Gregor o‘sha kuni faqat qosh qoraygandagina hushdan ketishga o‘xshash og‘ir uyqudan uyg‘ondi. Hech kim bezovta qilmaganida ham, u albatta birozdan keyin o‘zi uyg‘onardi, chunki yetarlicha dam olib, to‘yib uxlagandek his qilardi, ammo unga allaqanday shoshqin qadamlar va dahlizga olib chiqadigan eshikning ehtiyotkorlik bilan yopilishi uni uyg‘otgandek tuyuldi. Ko‘chadagi elektr fonarlar shipda va mebellarning yuqori qismida xira dog‘lar bo‘lib aks etardi, lekin pastda, Gregor yotgan joyda qorong‘i edi. U hozirgina qadrini bila boshlagan mo‘ylovlari bilan noqulay paypaslanib, u yerda nima bo‘lganini bilish uchun sekin eshik tomon surildi. Uning chap yonboshi go‘yo bitta uzun, yoqimsiz tortilib turgan chandiqdek edi, u ikki qator oyoqlarida chinakamiga oqsoqlanardi. Buning ustiga ertalabki voqealarda bir oyoqchasi og‘ir shikastlangan edi — faqat bittasi shikastlangani deyarli mo‘jiza edi — va u jonsiz sudralib borardi.

Eshik oldiga yetgandagina u aslida o‘zini nima o‘ziga tortganini angladi: bu ovqat hidi edi. U yerda shirin sut to‘ldirilgan kosa turar, sutda mayda to‘g‘ralgan oq non bo‘laklari suzib yurardi. U ertalabdagidan ham ko‘proq ochiqqani uchun quvonganidan kulib yuborishiga sal qoldi va darhol boshini deyarli ko‘zlarigacha sutga tiqdi. Ammo tez orada umidi puchga chiqib, boshini tortib oldi; faqat chap biqinidagi og‘riq tufayli ovqatlanish qiyin bo‘lgani uchungina emas — u faqat butun tanasi pishillab birga harakat qilgandagina ovqat yeya olardi, — balki sut ham, garchi ilgari uning eng sevimli ichimligi bo‘lgan va shuning uchun singlisi uni bu yerga qo‘ygan bo‘lsa ham, unga sira yoqmadi; u deyarli jirkanib kosadan yuz o‘girdi va xonaning o‘rtasiga sudralib qaytdi.

Eshik tirqishidan Gregor mehmonxonada gaz chiroq yoqilganini ko‘rdi, lekin odatda bu paytda otasi kechki gazetani onasiga, ba’zan singlisiga ham baland ovozda o‘qib berardi, hozir esa hech qanday tovush eshitilmasdi. Balki singlisi unga xatlarida doim yozib turadigan bu o‘qishlar so‘nggi paytda umuman to‘xtagandir. Hamma yoq jim-jit edi, holbuki xonadon bo‘sh emas edi. «Oilam naqadar osoyishta hayot kechiryapti», — dedi o‘ziga-o‘zi Gregor va qorong‘ilikka tikilib, ota-onasi va singlisiga shunday chiroyli uyda shunday hayotni ta’minlab bera olganidan katta g‘urur his qildi. Lekin agar endi bu osoyishtalik, farovonlik, mamnunlik dahshatli tarzda nihoyasiga yetsa-chi? Bunday o‘ylarga berilib ketmaslik uchun Gregor yaxshisi harakat qilishga qaror qildi va xonada u yoqdan-bu yoqqa o‘rmalab yura boshladi.

O‘sha uzun kech davomida bir marta yon eshiklardan biri, keyin ikkinchisi ozgina ochilib, darhol yana yopildi; kimgadir ichkariga kirish zarur bo‘lib qolgan-u, lekin ko‘ngli chopmagan shekilli. Gregor qo‘rqoq mehmonni qandaydir yo‘l bilan ichkariga kiritish yoki hech bo‘lmasa kimligini bilish uchun mehmonxonaga ochiladigan eshik oldiga borib to‘xtadi; lekin eshik boshqa ochilmadi va Gregor bekorga kutdi. Ertalab eshiklar qulf bo‘lganda hamma uning oldiga kirmoqchi edi, endi esa u bir eshikni o‘zi ochgan, qolganlari ham kunduzi ochilgan bo‘lsa ham, hech kim kelmasdi, kalitlar esa endi tashqaridan qulflarga tiqilgan edi.

Faqat tunda, kech bo‘lganda mehmonxonadagi chiroq o‘chirildi va endi ota-onasi va singlisi shu vaqtgacha uyg‘oq bo‘lganini bilish oson edi, chunki ularning uchovlon oyoq uchida uzoqlashib ketayotgani aniq eshitilib turardi. Endi ertalabgacha Gregorning oldiga hech kim kirmasa kerak; demak, endi hayotini qanday qayta qurish haqida bemalol o‘ylashga ko‘p vaqti bor edi. Lekin besh yildan beri yashab kelayotgan bu baland, bo‘m-bo‘sh xona, unda polga yopishib yotishga majbur bo‘lgan Gregorni qandaydir tushunib bo‘lmas qo‘rquvga solardi, va ozgina uyalib, beixtiyor u divan ostiga shoshilib kirib oldi; u yerda orqasi biroz qisilib qolganiga va endi boshini ko‘tarolmasligiga qaramay, o‘zini darhol juda qulay his qildi va faqat tanasi butunlay divan ostiga sig‘maydigan darajada keng ekanidan afsuslandi.

U tun bo‘yi shu yerda qoldi; tunning bir qismini yengil mudroqda o‘tkazdi, ochlik uni qayta-qayta cho‘chitib uyg‘otardi, bir qismini esa tashvishlar va noaniq umidlar bilan o‘tkazdi, ammo ular hammasi bir xulosaga olib kelardi: hozircha u o‘zini tinch tutishi, sabr va eng katta andisha bilan oilasiga hozirgi holati sababli ularga yetkazishga majbur bo‘layotgan noqulayliklarni yengillashtirishi kerak.

Ertasi kuni erta tongdayoq, deyarli hali tun bo‘lganida, Gregor endigina qabul qilgan qarorining qanchalik mustahkamligini sinab ko‘rish imkoniga ega bo‘ldi, chunki deyarli to‘liq kiyingan singlisi dahliz tomondan eshikni ochib, xavotir bilan ichkariga qaradi. U Gregorni darhol ko‘rmadi, lekin divan ostida payqagach — Xudoyim, u qayerdadir bo‘lishi kerak-ku, uchib ketgan emasdir, — shunchalik qo‘rqib ketdiki, o‘zini tutolmay, eshikni tashqaridan yana qarsillatib yopdi. Ammo go‘yo qilgan ishidan pushaymon bo‘lgandek, darhol eshikni yana ochdi va xuddi og‘ir bemorning yoki hatto begona odamning xonasiga kirgandek, oyoq uchida ichkari kirdi. Gregor boshini divan chetigacha cho‘zib, uni kuzatardi. U sutga ochlikdan emas, boshqa sababdan tegmaganini payqab, unga ko‘proq mos keladigan boshqa ovqat olib kelarmikan? Agar o‘zi buni payqamasa, u bunga uning e’tiborini tortgandan ko‘ra och qolishni afzal ko‘rardi, garchi divan ostidan otilib chiqib, singlisining oyoqlariga yiqilib, undan biror yaxshi yegulik so‘rash ishtiyoqi uni qattiq qiynayotgan bo‘lsa ham. Lekin singlisi to‘la kosani va atrofiga sachragan bir necha tomchi sutni hayrat bilan darhol payqadi, kosani darhol, lekin yalang qo‘li bilan emas, latta bilan ko‘tarib, olib chiqib ketdi. Gregor uning o‘rniga nima olib kelarkin, deb juda qiziqib, turli taxminlar qildi. Lekin singlisining mehribonligi bilan qilgan ishini u hech qachon taxmin qila olmasdi. Uning didini sinash uchun u bir talay narsalarni olib kelib, eski gazeta ustiga yoyib qo‘ydi. Bu yerda yarim chirigan eski sabzavotlar; quyib qolgan oq sous bilan qoplangan kechki ovqatdan qolgan suyaklar; bir necha mayiz va bodom; Gregor ikki kun oldin yeb bo‘lmaydi degan pishloq; quruq bulochka, sariyog‘ surtilgan non va sariyog‘ surtib tuz sepilgan non bor edi. Bundan tashqari, u bu narsalar yoniga, ehtimol, endi butunlay Gregorga ajratilgan o‘sha kosani qo‘yib, unga suv quydi. Gregor uning oldida ovqat yemasligini bilgani uchun, nozik tabiatlilik bilan u tezda chiqib ketdi va hatto kalitni ham burab qo‘ydi, toki Gregor o‘zini xohlaganicha erkin his qilishi mumkinligini bilsin. Gregor ovqatga tashlanarkan, oyoqchalari g‘ir-g‘ir qimirlab ketdi. Yaralari ham, aftidan, butunlay bitib ketgan edi, chunki u hech qanday qiyinchilik sezmadi; bundan hayron bo‘lib, bir oydan ko‘proq vaqt oldin barmog‘ini pichoq bilan ozgina kesib olganini va o‘sha yara hali kechagi kunning oldingi kunida ham ancha og‘riganini esladi. «Nahotki sezgirligim kamaygan bo‘lsa?» — deb o‘yladi u va boshqa barcha taomlardan ko‘ra uni darhol va qat’iy o‘ziga tortgan pishloqni ochko‘zlik bilan so‘ra boshladi. Ko‘zlari rohatdan yoshlanib, u birin-ketin pishloqni, sabzavotlarni va sousni paqqos tushirdi; yangi taomlar esa unga yoqmadi, ularning hidiga ham chidolmay, yemoqchi bo‘lgan narsalarini hatto ulardan biroz chetga sudrab oldi. U allaqachon hammasini yeb bo‘lib, o‘sha joyda erinib yotganida, singlisi uning chiqib ketishi kerakligini bildirish uchun kalitni sekin bura boshladi. U deyarli mudrab yotgan bo‘lsa ham, bu uni darhol cho‘chitib yubordi va yana divan ostiga shoshildi. Lekin singlisi xonada bo‘lgan oz vaqt mobaynida ham divan ostida qolish unga katta irodaga tushdi, chunki ko‘p ovqat yeganidan tanasi biroz do‘mbayib qolgan va u torlikda zo‘rg‘a nafas olardi. Bo‘g‘ilay-bo‘g‘ilay, ko‘zlari biroz chaqchayib, u hech narsadan bexabar singlisining supurgi bilan nafaqat qoldiqlarni, balki Gregor umuman tegmagan taomlarni ham, go‘yo ular ham endi yaroqsizdek, bir joyga supurib, shosha-pisha chelakka solib, yog‘och qopqoq bilan yopib, hammasini olib chiqib ketayotganini kuzatdi. U o‘girilishi bilanoq Gregor divan ostidan chiqib, cho‘zilib, shishinib oldi.

Shu tariqa endi Gregor har kuni ovqat olardi: bir marta ertalab, ota-onasi va xizmatkor qiz hali uxlab yotganida, ikkinchi marta umumiy tushlikdan keyin, chunki ota-onasi o‘shanda ham biroz uxlashardi, xizmatkor qizni esa singlisi biror yumush bilan tashqariga jo‘natardi. Albatta, ular ham Gregorning ochlikdan o‘lishini istamasdilar, lekin, balki, uning ovqatlanishi haqida faqat eshitishgagina toqatlari yetardi, ko‘rishga emas; balki singlisi ularni hech bo‘lmasa ozgina qayg‘udan asramoqchi bo‘lgandir, chunki ular haqiqatan ham yetarlicha azob chekayotgan edilar.

O‘sha birinchi tongda shifokor va chilangarni qanday bahonalar bilan uydan jo‘natishganini Gregor bila olmadi; chunki uni tushunishmagani uchun, hech kim, hatto singlisi ham, uning o‘zi boshqalarni tushunishi mumkinligi haqida o‘ylamasdi, shuning uchun singlisi uning xonasida bo‘lganida u faqat ora-sira uning xo‘rsinishlari va avliyolarga murojaatlarini eshitish bilan qanoatlanishi kerak edi. Faqat keyinroq, singlisi hammasiga biroz ko‘nikkanida — albatta, butunlay ko‘nikish haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas edi, — Gregor ba’zan mehribon yoki shunday deb tushunish mumkin bo‘lgan gaplarni eshitib qolardi. «Bugun unga yoqdi», — derdi singlisi, Gregor ovqatni battar tozalab yeganida, aksincha holatda esa, bu borgan sari tez-tez takrorlanib turardi, deyarli g‘amgin ohangda: «Yana hammasi qolib ketibdi», — derdi.

Gregor hech qanday yangilikni bevosita eshita olmasa ham, qo‘shni xonalardagi gaplarni ko‘p eshitib qolardi va bir ovoz eshitilishi bilan o‘sha eshik oldiga yugurib borib, butun tanasi bilan unga yopishardi. Ayniqsa dastlabki kunlarda yashirin bo‘lsa ham u haqida bo‘lmagan biror suhbat bo‘lmasdi. Ikki kun davomida har ovqat paytida endi nima qilish kerakligi haqida maslahatlashib o‘tirishdi; lekin ovqat oralig‘ida ham shu mavzuda gaplashishardi, chunki uyda doim kamida ikki kishi qolardi — hech kim uyda yolg‘iz qolishni istamas, xonadonni butunlay bo‘sh qoldirish esa aslo mumkin emas edi. Bundan tashqari, xizmatkor qiz o‘sha birinchi kuniyoq — u nima bo‘lganini qanchalik bilgani unchalik aniq emasdi — onasining oldida tiz cho‘kib, uni darhol bo‘shatishni iltimos qilgan edi; chorak soatdan keyin xayrlashib, u bo‘shatilgani uchun, go‘yo unga juda katta yaxshilik qilingandek, ko‘zida yosh bilan minnatdorchilik bildirdi va hech kim so‘ramagan bo‘lsa-da, bu voqea haqida hech kimga zarracha ham og‘iz ochmaslikka dahshatli qasam ichdi.

Endi ovqat pishirishda singlisi ham onasiga yordam berishi kerak edi; to‘g‘ri, bu unchalik ko‘p mehnat talab qilmasdi, chunki deyarli hech kim hech narsa yemasdi. Gregor ularning bir-birini behuda ovqatga qistashlarini va «Rahmat, to‘ydim» yoki shunga o‘xshash javobdan boshqa javob ololmasliklarini qayta-qayta eshitardi. Ichishmasdi ham. Ko‘pincha singlisi otasidan pivo ichishni xohlaysizmi, deb so‘rar va o‘zi chiqib olib kelishni chin dildan taklif qilardi; otasi jim qolganda, uni noqulay ahvolga solmaslik uchun, farroshni yuborishi ham mumkinligini aytardi, lekin oxir-oqibat otasi baland ovozda «Yo‘q» derdi va bu haqda boshqa gap bo‘lmasdi.

Birinchi kunning o‘zidayoq otasi onasiga ham, singlisiga ham oilaning moliyaviy ahvoli va istiqbollarini tushuntirib berdi. U ora-sira stoldan turib, besh yil oldin kasodga uchragan savdo ishidan saqlab qolgan kichkina temir sandiqchadan biror tilxat yoki daftarni olib kelardi. Uning murakkab qulfni ochib, keraklisini olgach, yana yopgani eshitilardi. Otasining bu tushuntirishlari Gregor qamalib qolganidan beri eshitgan birinchi xushxabarlardan edi. U otasining savdo ishidan hech narsa qolmagan deb o‘ylardi, har holda otasi unga boshqacha hech narsa demagan, Gregor esa bu haqda hech qachon so‘ramagan edi. O‘shanda Gregorning yagona tashvishi — butun oilani tushkunlikka solgan savdo kulfatini ular imkon qadar tezroq unutishlari uchun bor kuchini sarflash edi. Shunda u alohida g‘ayrat bilan ishlay boshladi va deyarli bir kechada oddiy kichik xizmatchidan savdo vakiliga aylandi, bu esa, albatta, butunlay boshqacha pul ishlash imkoniyatlarini ochdi va uning muvaffaqiyatlari darhol komissiya puli ko‘rinishida naqd pulga aylanib, hayratda qolgan va baxtiyor oilasining stoliga qo‘yilardi. Bular ajoyib kunlar edi, va ular keyin hech qachon, hech bo‘lmasa o‘sha ko‘rkamligi bilan qaytmadi, garchi Gregor keyinchalik butun oila xarajatlarini ko‘tara oladigan darajada ko‘p pul topib, haqiqatan ham ko‘targan bo‘lsa ham. Bunga ko‘nikib qolishdi — oila ham, Gregor ham; pulni minnatdorchilik bilan olishardi, u ham bajonidil berardi, lekin endi o‘shandagidek alohida iliqlik yo‘q edi. Faqat singlisigina Gregorga yaqin bo‘lib qolgan edi. U Gregordan farqli o‘laroq musiqani juda yaxshi ko‘rar va skripkani ta’sirli chalardi; Gregor uni kelasi yili, bu katta xarajatga tushishiga va uni boshqa yo‘l bilan qoplash kerak bo‘lishiga qaramay, konservatoriyaga yuborishni yashirincha rejalashtirib yurardi. Gregor shaharda qisqa muddat bo‘lganida, singlisi bilan suhbatlarda konservatoriya tez-tez tilga olinardi, lekin faqat amalga oshishi aqlga sig‘maydigan go‘zal orzu sifatida, ota-onasi esa hatto bu begunoh orzularni ham eshitishni yoqtirmasdi; lekin Gregor bu haqda juda jiddiy o‘ylar va buni Rojdestvo kechasi tantanali ravishda e’lon qilmoqchi edi.

Eshikka tik yopishib, quloq solib turar ekan, hozirgi ahvolida butunlay befoyda bo‘lgan shunday o‘ylar uning boshidan o‘tardi. Ba’zan u shunchalik toliqib qolardiki, endi quloq sololmay, beixtiyor boshini eshikka urib olar, lekin darhol uni yana ko‘tarardi, chunki bu bilan chiqargan har qanday kichik shovqin ham qo‘shni xonada eshitilib, hamma jim bo‘lib qolardi. «U yana nima qilyapti ekan?» — derdi biroz o‘tib otasi, aftidan eshikka qarab, va shundan keyingina to‘xtab qolgan suhbat asta-sekin qayta boshlanardi.

Gregor endi to‘liq bilib oldi — chunki otasi o‘z tushuntirishlarida ko‘p marta takrorlardi: qisman u o‘zi bu ishlar bilan uzoq vaqt shug‘ullanmagani uchun, qisman esa onasi hammasini birinchi gapdanoq tushunmagani uchun, — barcha baxtsizliklarga qaramay, eski kunlardan juda oz bo‘lsa ham, ma’lum bir mablag‘ qolgan ekan va u tegilmagan foizlar hisobiga shu orada biroz ko‘paygan ekan. Bundan tashqari, Gregor har oy uyga olib kelgan pul — o‘zi uchun faqat bir necha so‘m qoldirardi — butunlay sarflanmagan va to‘planib, kichik bir sarmoyaga aylangan ekan. Eshik ortida Gregor bu kutilmagan ehtiyotkorlik va tejamkorlikdan quvonib, jon-jahdi bilan bosh irg‘ab qo‘ydi. Aslida, bu ortiqcha pullar bilan otasining xo‘jayin oldidagi qarzini kamaytirish mumkin edi, shunda Gregor bu xizmatdan qutuladigan kun ancha yaqinlashardi, lekin endi, shubhasiz, otasining qilgan ishi yaxshiroq edi.

Ammo bu pul oilaning faqat foiz hisobiga yashashi uchun aslo yetarli emas edi; u oilani, ko‘pi bilan, bir yil, balki ikki yil boqishga yetardi, xolos. Demak, bu shunchaki qo‘l tegizmaslik kerak bo‘lgan, og‘ir kunga atab qo‘yiladigan pul edi; yashash uchun esa pul ishlash kerak edi. Otasi garchi sog‘lom bo‘lsa ham, keksa odam edi; besh yildan beri hech qanday ish qilmagan va o‘ziga unchalik ishonmasdi; mehnatli, ammo muvaffaqiyatsiz hayotidagi birinchi dam olish bo‘lgan bu besh yil davomida u juda semirib, juda og‘ir harakat qiladigan bo‘lib qolgan edi. Astma bilan og‘rigan, uy ichida yurishi ham qiyin bo‘lgan, har ikki kunning birida ochiq deraza yonidagi divanda nafasi qisilib o‘tkazadigan keksa onasi pul ishlashi kerakmi? Endigina o‘n yetti yoshga to‘lgan, shu paytgacha havas qilsa arzigulik hayot kechirgan, chiroyli kiyinib, uzoq uxlab, uy ishlariga qarashib, oddiy ko‘ngilxushliklarda qatnashib va, eng muhimi, skripka chalib yurgan qizaloq singlisi pul ishlashi kerakmi? Pul ishlash zarurati haqida gap ketganida, Gregor har safar avval eshikni qo‘yib yuborar va uyat va g‘amdan qizib ketgan tanasini eshik yonidagi salqin charm divanga tashlardi.

U ko‘pincha u yerda tun bo‘yi yotar, mijja qoqmay, soatlab charmni tirnardi. Yoki katta mashaqqat bilan stulni deraza oldiga surib borib, deraza tokchasiga tirmashib chiqar va stulga tiralib, derazaga suyanib turardi — aftidan, bu unga ilgari derazadan tashqariga qarashda his qiladigan ozodlik tuyg‘usini eslatardi, xolos. Chunki u kundan-kunga hatto yaqin turgan narsalarni ham borgan sari xira ko‘radigan bo‘lib qoldi; ilgari doim ko‘z oldida bo‘lgani uchun la’natlaydigan qarama-qarshidagi kasalxonani endi umuman ko‘rmasdi, va agar u shahar ichida bo‘lsa ham tinch Sharlotten ko‘chasida yashashini aniq bilmaganida, kulrang osmon va kulrang yer bir-biri bilan farqsiz qo‘shilib ketgan qandaydir sahroga qarab turibman, deb o‘ylashi mumkin edi. Ziyrak singlisi deraza oldida turgan stulni ikki marta ko‘rishi kifoya qildi — shundan keyin u har gal xonani yig‘ishtirgach, stulni aniq deraza oldiga surib qo‘yadigan, hatto ichki rom tavaqasini ham ochiq qoldiradigan bo‘ldi.

Agar Gregor singlisi bilan gaplasha olsa va u uchun qilayotgan barcha ishlari uchun unga rahmat aytsa, uning xizmatlarini ko‘tarish unga osonroq bo‘lardi; endi esa bu uni qiynardi. To‘g‘ri, singlisi bu ishning og‘irligini iloji boricha sezdirmaslikka harakat qilardi va vaqt o‘tgan sari, tabiiyki, bu unga yaxshiroq uddalanardi, lekin Gregor ham vaqt o‘tishi bilan hammasini ancha aniqroq ko‘ra boshladi. Singlisining kirib kelishining o‘zi ham unga dahshatli edi. Xonaga kirishi bilanoq, Gregor xonasining ko‘rinishini hech kimga ko‘rsatmaslikka har doim qattiq tirishsa ham, eshikni yopishga ham ulgurmay, to‘g‘ri deraza tomon yugurar va go‘yo bo‘g‘ilib qolgandek, shosha-pisha uni lang ochib yuborardi, so‘ng, hatto qanchalik sovuq bo‘lmasin, biroz vaqt deraza oldida turib, chuqur nafas olardi. Bu yugur-yugur va shovqin bilan u Gregorni kuniga ikki marta qo‘rqitardi; u butun shu vaqt divan ostida qaltirab yotar va juda yaxshi bilardiki, agar Gregor turgan xonada derazani yopiq holda bo‘lish uning qo‘lidan kelganida, singlisi uni, albatta, bundan asragan bo‘lardi.

Bir kuni — Gregorning qiyofasi o‘zgarganiga taxminan bir oy bo‘lgan, singlisining uning ko‘rinishidan hayratlanishi uchun endi alohida sabab qolmagan paytda — singlisi odatdagidan biroz erta kirib keldi va Gregorni qimirlamay, odamni qo‘rqitadigan holatda derazadan tashqariga qarab turgan holda topdi. Agar u ichkari kirmaganida, bu Gregorni ajablantirmasdi, chunki uning holati singlisiga derazani darhol ochishga xalaqit berardi; lekin u nafaqat kirmadi, hatto orqasiga qaytib, eshikni yopib oldi; begona odam Gregor uni poylab yotib, tishlamoqchi bo‘lgan, deb o‘ylashi mumkin edi. Gregor, albatta, darhol divan ostiga yashirindi, lekin singlisi qaytib kelishi uchun tushgacha kutishga to‘g‘ri keldi, u esa odatdagidan ancha bezovtaroq ko‘rinardi. Bundan Gregor tushundiki, uning qiyofasi singlisi uchun hamon chidab bo‘lmas va bundan keyin ham shunday bo‘lib qoladi, va divan ostidan chiqib turgan uning tanasining kichik bir qismini ko‘rganda ham qochib ketmaslik uchun u o‘zini qattiq tiyishi kerak. Uni bu manzaradan ham qutqarish uchun, bir kuni Gregor orqasida — bu ish uchun to‘rt soat vaqt kerak bo‘ldi — choyshabni divanga olib bordi va uni shunday yoydiki, endi u butunlay yopilib qoldi va singlisi engashganda ham uni ko‘ra olmasdi. Agar singlisi bu choyshabni ortiqcha deb hisoblasa, uni olib tashlashi mumkin edi, chunki o‘zini bunday butunlay to‘sib olish Gregor uchun rohat emasligi aniq edi, lekin u choyshabni qanday bo‘lsa, shunday qoldirdi, hatto Gregor bir marta singlisi yangi tartibni qanday qabul qilganini ko‘rish uchun boshi bilan choyshabni ehtiyotkorlik bilan biroz ko‘targanda, uning nigohida minnatdorlik ko‘rgandek bo‘ldi.

Dastlabki ikki hafta ota-onasi uning oldiga kirishga o‘zlarida kuch topa olmadilar va u ularning singlisining hozirgi mehnatini qanchalik yuqori baholashlarini tez-tez eshitardi, holbuki ilgari ular uni befoyda qiz deb hisoblab, unga ko‘pincha norozi bo‘lishardi. Endi esa otasi ham, onasi ham ko‘pincha, singlisi Gregorning xonasini yig‘ishtirayotganida, eshik oldida kutib turishardi va u chiqishi bilan xonada hammasi qanday ekanini, Gregor nima yeganini, bu safar o‘zini qanday tutganini, biror o‘zgarish bormi-yo‘qmi — hammasini batafsil aytib berishi kerak edi. Onasi esa Gregorning oldiga nisbatan tez kirmoqchi bo‘ldi, lekin otasi va singlisi avvaliga uni turli asosli dalillar bilan to‘xtatib qolishdi, Gregor ularni diqqat bilan tinglab, to‘la ma’qulladi. Keyinroq esa onasini kuch bilan ushlab qolishga to‘g‘ri keldi, u esa: «Meni Gregorning oldiga qo‘yib yuboringlar, axir u mening baxtsiz o‘g‘lim-ku! Nahotki men uning oldiga borishim kerakligini tushunmasangiz?» — deb qichqirganida, Gregor onasi kirib turishi yaxshi bo‘larmidi, deb o‘ylardi — albatta, har kuni emas, balki haftada bir marta; axir u hamma narsani singlisidan ko‘ra yaxshiroq tushunadi, singlisi esa butun jasoratiga qaramay, baribir hali bola va, oxir-oqibat, bu og‘ir yumushni, balki, faqat bolalarcha yengiltaklik bilan bo‘yniga olgandir.

Gregorning onasini ko‘rish istagi tez orada amalga oshdi. Kunduzi Gregor ota-onasini ayab derazada ko‘rinmaslikka harakat qilardi, polning bir necha kvadrat metrida esa ko‘p o‘rmalab yurolmasdi, tun bo‘yi tinch yotishga ham chidash qiyin edi, ovqat ham tez orada unga zarracha rohat bermay qo‘ydi, shuning uchun ko‘ngilni chalg‘itish uchun u devorlar va ship bo‘ylab har tomonga o‘rmalab yurishni odat qilib oldi. Ayniqsa shipdan osilib turish unga yoqardi; bu polda yotishdan butunlay boshqacha edi; nafas olish erkinroq, tanasi yengil tebranardi; u yerda deyarli baxtiyor, beg‘am holatda bo‘lganida, ba’zan o‘zi ham kutmaganda shipdan uzilib, polga gursillab yiqilardi. Lekin endi, albatta, u o‘z tanasini avvalgidan ancha yaxshi boshqarar va hatto shunday baland joydan yiqilganda ham o‘ziga zarar yetkazmasdi. Singlisi Gregorning o‘ziga topgan bu yangi ermagini darhol payqadi — u o‘rmalab yurganda har yerda oyoqlarining yopishqoq izlarini qoldirardi, — va uning o‘rmalashiga xalaqit beradigan mebellarni, birinchi navbatda komod va yozuv stolini olib chiqib, unga keng joy ochib berishni xayoliga keltirdi. Lekin buni o‘zi bir o‘zi uddalay olmasdi; otasidan yordam so‘rashga jur’at etmasdi; oshpaz ayol ketgandan keyin ham mardona ishlab yurgan o‘n olti yoshli xizmatkor qiz esa, albatta, yordam bermasdi, chunki u oshxonani doim qulflab o‘tirishga va eshikni faqat alohida chaqirganda ochishga ruxsat so‘ragan edi; shunday qilib, singlisiga otasi yo‘qligida onasini chaqirishdan boshqa chora qolmadi. Onasi quvonib, hayajon bilan kelayotgan edi, lekin Gregorning xonasi eshigi oldida jim bo‘lib qoldi. Avval, albatta, singlisi xonada hammasi joyida ekanini tekshirdi; shundan keyingina onasini ichkariga kiritdi. Gregor shoshilib choyshabni yanada pastroq tortib, burmalarini ko‘paytirdi, endi bu haqiqatan ham divanga tasodifan tashlab qo‘yilgan choyshabga o‘xshab qoldi. Bu safar Gregor choyshab ostidan mo‘ralashdan ham o‘zini tiydi; u onasini bu safar ko‘rishdan voz kechdi va uning kelganidan xursand bo‘lish bilan kifoyalandi. «Kiravering, u ko‘rinmayapti», — dedi singlisi, aftidan, onasini qo‘lidan yetaklab. Endi Gregor ikki zaif ayolning ancha og‘ir eski komodni joyidan qo‘zg‘atayotganini va singlisi o‘zini qiynab qo‘yishdan qo‘rqqan onasining ogohlantirishlariga quloq solmay, ishning eng og‘ir qismini doim o‘z zimmasiga olayotganini eshitdi. Bu juda uzoq davom etdi. Chorak soatcha ishlagandan so‘ng onasi komodni joyida qoldirgan yaxshiroq, dedi, chunki, birinchidan, u juda og‘ir va ular otasi kelguncha ulgurmaydilar, komod esa xonaning o‘rtasida qolib, Gregorning yo‘lini butunlay to‘sib qo‘yadi; ikkinchidan, mebelni olib chiqish Gregorga yoqishi ham aniq emas. Unga, aksincha, bunday tuyulardi; bo‘m-bo‘sh devorni ko‘rib, uning yuragi siqilardi; Gregorning ham yuragi siqilmaydimi, axir u bu mebelga uzoq vaqtdan beri o‘rganib qolgan va bo‘m-bo‘sh xonada o‘zini tashlab ketilgandek his qiladi. «Bundan tashqari, — deb qo‘shimcha qildi onasi juda past ovozda, deyarli pichirlab, go‘yo aniq qayerdaligini bilmagan Gregorga, uning so‘zlarni tushunmasligiga ishongani holda, hatto ovozining ohangi ham eshitilmasligini xohlagandek, — bundan tashqari, mebelni olib chiqib, biz uning tuzalishiga bo‘lgan har qanday umidni uzganimizni va uni beshafqat o‘z holiga tashlab qo‘yganimizni ko‘rsatmaymizmi? Menimcha, xonani avvalgi holida qoldirishga harakat qilganimiz ma’qul, toki Gregor yana bizga qaytganida hamma narsani o‘zgarmagan holda topsin va bu davrni osonroq unutsin».

Onasining bu so‘zlarini eshitib, Gregor ikki oy davomida hech qanday bevosita insoniy muloqotdan mahrum bo‘lishi va oiladagi bir xil hayot uning aqlini chalkashtirib yuborgan bo‘lsa kerak, deb tushundi, chunki aks holda xonasining bo‘shatilishini jiddiy xohlaganini o‘ziga izohlay olmasdi. Nahotki u haqiqatan ham meros qolgan mebel bilan qulay jihozlangan iliq xonasining g‘orga aylanishini xohlagan bo‘lsa? To‘g‘ri, unda u har tomonga to‘siqsiz o‘rmalab yura olardi, lekin shu bilan birga o‘zining insoniy o‘tmishini ham tezda, butunlay unutib yuborardi. Axir u allaqachon unutish arafasida edi, faqat uzoq vaqtdan beri eshitmagan onasining ovozi uni silkitib uyg‘otdi. Hech narsani olib chiqmaslik kerak; hammasi joyida qolishi kerak; mebelning uning holatiga yaxshi ta’siri unga juda zarur; agar mebel uning bema’ni o‘rmalashiga xalaqit bersa, bu zarar emas, balki katta foyda.

Afsuski, singlisi boshqacha fikrda edi; u Gregorning ishlari muhokama qilinganda ota-onasi oldida o‘zini, ma’lum darajada asosli ravishda, alohida biluvchi deb hisoblashga o‘rganib qolgan edi, shuning uchun onasining maslahati endi uni avval o‘ylagan komod va yozuv stolinigina emas, balki ajralmas divandan tashqari barcha mebelni olib chiqishni talab qilishga undadi. Bu talabga, albatta, uni faqat bolalarcha o‘jarlik va so‘nggi paytlarda kutilmaganda va mashaqqat bilan orttirgan ishonchigina emas, balki Gregorga o‘rmalash uchun ko‘p joy kerakligini, mebellardan esa, ko‘rinib turganidek, u umuman foydalanmasligini haqiqatan ham kuzatgani ham undagan edi. Balki bu yerda uning yoshidagi qizlarning har qanday imkoniyatda o‘zini ko‘rsatishga intiladigan qizg‘in tabiati ham rol o‘ynagandir, bu tabiat Gretani endi Gregorning ahvolini yanada dahshatliroq qilib ko‘rsatishga undardi, toki keyin u uchun avvalgidan ham ko‘proq ish qila olsin. Chunki yalang‘och devorlar bilan yolg‘iz Gregor hukmron bo‘lgan xonaga Gretadan boshqa hech kim kirishga jur’at etmasdi.

Shuning uchun u onasining maslahatiga quloq solmadi, onasi esa bu xonada go‘yo o‘zini noqulay his qilib, tez orada jim bo‘lib qoldi va bor kuchi bilan singlisiga komodni olib chiqishda yordam bera boshladi. Komodsiz Gregor, zarurat bo‘lsa, yashay olardi, lekin yozuv stoli qolishi kerak edi. Ayollar ingrab, komodni sudrab xonadan chiqarishlari bilanoq, Gregor qanday qilib iloji boricha ehtiyotkorlik va andisha bilan aralashish mumkinligini ko‘rish uchun divan ostidan boshini chiqardi. Ammo, afsuski, birinchi bo‘lib onasi qaytib keldi, Greta esa qo‘shni xonada komodni quchoqlab, uni u yoqdan-bu yoqqa tebratib turardi, albatta, uni joyidan qo‘zg‘ata olmay. Onasi esa Gregorning ko‘rinishiga o‘rganmagan edi, bu uni kasal qilib qo‘yishi mumkin edi, shuning uchun Gregor qo‘rqib, orqasi bilan divanning narigi chetiga chekindi, lekin choyshabning oldingi tomoni biroz qimirlab ketishiga yo‘l qo‘yib qo‘ydi. Bu onasining e’tiborini tortish uchun yetarli bo‘ldi. U to‘xtadi, bir zum jim turdi-da, Gretaning oldiga qaytib ketdi.

Gregor o‘ziga hech qanday g‘ayrioddiy narsa bo‘layotgani yo‘q, faqat bir nechta mebel joyidan ko‘chirilyapti, xolos, deb qayta-qayta takrorlasa ham, tez orada ayollarning u yoqdan-bu yoqqa yurishlari, ularning past ovozdagi chaqiriqlari, mebelning polda g‘ichirlashi unga har tomondan kuchayib borayotgan katta bir g‘alayondek tuyulishini tan olishga majbur bo‘ldi; boshi va oyoqlarini qanchalik o‘ziga tortib, tanasini polga qanchalik qattiq bosmasin, bunga uzoq chiday olmasligini o‘ziga-o‘zi muqarrar tan olishiga to‘g‘ri keldi. Ular uning xonasini bo‘shatishyapti; uning uchun aziz bo‘lgan hamma narsani olib ketishyapti; arracha va boshqa asboblari saqlanadigan komodni allaqachon olib chiqishdi; endi esa polga deyarli botib ketgan yozuv stolini qo‘zg‘atishmoqda — uning ortida u savdo bilim yurtida, gimnaziyada, hatto boshlang‘ich maktabda o‘qiganida dars tayyorlagan edi, — endi u ayollarning yaxshi niyatlari haqida o‘ylab o‘tirishga vaqti qolmagan edi, aslida u ularning mavjudligini deyarli unutib qo‘ygan ham edi, chunki ular charchoqdan endi jim ishlashar, faqat ularning og‘ir qadam tovushlari eshitilardi.

Shuning uchun u — ayollar bu payt qo‘shni xonada nafas rostlash uchun yozuv stoliga suyanib turishgan edi — divan ostidan otilib chiqdi, nimani birinchi qutqarishni bilmay, to‘rt marta yo‘nalishini o‘zgartirdi; shunda birdan ko‘zi allaqachon bo‘shatilgan devorda yolg‘iz osilib turgan, butunlay mo‘ynaga burkangan xonim suratiga tushdi, u shosha-pisha tepaga o‘rmalab chiqdi va o‘zini oynaga bosdi, oyna uni ushlab turar va qizigan qorniga yoqimli salqinlik berardi. Hech bo‘lmasa, Gregor hozir butunlay to‘sib turgan bu suratni hech kim olib ketolmasa kerak. U ayollar qaytib kelishini kuzatish uchun boshini mehmonxona eshigi tomon burdi.

Ular uzoq dam olishmadi va tezda qaytib kelishdi; Greta onasini qo‘li bilan quchoqlab, deyarli ko‘tarib kelardi. «Xo‘sh, endi nimani olamiz?» — dedi Greta va atrofga qaradi. Shunda uning nigohi devordagi Gregorning nigohi bilan to‘qnashdi. Aftidan faqat onasi yonida bo‘lgani uchungina u o‘zini qo‘lga oldi, onasi atrofga qaramasligi uchun yuzini unga egdi va titroq ovozda, o‘ylamay: «Yuring, yaxshisi bir oz mehmonxonaga qaytaylik», — dedi. Gretaning niyati Gregorga ayon edi: u onasini xavfsiz joyga olib borib, so‘ng uni devordan quvib tushirmoqchi edi. Mayli, urinib ko‘rsin-chi! U o‘z suratida o‘tiribdi va uni bermaydi. Yaxshisi Gretaning yuziga sakraydi.

Ammo Gretaning so‘zlari onasini battar xavotirga soldi, u bir chetga o‘tdi, gulli gulqog‘oz ustidagi ulkan qo‘ng‘ir dog‘ni ko‘rdi va bu Gregor ekanini anglab ulgurmasdanoq, chinqiriq va xirillagan ovozda: «Voy Xudoyim, voy Xudoyim!» — deb qichqirdi va go‘yo hamma narsadan voz kechgandek qo‘llarini yoyib divanga yiqildi va qimirlamay qoldi. «Hoy, Gregor!» — deb qichqirdi singlisi mushtini o‘qtalib, unga o‘qrayib. Qiyofasi o‘zgarganidan beri bu singlisining unga bevosita qaratgan birinchi so‘zlari edi. Onasini hushiga keltirish uchun biror hid beruvchi dori olib kelish uchun u qo‘shni xonaga yugurdi; Gregor ham yordam bermoqchi bo‘ldi — suratni qutqarishga hali vaqt bor edi, — lekin u oynaga mahkam yopishib qolgan edi va undan kuch bilan uzilishga to‘g‘ri keldi; so‘ng u ham go‘yo eski kunlardagidek singlisiga biror maslahat bera oladigandek, qo‘shni xonaga yugurdi; lekin uning orqasida bekorga turishga majbur bo‘ldi; singlisi turli shishachalarni titkilayotib, orqasiga o‘girilib, uni ko‘rdi va cho‘chib ketdi; bir shishacha polga tushib sindi; shisha parchasi Gregorning yuzini yaraladi, allaqanday achchiq, kuydiruvchi dori uning atrofiga sachradi; Greta endi ortiq ikkilanmay, qo‘li sig‘adigan shishachalarni olib, onasining oldiga yugurdi; eshikni oyog‘i bilan qarsillatib yopdi. Endi Gregor, ehtimol, o‘zi tufayli o‘lim arafasida yotgan onasidan ajratib qo‘yilgan edi; singlisi onasining yonida qolishi kerak edi va uni quvib chiqarmaslik uchun u eshikni ochmasligi lozim edi; endi unga kutishdan boshqa ish qolmadi; o‘zini ayblash va xavotir azobida u o‘rmalab yura boshladi, hamma narsa bo‘ylab — devorlar, mebel, ship bo‘ylab — o‘rmaladi va nihoyat butun xona uning atrofida aylana boshlaganida, umidsizlikka tushib, katta stolning o‘rtasiga yiqilib tushdi.

Bir oz vaqt o‘tdi, Gregor holsizlanib yotardi, atrofda jimjitlik edi, balki bu yaxshi alomatdir. Keyin qo‘ng‘iroq chalindi. Xizmatkor qiz, albatta, oshxonasiga qamalib olgan edi, shuning uchun eshikni Greta ochishi kerak edi. Otasi qaytgan edi. «Nima bo‘ldi?» — bu uning birinchi so‘zlari edi; Gretaning ko‘rinishi unga hammasini aytib bergan bo‘lsa kerak. Greta bo‘g‘iq ovozda, aftidan, yuzini otasining ko‘kragiga bosib javob berdi: «Oyim hushidan ketdi, lekin endi yaxshilar. Gregor tashqariga chiqib ketdi». «Men buni kutgan edim, — dedi otasi, — men sizlarga hamisha aytardim, lekin sizlar, xotinlar, quloq solmaysizlar». Gregorga ayon bo‘ldiki, otasi Gretaning haddan tashqari qisqa xabarini yomon tushungan va Gregor qandaydir zo‘ravonlik qilgan deb o‘ylagan. Shuning uchun endi Gregor otasini tinchlantirishga harakat qilishi kerak edi, chunki unga tushuntirishga vaqt ham, imkon ham yo‘q edi. Va u o‘z xonasining eshigiga qochib, unga yopishdi, toki otasi dahlizdan kirishi bilanoq Gregor darhol xonasiga qaytishga eng yaxshi niyatda ekanini va uni haydab kiritishga hojat yo‘qligini, faqat eshikni ochish kifoya ekanini, u darhol g‘oyib bo‘lishini ko‘rsin.

Ammo otasi bunday nozikliklarni sezadigan kayfiyatda emas edi. «Ha!» — deb qichqirdi u kirib kelarkan, go‘yo ham g‘azablangan, ham quvongan ohangda. Gregor boshini eshikdan uzib, otasiga qaratdi. U otasini hozir qanday turgan bo‘lsa, hech qachon bunday tasavvur qilmagan edi; to‘g‘ri, so‘nggi paytlarda yangi o‘rmalash ermagiga berilib, Gregor xonadonning boshqa joylarida nimalar bo‘layotgani bilan avvalgidek qiziqmay qo‘ygan edi va aslida o‘zgarishlarga duch kelishga tayyor bo‘lishi kerak edi. Lekin baribir, baribir, bu rostdan otasimi? Gregor safarga jo‘nab ketganida, to‘shakka chuqur botib, holsiz yotadigan; u kechqurun qaytganda xalatda kresloda o‘tirib kutib oladigan; o‘rnidan turishga qiynalib, quvonchini faqat qo‘llarini ko‘tarib bildiradigan; yiliga bir-ikki marta, yakshanba yoki katta bayram kunlari oila bilan birga sayrga chiqqanda, o‘zi ham sekin yuradigan Gregor va onasining o‘rtasida, paltosiga o‘ranib, hassasini ehtiyotkorlik bilan qo‘yib, ulardan ham sekinroq qadam tashlaydigan, biror narsa aytmoqchi bo‘lsa, deyarli har doim to‘xtab, hamrohlarini atrofiga to‘playdigan o‘sha odammi? Endi esa u qaddini tik tutib turardi; bank xizmatchilari kiyadigan zarhal tugmali, tor ko‘k forma kiygan edi; kamzulining baland, qattiq yoqasidan baquvvat ikki qavat iyagi osilib turardi; qalin qoshlari ostidan qora ko‘zlari tetik va diqqat bilan boqardi; odatda to‘zg‘igan oq sochlari jimirlab yaltiraydigan qilib sinchkovlik bilan taralgan edi. U, aftidan, biror bankning zarhal monogrammasi tushirilgan furajkasini butun xona bo‘ylab divanga yoy chizdirib uloqtirdi va uzun formasining etaklarini orqaga surib, qo‘llarini shim cho‘ntaklariga tiqib, g‘azabdan tishlarini g‘ijirlatib Gregor tomon yurdi. Uning o‘zi ham nima qilmoqchi ekanini bilmasdi shekilli; har holda, u oyoqlarini g‘ayrioddiy baland ko‘tarardi va Gregor uning etik tagchalarining ulkanligidan hayratda qoldi. Lekin Gregor bu bilan ovora bo‘lmadi, chunki yangi hayotining birinchi kunidanoq otasi unga nisbatan faqat eng qattiq qattiqqo‘llikni o‘rinli deb bilishini juda yaxshi bilardi. Shuning uchun u otasidan qochdi, otasi to‘xtasa — to‘xtardi, otasi sal qimirlasa — yana oldinga yugurardi. Shu tariqa ular hech qanday hal qiluvchi narsa sodir bo‘lmasdan, xona bo‘ylab bir necha marta aylanishdi; bularning hammasi shu qadar sekin kechardiki, ta’qibga ham o‘xshamasdi. Shuning uchun ham Gregor hozircha polda qoldi, chunki devorga yoki shipga qochib chiqishni otasi alohida g‘arazgo‘ylik deb qabul qilishidan qo‘rqardi. To‘g‘ri, Gregor bunday yugurishga ham uzoq chiday olmasligini tushunardi, chunki otasining har bir qadamiga u son-sanoqsiz harakatlar bilan javob berishi kerak edi. U allaqachon hansiray boshlagan edi, axir avvalgi hayotida ham o‘pkasi unchalik mustahkam emas edi. U yugurish uchun bor kuchini to‘plab, gandiraklab borar, ko‘zlarini zo‘rg‘a ochib turar; garangsib, yugurishdan boshqa najotni o‘ylay olmasdi; bu yerda devorlarni o‘yma bezakli, qirrali va chiqiqli mebellar to‘sib turgan bo‘lsa ham, ulardan foydalanish mumkinligini ham deyarli unutib qo‘ygan edi, — shunda birdan uning yonginasidan nimadir uchib o‘tib, oldiga dumalab tushdi. Bu olma edi; uning ortidan darhol ikkinchisi uchib keldi; Gregor qo‘rquvdan qotib qoldi; yugurishning ma’nosi qolmadi, chunki otasi uni bombardimon qilishga qaror qilgan edi. U bufet ustidagi vazadan cho‘ntaklarini olmaga to‘ldirib olgan va endi ko‘pam mo‘ljal olmay, birin-ketin otardi. Bu mayda qizil olmalar go‘yo elektrlangandek polda dumalab, bir-biriga urilardi. Sekin otilgan bir olma Gregorning orqasiga tegdi-yu, zarar yetkazmay sirg‘alib tushdi. Ammo uning ortidan darhol kelgan ikkinchisi Gregorning orqasiga to‘g‘ri kelib, ichiga botib kirdi; Gregor go‘yo joyini o‘zgartirsa, bu kutilmagan, aqlga sig‘mas og‘riq o‘tib ketadigandek, oldinga sudralmoqchi bo‘ldi, lekin o‘zini joyiga mixlangandek his qildi va barcha sezgilari butunlay chalkashib, cho‘zilib qoldi. Oxirgi nigohi bilan u xonasining eshigi lang ochilganini va chinqirayotgan singlisining oldidan onasi — ko‘ylakchada, chunki u hushidan ketganida erkinroq nafas olishi uchun singlisi uning kiyimlarini yechib qo‘ygan edi — yugurib chiqqanini, otasi tomon chopib borayotganini, yo‘lda bog‘ichlari yechilgan yubkalari birin-ketin polga sirg‘alib tushayotganini, ularga qoqilib, otasiga yetib borib, uni quchoqlab, u bilan butunlay bir bo‘lib — mana endi Gregorning ko‘zlari ko‘rmay qoldi — qo‘llarini otasining ensasiga qo‘yib, Gregorning hayotini ayashni iltijo qilayotganini ko‘rdi.