — dedi qo‘shni xonada boshqaruvchi, — u kalitni buramoqda». Bu Gregorni ancha ruhlantirdi; lekin hamma, otasi ham, onasi ham unga qichqirishi kerak edi-ku: «Barakalla, Gregor, — deb qichqirishlari kerak edi, — bo‘sh kelma, qulfni mahkam tut!» Ular hammasi uning urinishlarini hayajon bilan kuzatayotganini tasavvur qilib, u butun kuchi bilan kalitni tishladi, o‘ziga yetkazayotgan og‘riqqa e’tibor bermadi. Kalit burilgan sari u ham qulf atrofida aylanib borardi; endi faqat og‘zi bilan tik turib, zarurat bo‘lganda kalitga osilib olar yoki butun tanasining og‘irligi bilan uni pastga bosardi. Nihoyat qulfning jarangdor shiqillab ochilgan ovozi Gregorni hushyor tortib yubordi. Yengil nafas olib, u o‘ziga dedi: «Demak, chilangarsiz ham uddaladim» — va eshikni oxirigacha ochish uchun boshini dastagiga qo‘ydi.

U eshikni shu tarzda ochishga majbur bo‘lgani uchun, eshik ancha keng ochilganida ham o‘zi hali ko‘rinmay turardi. Avval u eshik tavaqasidan birini sekin aylanib o‘tishi kerak edi, buni ham ostonada chalqancha yiqilib tushmaslik uchun juda ehtiyotkorlik bilan bajarishi lozim edi. U hali bu qiyin harakat bilan band bo‘lib, boshqa narsaga e’tibor berishga ulgurmagan ediki, boshqaruvchining baland ovozda «Oh!» deganini eshitdi — bu shamolning g‘uvillashiga o‘xshardi — va endi uning o‘zini ham ko‘rdi: eshikka eng yaqin turgan boshqaruvchi qo‘lini ochilib qolgan og‘ziga bosib, go‘yo uni qandaydir ko‘rinmas, bir tekis ta’sir qilayotgan kuch itarayotgandek, sekin orqaga chekinmoqda edi. Onasi — boshqaruvchi kelganiga qaramay, sochlari tundan qolgandek hurpayib turardi — avval qo‘llarini qovushtirib otasiga qaradi, so‘ng ikki qadam Gregor tomon yurdi va atrofida yoyilgan etaklari orasiga yiqildi, yuzi ko‘kragiga egilib, butunlay ko‘rinmay qoldi. Otasi esa go‘yo Gregorni xonasiga qaytarib urib kiritmoqchi bo‘lgandek, dushmanona qiyofada mushtlarini tugdi, so‘ng mehmonxonaga ikkilanib ko‘z yugurtirdi, qo‘llari bilan ko‘zlarini to‘sdi va baquvvat ko‘kragi silkinib-silkinib yig‘lab yubordi.

Gregor mehmonxonaga kirmadi, ichkari tomondan qulflangan ikkinchi tavaqaga suyanib turdi, shuning uchun uning faqat yarim tanasi va boshi ko‘rinardi, boshini esa boshqalarga mo‘ralab, bir yonga egib turardi. Bu orada ancha yorishib qolgan edi; ko‘chaning narigi tomonidagi cheksiz uzun, kulrang-qora bino — bu kasalxona edi — bir qismi, devoridagi qat’iy, bir xil qatorlashgan derazalari bilan aniq ko‘rinib turardi; yomg‘ir hamon yog‘ar, endi yirik, bir-biridan ayri tomchilar bo‘lib yerga tushardi. Stol ustida nonushta idishlari juda ko‘p edi, chunki otasi uchun nonushta kunning eng muhim ovqati bo‘lib, u turli gazetalarni o‘qib, uni soatlab cho‘zardi. Ro‘parada, devorda Gregorning harbiy xizmatdagi suratli osig‘liq edi: leytenant kiyimida, qo‘lini qilich dastasiga qo‘yib, beg‘am jilmayib turar, o‘zining qaddi-qomati va libosiga hurmat talab qilardi. Dahlizga ochiladigan eshik ochiq edi, xonadon eshigi ham ochiq bo‘lgani uchun zinapoya maydonchasi va pastga tushib ketayotgan zina boshi ko‘rinardi.

— Xo‘sh, — dedi Gregor, xotirjamlikni saqlab qolgan yagona odam o‘zi ekanini yaxshi anglab, — hozir kiyinaman, namunalarni yig‘ib jo‘nayman. Jo‘nashimga ruxsat berasizlarmi? Ko‘rib turibsiz, janob boshqaruvchi, men o‘jar emasman va ishlashni yaxshi ko‘raman; yo‘lma-yo‘l yurish og‘ir, lekin usiz yashay olmayman. Qayoqqa ketyapsiz, janob boshqaruvchi? Firmagami? Ha? Hammasini to‘g‘ri yetkazasizmi? Odam vaqtincha ishlashga qodir bo‘lmay qolishi mumkin, lekin aynan shunda uning avvalgi xizmatlarini eslash va to‘siq yo‘qolgach, u yanada tirishqoqlik va jon kuydirib ishlashini o‘ylash kerak. Axir xo‘jayindan qarzdor ekanimni o‘zingiz yaxshi bilasiz, buning ustiga ota-onam va singlimga g‘amxo‘rlik qilishim kerak. Men og‘ir ahvoldaman, lekin undan yana chiqib ketaman. Faqat ishimni yanada qiyinlashtirmang. Firmada mening tomonimni oling! Savdo vakillarini yoqtirishmaydi, bilaman. Bizni katta pul ishlab, maza qilib yashaydi, deb o‘ylashadi. Bu xurofotni qayta o‘ylab ko‘rishga ularning alohida sababi ham yo‘q. Lekin siz, janob boshqaruvchi, ishni boshqa xizmatchilardan yaxshiroq bilasiz, ochig‘ini aytganda, hatto xo‘jayinning o‘zidan ham yaxshiroq bilasiz — u tadbirkor sifatida xizmatchisi haqida osongina yanglishib, uni noto‘g‘ri baholab qo‘yishi mumkin. Yana siz juda yaxshi bilasizki, savdo vakili deyarli butun yil firmadan tashqarida bo‘ladi va shuning uchun osongina g‘iybat, tasodif va asossiz shikoyatlar qurboni bo‘lib qolishi mumkin, bulardan himoyalanishning esa deyarli iloji yo‘q, chunki u ko‘pincha ulardan bexabar qoladi, faqat safardan holdan toyib qaytgandagina sabablari endi aniqlab bo‘lmaydigan og‘ir oqibatlarni o‘z boshida sezadi. Janob boshqaruvchi, ketmang, avval qisman bo‘lsa ham haq ekanimni tan olganingizni ko‘rsatadigan bir og‘iz so‘z ayting!

Ammo boshqaruvchi Gregor gapira boshlashi bilanoq yuzini o‘girib olgan, faqat titrayotgan yelkasi osha lablarini cho‘chchaytirib, unga orqasiga qarab turardi. Gregor gapirayotganda u bir lahza ham bir joyda turmadi, ko‘zini Gregordan uzmay, eshik tomon chekinib bordi — juda sekin, go‘yo xonani tark etish qandaydir sirli tarzda taqiqlangandek. Dahlizga chiqqandagina, oyog‘ini mehmonxonadan keskin tortib oldi — go‘yo tovonini kuydirib olgandek, — va dahlizda o‘ng qo‘lini zinapoya tomon uzoq cho‘zdi, go‘yo u yerda uni allaqanday g‘ayritabiiy najotkor kutayotgandek.

Gregor firmadagi o‘rnini o‘ta xavf ostiga qo‘ymaslik uchun boshqaruvchini bu kayfiyatda ketkizib yuborish aslo mumkin emasligini tushundi. Ota-onasi buni yaxshi anglamasdi; ular yillar davomida Gregorni bu firmada umrbod ta’minlangan deb ishonib qolishgan, buning ustiga hozir o‘z tashvishlariga shunchalik berilib ketishgandiki, kelajakni o‘ylash qobiliyatini yo‘qotgan edilar. Gregor esa kelajakni o‘ylardi. Boshqaruvchini to‘xtatish, tinchlantirish, ishontirish va oxir-oqibat o‘z tomoniga og‘dirish kerak edi; axir Gregor va uning oilasining kelajagi shunga bog‘liq edi! Qani endi singlisi shu yerda bo‘lsa! U aqlli qiz; Gregor hali tinchgina chalqancha yotganida u allaqachon yig‘lagan edi. Ayollarga moyil boshqaruvchi, albatta, unga yon bergan bo‘lardi; u xonadon eshigini yopib, dahlizda uni qo‘rquvdan chalg‘itib, ko‘ndirgan bo‘lardi. Lekin singlisi yo‘q edi, Gregor o‘zi harakat qilishi kerak edi. U hozirgi harakat qilish qobiliyatini hali yaxshi bilmasligini, gaplarini ham, ehtimol, yana — balki aniq — tushunishmasligini o‘ylab ham o‘tirmay, eshik tavaqasini qo‘yib yubordi; ochiq tirqishdan suqilib o‘tdi; zinapoya maydonchasida ikki qo‘li bilan kulgili tarzda panjaraga yopishib turgan boshqaruvchi tomon talpindi; lekin shu zahoti, tayanch izlab, sekin chinqirib, ko‘p sonli oyoqchalari ustiga yiqildi. Shu sodir bo‘lishi bilanoq, u o‘sha tongda birinchi marta jismoniy rohatni his qildi; oyoqchalari ostida qattiq zamin bor edi; u xursand bo‘lib payqadiki, ular unga to‘liq itoat qilmoqda; hatto uni u istagan tomonga olib borishga intilmoqda; va u endi barcha azoblaridan qutulish yaqinlashib qolganiga ishona boshladi. Ammo u harakatni bosib, polda chayqalib yotgan o‘sha lahzada, onasidan unchalik uzoq bo‘lmagan joyda, uning ro‘parasida, butunlay o‘z dardiga cho‘mgandek ko‘ringan onasi birdan sakrab turdi, qo‘llarini keng yoyib, barmoqlarini tarqatib: «Yordam beringlar, Xudo haqqi, yordam beringlar!» — deb qichqirdi; u Gregorni yaxshiroq ko‘rmoqchi bo‘lgandek boshini egib turardi, lekin, aksincha, beixtiyor orqasiga qochardi; ortida nonushta idishlari turgan stol borligini unutib, unga yetgach, xayoli parishon holda shosha-pisha unga o‘tirib qoldi va yonida ag‘darilib ketgan katta qahvadondan gilamga qahva oqayotganini sezmaganga o‘xshardi.

— Oyijon, oyijon, — dedi Gregor sekin va unga pastdan qaradi. Boshqaruvchi bir lahzaga uning xayolidan butunlay ko‘tarildi; buning o‘rniga oqayotgan qahvani ko‘rib, bir necha marta jag‘lari bilan havoni chaynab qo‘yishdan o‘zini tiyolmadi. Shunda onasi yana qichqirib, stoldan qochdi va o‘ziga tomon yugurib kelayotgan otasining quchog‘iga tashlandi. Lekin Gregorning endi ota-onasi bilan ovora bo‘lishga vaqti yo‘q edi; boshqaruvchi allaqachon zinaga yetgan edi; iyagini panjaraga qo‘yib, u oxirgi marta orqasiga qaradi. Gregor uni albatta quvib yetish uchun yugurib chiqdi; boshqaruvchi nimanidir sezgan bo‘lsa kerak, bir necha pog‘onani bir sakrashda bosib o‘tdi-yu, g‘oyib bo‘ldi; uning «Uh!» degan qichqirig‘i butun zinaxona bo‘ylab yangradi. Afsuski, boshqaruvchining qochishi shu paytgacha nisbatan o‘zini tutib turgan otani ham butunlay esankiratib qo‘ydi; u boshqaruvchining ortidan yugurish yoki hech bo‘lmasa Gregorni ta’qibdan to‘xtatmaslik o‘rniga, o‘ng qo‘li bilan boshqaruvchi shlyapasi va paltosi bilan birga stulda qoldirib ketgan hassasini oldi, chap qo‘li bilan stoldan katta gazetani olib, oyoqlarini do‘pillatib, hassa va gazetani silkitib, Gregorni xonasiga hayday boshladi. Gregorning hech qanday iltijolari yordam bermadi, ular tushunilmasdi ham; u qanchalik itoatkorlik bilan boshini egmasin, otasi faqat oyog‘ini qattiqroq do‘pillatardi. Narigi tomonda esa onasi, havo salqin bo‘lishiga qaramay, derazani lang ochib yubordi va undan ancha engashib, yuzini kaftlariga yashirib oldi. Ko‘cha va zinaxona o‘rtasida kuchli yel esdi, pardalar havoga ko‘tarildi, stol ustidagi gazetalar shitirlab, ba’zilari polga uchib tushdi. Otasi yovvoyi odamdek pishqirib, uni beshafqat haydardi. Gregor esa orqaga yurishni hali umuman mashq qilmagan, shuning uchun juda sekin harakatlanardi. Qani endi burilib olsa — darhol xonasiga kirib olardi, lekin burilish uzoq vaqt olishi otasining sabrini toqatdan chiqarishidan qo‘rqardi, otasining qo‘lidagi hassa esa har lahzada orqasiga yoki boshiga halokatli zarba berishi mumkin edi. Ammo oxirida Gregorga boshqa iloj qolmadi, chunki u dahshat bilan sezdiki, orqaga yurganda hatto yo‘nalishni ham saqlay olmayapti; shuning uchun u otasiga tinimsiz xavotir bilan qarab, iloji boricha tez, aslida esa juda sekin burila boshladi. Otasi uning yaxshi niyatini tushundi shekilli, unga xalaqit bermadi, aksincha, ora-sira uzoqdan hassasining uchi bilan burilish yo‘nalishini ko‘rsatib turdi. Qani endi otasi o‘sha chidab bo‘lmas pishqirishini to‘xtatsa! Bu Gregorni butunlay esankiratib qo‘yardi. U deyarli burilib bo‘lgan edi, lekin bu pishqirishga quloq solib, adashdi va hatto ozgina orqaga qaytib burildi. Nihoyat boshi eshik ochig‘iga yetgach, u xursand bo‘ldi, lekin tanasi undan bemalol o‘tish uchun juda keng ekan. Hozirgi holatida otasining xayoliga, albatta, Gregorga yetarlicha joy ochish uchun ikkinchi tavaqani ham ochish kelmasdi. Uning miyasida faqat Gregorni iloji boricha tezroq xonasiga qaytarish fikri bor edi. U Gregorga eshikdan o‘tish uchun tik turib olishga kerak bo‘ladigan murakkab tayyorgarlikka ham hech qachon yo‘l qo‘ymagan bo‘lardi. Aksincha, go‘yo hech qanday to‘siq yo‘qdek, u Gregorni yanada qattiqroq shovqin bilan oldinga haydardi; Gregorning orqasidagi ovoz endi bitta otaning ovoziga o‘xshamasdi; endi hazilning vaqti emas edi va Gregor nima bo‘lsa bo‘lsin, deb o‘zini eshikka urdi. Tanasining bir tomoni ko‘tarilib, u eshik ochig‘ida qiyshayib qoldi, biqini qattiq shilinib, oq eshikda xunuk dog‘lar qoldi, tez orada u qisilib qoldi va o‘zi endi qimirlay olmasdi: bir tomondagi oyoqchalari havoda titrab osilib turar, boshqa tomondagilari esa og‘riqli tarzda polga bosilib qolgan edi — shunda otasi orqadan unga qattiq, chinakam qutqaruvchi zarba berdi va u qonga belanib, xonasining ichkarisiga uchib kirdi. Eshik hassa bilan qarsillatib yopildi, so‘ng nihoyat jimlik cho‘kdi.