Gregor bir oydan ortiq azob chekkan og‘ir jarohat — hech kim olib tashlashga jur’at etmagani uchun etida ko‘zga ko‘rinadigan yodgorlik bo‘lib qolib ketgan olma — hatto otasiga ham Gregor hozirgi achinarli va jirkanch qiyofasiga qaramay, baribir oila a’zosi ekanini, unga dushmandek munosabatda bo‘lish mumkin emasligini, aksincha, oilaviy burch jirkanishni bosib, sabr qilishni, faqat sabr qilishni talab qilishini eslatgandek bo‘ldi.

Jarohati tufayli Gregor, ehtimol, butunlay harakatchanligini yo‘qotgan edi va endi xonasini kesib o‘tish uchun, xuddi keksa nogironday, uzoq-uzoq daqiqalar kerak bo‘lardi — tepada, ship bo‘ylab o‘rmalash haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas edi, — ammo ahvolining bunday yomonlashuvi, uning fikricha, har kuni kechqurun mehmonxona eshigining ochib qo‘yilishi bilan to‘la qoplanardi; u bir-ikki soat oldin unga tikilib kutishga odatlanib qolgan edi; endi esa o‘z xonasining qorong‘isida, mehmonxonadan ko‘rinmay yotib, chiroq yoritgan stol atrofida o‘tirgan butun oilasini ko‘rishi va ularning suhbatlarini, go‘yo umumiy ruxsat bilan, ya’ni avvalgidan butunlay boshqacha tarzda, tinglashi mumkin edi.

Albatta, bu endi Gregor biror kichkina mehmonxonada nam to‘shakka holdan toyib cho‘zilganida doim sog‘inch bilan eslaydigan avvalgi jo‘shqin suhbatlar emas edi. Endi ko‘pincha hammasi jimgina o‘tardi. Otasi kechki ovqatdan keyin tez orada kresloda mudrab qolardi; onasi va singlisi bir-birini jim bo‘lishga undardi; onasi chiroq ostida engashib, galantereya do‘koni uchun nafis ichki kiyimlar tikardi; sotuvchilik ishiga kirgan singlisi kelajakda yaxshiroq ish topish umidida kechqurunlari stenografiya va fransuz tilini o‘rganardi. Ba’zan otasi uyg‘onib, go‘yo uxlaganini bilmagandek, onasiga: «Bugun yana qancha ko‘p tikding-a!» — derdi va shu zahoti yana uxlab qolardi, onasi va singlisi esa bir-biriga horg‘in jilmayib qo‘yishardi.

Otasi qandaydir o‘jarlik bilan uyda ham xizmatchi formasini yechishdan bosh tortardi; xalati ilgakda bekor osilib turar, otasi esa go‘yo har lahzada xizmatga tayyor turgandek va bu yerda ham boshlig‘ining ovozini kutayotgandek, to‘liq kiyingan holda o‘z joyida mudrardi. Natijada, onasi va singlisining g‘amxo‘rligiga qaramay, boshdan ham yangi bo‘lmagan forma o‘z ozodaligini yo‘qotdi va Gregor ko‘pincha butun kechni doim yaltiratib qo‘yilgan zarhal tugmali, dog‘-dog‘ bo‘lib ketgan bu kiyimga tikilib o‘tkazardi, uni kiygan chol esa juda noqulay, lekin xotirjam uxlardi.

Soat o‘nni urishi bilan onasi otasini sekin-asta uyg‘otib, uxlashga yotishga ko‘ndirishga harakat qilardi, chunki bu yerda u to‘yib uxlay olmasdi, soat oltida xizmatga borishi kerak bo‘lgan otasi uchun esa yaxshi uxlash juda zarur edi. Ammo xizmatga kirganidan beri otasini chulg‘ab olgan o‘jarlik bilan u doim, garchi muntazam uxlab qolsa ham, stol yonida uzoqroq qolishni talab qilar va keyin uni kreslodan karavotga o‘tishga ko‘ndirish juda qiyin bo‘lardi. Onasi va singlisi uni qanchalik yengil ta’nalar va nasihatlar bilan qistamasinlar, u chorak soat davomida ko‘zlarini yumgan holda boshini sekin chayqar va o‘rnidan turmasdi. Onasi uning yengidan tortar, qulog‘iga mehribon so‘zlar pichirlar, singlisi onasiga yordam berish uchun mashg‘ulotini tashlab kelardi, lekin bu otasiga ta’sir qilmasdi. U kreslosiga battar botib ketardi. Faqat ayollar uni qo‘ltig‘idan olgandagina u ko‘zlarini ochar, navbatma-navbat goh onasiga, goh singlisiga qarab: «Mana bu hayot. Keksaligimdagi orom-farog‘at shu ekan», — derdi. Va ikkala ayolga suyanib, go‘yo o‘zi o‘zi uchun eng og‘ir yuk bo‘lgandek, og‘ir-og‘ir qo‘zg‘alib turar, ayollarga o‘zini eshikkacha kuzatib qo‘yishga ruxsat berar, u yerda ularga qo‘l siltab, endi o‘zi yurib ketardi, onasi esa shosha-pisha tikishni, singlisi esa qalamini tashlab, unga yana yordam berish uchun orqasidan yugurishardi.

Bu holdan toygan, charchoqdan yiqilay deb turgan oilada Gregor bilan zarur bo‘lganidan ortiq shug‘ullanishga kimning ham vaqti bo‘lardi? Ro‘zg‘or tobora kamayib borardi; xizmatkor qizni endi bo‘shatib yuborishdi; eng og‘ir ishlarni bajarish uchun ertalab va kechqurun suyagi yo‘g‘on, baland bo‘yli, oq sochlari boshida hilpiraydigan bir farrosh ayol kelib turardi; qolgan barcha ishlarni onasi ko‘p tikish ishlari bilan bir qatorda o‘zi bajarardi. Hatto oiladagi turli zargarlik buyumlari — ilgari onasi va singlisi kechalar va bayramlarda zavq bilan taqib yuradigan narsalar ham sotildi, Gregor buni kechqurun ular olgan narxlar haqidagi umumiy suhbatdan bilib oldi. Lekin eng ko‘p shikoyat qilinadigan narsa — hozirgi sharoitda juda katta bo‘lgan bu xonadonni tashlab ketishning iloji yo‘qligi edi, chunki Gregorni qanday ko‘chirish kerakligini hech kim tasavvur qila olmasdi. Ammo Gregor tushunardiki, ko‘chishga faqat unga bo‘lgan g‘amxo‘rlik xalaqit bermaydi, chunki uni havo kirishi uchun bir necha teshik ochilgan mos qutida osongina olib o‘tish mumkin edi; oilani yangi xonadonga ko‘chishdan asosan butunlay umidsizlik va tanish-bilish, qarindoshlar orasida hech kimning boshiga tushmagan kulfat ularning boshiga tushganligi haqidagi fikr ushlab turardi. Dunyo kambag‘al odamlardan talab qiladigan hamma narsani ular oxirigacha bajarishardi: otasi bankning mayda xizmatchilariga nonushta tashib berardi, onasi begonalarning ichki kiyimlarini tikib o‘zini qurbon qilardi, singlisi xaridorlarning buyrug‘i bilan peshtaxta ortida u yoqdan-bu yoqqa yugurardi, lekin bundan ortig‘iga oilaning kuchi yetmasdi. Otasini yotqizib qaytgan onasi va singlisi ishlarini tashlab, bir-biriga yonma-yon, yuzma-yuz o‘tirishganida, onasi Gregorning xonasini ko‘rsatib: «Anavi eshikni yop, Greta», — deganida, va Gregor yana qorong‘ida qolganida, narigi xonada esa ayollar ko‘z yoshlarini to‘kishganida yoki ko‘zlari quruq holda stolga tikilib o‘tirishganida, Gregorning orqasidagi yara xuddi yangiday qaytadan og‘riy boshlardi.

Gregor kechayu kunduz deyarli uxlamasdi. Ba’zan u eshik keyingi safar ochilganda yana avvalgidek oila ishlarini o‘z qo‘liga oladi, deb o‘ylardi; uzoq tanaffusdan keyin uning xayolida yana xo‘jayin va boshqaruvchi, xizmatchilar va shogirdlar, o‘sha laqma kuryer bola, boshqa firmalardagi ikki-uch do‘sti, viloyat mehmonxonalaridan biridagi xizmatchi qiz — o‘tkinchi bir shirin xotira, shlyapa do‘konining kassirshasi — u jiddiy, lekin juda sust sovchilik qilgan qiz paydo bo‘lardi; ularning hammasi begona yoki allaqachon unutilgan odamlar bilan aralashib ko‘z oldida namoyon bo‘lardi, lekin unga va uning oilasiga yordam berish o‘rniga, ularning hammasi yetib bo‘lmas edi va ular g‘oyib bo‘lganida Gregor xursand bo‘lardi. Boshqa paytda esa u oilasi haqida qayg‘urishga umuman moyil emas edi, faqat unga qanday yomon qarashayotganidan g‘azablanardi va nima yeyishni xohlashini tasavvur qila olmasa ham, och bo‘lmasa ham, unga tegishli bo‘lgan hamma narsani olish uchun qanday qilib oshxona omboriga kirib olish rejalarini tuzardi. Singlisi endi Gregorga qanday qilib alohida yoqish haqida o‘ylamay, ertalab va tushda, do‘konga ketishdan oldin, shosha-pisha qandaydir ovqatni oyog‘i bilan Gregorning xonasiga surib qo‘yar, kechqurun esa, Gregor ovqatga tegdimi yoki — ko‘pincha bo‘lganidek — umuman tegmadimi, bunga qaramay, supurgining bir harakati bilan ovqatni supurib chiqarardi. U endi har doim kechqurun qiladigan yig‘ishtirishni iloji boricha tezroq bajarardi. Devorlar bo‘ylab kir dog‘lar cho‘zilib ketgan, u yer-bu yerda chang va axlat to‘plamlari yotardi. Avvaliga singlisi kelganida Gregor unga ta’na bildirmoqchi bo‘lib, aynan shunday ayniqsa iflos burchaklarga borib turardi. Lekin u u yerda haftalab tursa ham, singlisi tuzalmasdi; u kirni Gregor kabi yaxshi ko‘rardi, lekin uni qoldirishga qat’iy qaror qilgan edi. Shu bilan birga u, umuman olganda, butun oilani qamrab olgan, o‘zi uchun mutlaqo yangi bo‘lgan bir ranjiydiganlik bilan Gregorning xonasini yig‘ishtirish huquqi faqat uniki ekanini qattiq kuzatardi. Bir kuni onasi Gregorning xonasini katta tozalashga qaror qildi va buning uchun bir necha chelak suv sarfladi — namlik esa Gregorni ham xafa qildi va u alamzada, qimirlamay divanda cho‘zilib yotdi, — lekin onasi jazodan qochib qutulolmadi. Kechqurun xonadagi o‘zgarishni payqagan singlisi qattiq ranjib, mehmonxonaga yugurib kirdi va onasining iltijo bilan ko‘tarilgan qo‘llariga qaramay, hiqillab yig‘lab yubordi; ota-onasi — otasi, albatta, kreslosidan cho‘chib turib ketgan edi — avvaliga ojiz hayrat bilan unga qarab turishdi; so‘ng ular ham hayajonga tushishdi; otasi o‘ng tomonda turib onasini Gregorning xonasini yig‘ishtirishni singlisiga qoldirmagani uchun ayblay boshladi; chap tomondan esa singlisi onasiga hech qachon Gregorning xonasini yig‘ishtirishga jur’at etmasin, deb qichqirdi; onasi esa g‘azabdan o‘zini yo‘qotgan otasini yotoqxonaga olib ketishga urinardi; yig‘idan silkinib ketayotgan singlisi kichkina mushtlari bilan stolni urardi; Gregor esa hech kimning xayoliga eshikni yopib, uni bu manzara va shovqindan asrash kelmagani uchun g‘azabdan qattiq pishqirardi.

Ammo, ishdan holdan toygan singlisi Gregorga avvalgidek g‘amxo‘rlik qilishdan bezor bo‘lgan taqdirda ham, onasi uning o‘rnini egallashi aslo shart emas edi va Gregorni e’tiborsiz qoldirishga ham hojat yo‘q edi. Endi farrosh ayol bor edi. Uzoq umri davomida suyagi baquvvat bo‘lgani tufayli eng og‘ir sinovlarni yengib o‘tgan bu keksa beva Gregordan unchalik jirkanmasdi. Bir kuni, hech qanday qiziqish bilan emas, tasodifan Gregorning xonasi eshigini ochib, uni ko‘rib qoldi — hech kim quvlamasa ham, Gregor qo‘rqqanidan u yoqdan-bu yoqqa yugura boshladi, — u esa qo‘llarini qorni ustida qovushtirib, hayron bo‘lib turib qoldi. O‘shandan beri u har gal ertalab va kechqurun eshikni bir oz ochib, Gregorga qarab qo‘yishni kanda qilmasdi. Avvaliga u Gregorni o‘z nazarida mehribon bo‘lgan so‘zlar bilan o‘z oldiga chaqirardi: «Kel-chi bu yoqqa, go‘ng qo‘ng‘izi!» yoki «Anavi go‘ng qo‘ng‘izini qaranglar-a!» Bunday murojaatlarga Gregor hech qanday javob bermas, go‘yo eshik umuman ochilmagandek, o‘z joyidan qimirlamasdi. Bu farrosh ayolga o‘z injiqligi bilan uni behuda bezovta qilishga ruxsat berish o‘rniga, uning xonasini har kuni yig‘ishtirishni buyurishsa bo‘lmasmidi! Bir kuni erta tongda — derazaga, ehtimol, bahor yaqinlashayotganidan darak berib, kuchli yomg‘ir urilayotgan edi — farrosh ayol yana o‘sha so‘zlarini boshlaganida, Gregor shunchalik g‘azablandiki, go‘yo hujum qilmoqchi bo‘lgandek, sekin va zaif bo‘lsa ham, unga qarab burildi. Farrosh ayol esa qo‘rqish o‘rniga, eshik yonidagi stulni boshidan baland ko‘tardi va og‘zini katta ochib turar ekan, uning niyati ayon edi: stul Gregorning orqasiga tushgandagina u og‘zini yopadi. «Xo‘sh, yaqinroq kelmaysanmi?» — deb so‘radi u Gregor yana orqasiga burilganda va stulni xotirjam burchakka qo‘ydi.

Gregor endi deyarli hech narsa yemay qo‘ygan edi. Faqat tasodifan unga tayyorlab qo‘yilgan ovqat yonidan o‘tib qolsa, ermak uchun bir bo‘lagini og‘ziga olar, soatlab ushlab turar va ko‘pincha keyin tupurib tashlardi. Avvaliga u xonasining ahvoli uni ovqatdan bezdirgan deb o‘ylardi, lekin aynan xonadagi o‘zgarishlarga u juda tez ko‘nikib qolgan edi. Boshqa joyga sig‘maydigan narsalarni bu xonaga olib kirish odat tusiga kirgan edi, bunday narsalar esa endi ko‘p edi, chunki xonadonning bir xonasini uchta ijarachiga ijaraga berishgan edi. Bu jiddiy janoblar — uchalasining ham soqoli quyuq edi, Gregor buni bir kuni eshik tirqishidan ko‘rib qolgan edi — tartibni jon-jahdlari bilan talab qilishardi, va bu nafaqat o‘z xonalarida, balki, ular shu yerda ijarada yashar ekan, butun xonadonda, ayniqsa oshxonada ham. Ular keraksiz, ayniqsa iflos narsalarga toqat qilolmasdilar. Bundan tashqari, ular o‘zlari bilan deyarli barcha zarur jihozlarini olib kelishgan edi. Shu sababli ko‘p narsalar ortiqcha bo‘lib qoldi, ularni sotib bo‘lmasdi, tashlab yuborishga esa ko‘ngil bo‘lmasdi. Bularning hammasi Gregorning xonasiga ko‘chib o‘tdi. Oshxonadagi kul qutisi va axlat chelagi ham shu yerga ko‘chdi. Doim shoshib yuradigan farrosh ayol hozircha kerak bo‘lmagan narsalarni shunchaki Gregorning xonasiga uloqtirardi; yaxshiyamki, Gregor odatda faqat narsani va uni ushlab turgan qo‘lni ko‘rardi. Farrosh ayol, ehtimol, vaqt va imkon topilganda bu narsalarni qaytarib olmoqchi yoki hammasini birdaniga tashlab yubormoqchi bo‘lgandir, lekin amalda ular birinchi marta qayerga tashlangan bo‘lsa, o‘sha yerda yotib qolardi, faqat Gregor axlat orasidan o‘tib, ularni joyidan siljitmasa. Avvaliga u bunga majbur bo‘lardi, chunki o‘rmalash uchun boshqa bo‘sh joy qolmagan edi, keyinroq esa bundan tobora ko‘proq zavq ola boshladi, garchi bunday sayohatlardan keyin o‘lgudek charchab, g‘amgin bo‘lib, soatlab qimirlamay yotsa ham.

Ijarachilar ba’zan kechki ovqatni uyda, umumiy mehmonxonada yeyishardi, shuning uchun mehmonxona eshigi ba’zi kechqurunlari yopiq turardi; lekin Gregor eshikning ochilishidan osongina voz kechardi, chunki ba’zi kechqurunlari, eshik ochiq bo‘lsa ham, undan foydalanmas, oilasiga sezdirmay, xonasining eng qorong‘i burchagida yotardi. Ammo bir kuni farrosh ayol mehmonxona eshigini biroz ochiq qoldirdi; u ijarachilar kechqurun kirib, chiroq yoqilganda ham ochiq qoldi. Ular stolning to‘riga, ilgari otasi, onasi va Gregor o‘tiradigan joylarga o‘tirishdi, salfetkalarni yoyib, pichoq va sanchqilarni qo‘llariga olishdi. Darhol eshikda go‘shtli lagan bilan onasi, uning ortidan esa uyumlab solingan kartoshkali lagan bilan singlisi paydo bo‘ldi. Taomlardan qalin bug‘ ko‘tarilardi. Ijarachilar go‘yo ovqatlanishdan oldin uni tekshirib ko‘rmoqchi bo‘lgandek, oldilariga qo‘yilgan laganlar ustiga engashishdi; haqiqatan ham, o‘rtada o‘tirgan, qolgan ikkisi uchun obro‘li hisoblanadigan janob go‘sht bo‘lagini to‘g‘ri laganning o‘zida kesib ko‘rdi — aftidan, yaxshi pishganmi yoki oshxonaga qaytarib yuborish kerakmi, aniqlamoqchi bo‘ldi. U mamnun bo‘ldi, xavotir bilan kuzatib turgan onasi va singlisi esa yengil nafas olib, jilmayishdi.

Oilaning o‘zi oshxonada ovqatlanardi. Shunga qaramay, otasi oshxonaga borishdan oldin mehmonxonaga kirib, qo‘lida furajkasi bilan bir marta ta’zim qilib, stol atrofini aylanib chiqdi. Ijarachilar bir yo‘la o‘rinlaridan turib, soqollari ichida nimadir deb ming‘irlashdi. Yolg‘iz qolganlaridan keyin ular deyarli butunlay jim ovqatlanishdi. Gregorga g‘alati tuyuldiki, ovqatlanish paytidagi turli tovushlar orasidan doim ularning chaynayotgan tishlarining ovozi ajralib eshitilardi, go‘yo bu Gregorga ovqatlanish uchun tishlar kerakligini va hatto eng chiroyli jag‘lar ham tishsiz hech narsaga yaramasligini ko‘rsatmoqchi bo‘lgandek. «Men ham yegim keladi, — dedi o‘ziga-o‘zi Gregor g‘am bilan, — lekin bunaqa narsalarni emas. Bu ijarachilar qanday to‘yib olishyapti-ya, men esa o‘layapman!»

Aynan o‘sha kechqurun — Gregor shu vaqt ichida skripka ovozini eshitganini eslay olmasdi — oshxonadan skripka sadosi taraldi. Ijarachilar allaqachon kechki ovqatni tugatishgan edi, o‘rtadagisi gazetani olib, qolgan ikkisiga bittadan varaq bergan, endi ular orqalariga suyanib, o‘qishar va chekishardi. Skripka chalina boshlaganda, ular quloq solishdi, o‘rinlaridan turib, oyoq uchida dahliz eshigiga borishdi va bir-biriga yopishib turib qolishdi. Aftidan, ularni oshxonada eshitib qolishdi, chunki otasi qichqirdi:

— Balki skripka ovozi janoblarga yoqmayotgandir? Darhol to‘xtatish mumkin.

— Aksincha, — dedi o‘rtadagi janob, — yosh xonim bizning oldimizga chiqib, shu yerda, xonada chalsalar bo‘lmaydimi? Bu yer ancha qulay va shinam-ku.

— Marhamat! — deb qichqirdi otasi, go‘yo skripka chalayotgan o‘zi bo‘lgandek.

Janoblar xonaga qaytib, kuta boshlashdi. Tez orada otasi nota pultini, onasi notalarni, singlisi esa skripkani ko‘tarib kirishdi. Singlisi xotirjam ravishda chalishga hamma narsani tayyorladi; hech qachon xona ijaraga bermagan va shuning uchun ijarachilarga nisbatan haddan tashqari xushmuomala bo‘lgan ota-onasi o‘z stullariga o‘tirishga ham jur’at etmadilar; otasi o‘ng qo‘lini forma kamzulining ikki tugmasi orasiga suqib, eshikka suyandi; onasi esa janoblardan biri taklif qilgan stulga o‘tirdi va janob uni qayerga qo‘ygan bo‘lsa, o‘sha yerda, chetda, burchakda o‘tirib qoldi.

Singlisi chala boshladi; otasi va onasi ikki tomonda turib, uning qo‘llari harakatini diqqat bilan kuzatishardi. Musiqaga mahliyo bo‘lgan Gregor biroz oldinga sudralib chiqdi va boshi allaqachon mehmonxonada edi. U so‘nggi paytda boshqalarga e’tiborsizligidan deyarli hayron ham bo‘lmasdi; ilgari esa bu e’tiborlilik uning g‘ururi edi. Holbuki, aynan hozir yashirinishga ko‘proq asos bor edi, chunki xonasida hamma joyda yotgan va eng kichik harakatdan ko‘tariladigan chang tufayli u butunlay changga botgan edi; orqasi va biqinlarida iplar, sochlar, ovqat qoldiqlarini sudrab yurardi; hamma narsaga befarqligi shu darajaga yetgan ediki, ilgari kuniga bir necha marta qilganidek, chalqancha yotib, gilamga ishqalanib tozalanmay qo‘ygan edi. Va shu ahvoliga qaramay, u mehmonxonaning top-toza poliga bir oz chiqishdan uyalmadi.

Har holda, hech kim unga e’tibor bermadi. Oila butunlay skripka sadosiga berilib ketgan edi; ijarachilar esa, avvaliga qo‘llarini cho‘ntaklariga tiqib, notalarni ko‘rish uchun nota pultining ortida, singlisiga xalaqit beradigan darajada juda yaqin turishgan bo‘lsa ham, tez orada past ovozda gaplashib, boshlarini egib, derazaga chekinishdi va otasining xavotirli nigohi ostida o‘sha yerda qolishdi. Endi ular go‘zal yoki maroqli skripka ijrosini eshitishni kutib, hafsalalari pir bo‘lgani, butun bu ijrodan bezor bo‘lishgani va endi faqat odob yuzasidan tinchliklarining buzilishiga chidab turishgani juda aniq ko‘rinib turardi. Ayniqsa ularning sigaret tutunini burunlari va og‘izlaridan yuqoriga puflashlari ularning naqadar asabiylashganini ko‘rsatardi. Singlisi esa juda chiroyli chalardi. Yuzi bir yonga egilgan, nigohi diqqat bilan va g‘amgin notalar qatorini kuzatardi. Gregor yana biroz oldinga sudraldi va, ehtimol, singlisining nigohini uchratish uchun boshini polga yopishtirdi. Agar musiqa uni shunchalik maftun qilsa, nahotki u hayvon bo‘lsa? Unga go‘yo o‘zi intizor bo‘lgan noma’lum ozuqaga yo‘l ochilayotgandek tuyuldi. U singlisigacha yetib borishga, uning yubkasidan tortib, shu bilan skripkasini olib uning xonasiga kirishni so‘rayotganini bildirishga qaror qildi, chunki bu yerda hech kim uning ijrosini Gregor qadrlagandek qadrlamaydi. U singlisini endi hech qachon, hech bo‘lmasa o‘zi tirik ekan, xonasidan chiqarmaydi; uning dahshatli qiyofasi birinchi marta foyda keltiradi; u xonasining barcha eshiklarida bir vaqtda hozir bo‘lib, hujumchilarga pishqiradi; lekin singlisi u bilan majburan emas, ixtiyoriy qolishi kerak; u divanda uning yonida o‘tirib, qulog‘ini unga egsin, shunda Gregor unga uni konservatoriyaga yuborishni qat’iy niyat qilganini va, agar bu baxtsizlik bo‘lmaganida, o‘tgan Rojdestvoda — Rojdestvo allaqachon o‘tib ketdimi? — hech qanday e’tirozga quloq solmay, buni hammaga e’lon qilmoqchi bo‘lganini aytadi. Bu tushuntirishdan keyin singlisi ta’sirlanib yig‘lab yuboradi, Gregor esa uning yelkasigacha ko‘tarilib, do‘konga ishga kirganidan beri hech qanday lenta va yoqasiz ochiq yuradigan bo‘ynidan o‘padi.

— Janob Samsa! — deb qichqirdi o‘rtadagi janob otasiga va boshqa hech narsa demay, sekin oldinga siljiyotgan Gregorni ko‘rsatkich barmog‘i bilan ko‘rsatdi.

Skripka jim bo‘ldi, o‘rtadagi ijarachi avval boshini chayqab do‘stlariga jilmayib qo‘ydi, keyin yana Gregorga qaradi. Otasi, Gregorni haydashdan ko‘ra, avval ijarachilarni tinchlantirishni zarurroq deb hisobladi shekilli, garchi ular umuman hayajonlanmagan va Gregor ularni skripka ijrosidan ko‘ra ko‘proq qiziqtirgandek ko‘rinsa ham. U ularning oldiga shoshilib, qo‘llarini yoyib, ularni o‘z xonalariga siqib kiritishga va shu bilan birga gavdasi bilan Gregorni ularning ko‘zidan to‘sishga urindi. Endi ular haqiqatan ham biroz achchiqlanishdi — otasining xatti-harakatidanmi yoki endigina o‘zlarining Gregor kabi qo‘shnisi borligini bilmay yashaganlarini anglab yetganlaridanmi, bunisi noma’lum edi. Ular otasidan tushuntirish talab qilishdi, o‘z navbatida qo‘llarini ko‘tarib, soqollarini asabiy tortqilashdi va faqat sekin-asta o‘z xonalariga chekinishdi. Bu orada ijro kutilmaganda uzilganda o‘zini yo‘qotib qo‘ygan singlisi — u bir muddat go‘yo hali chalayotgandek notalarga qarab, skripka va kamonni ojiz tushirib turgan edi — birdan o‘zini qo‘lga oldi, skripkani hamon hansirab nafas olib, stulda o‘tirgan onasining tizzasiga qo‘ydi va otasining siquvi ostida endi tezroq yaqinlashayotgan ijarachilarning xonasiga yugurib kirdi. Uning epchil qo‘llarida karavotlardagi ko‘rpa va yostiqlar havoga uchib, joy-joyiga tushdi. Janoblar xonaga yetib kelmasdan, u to‘shaklarni tayyorlab bo‘lib, sirg‘alib chiqib ketgan edi. Otasi o‘z o‘jarligiga shu qadar berilib ketgan ediki, ijarachilarga ko‘rsatishi lozim bo‘lgan hurmatni butunlay unutib qo‘ydi. U ularni faqat siqib bordi, o‘rtadagi janob xona eshigida turib, oyog‘ini tapillatib, momaqaldiroqdek ovoz bilan uni to‘xtatgunga qadar.

— Ma’lum qilamanki, — dedi u qo‘lini ko‘tarib va nigohi bilan onasi va singlisini ham izlab, — bu xonadonda va bu oilada hukm surayotgan jirkanch sharoitlarni hisobga olib, — shu yerda u qat’iyat bilan polga tupurdi, — xonamdan darhol voz kechaman. Albatta, bu yerda yashagan kunlarim uchun ham hech narsa to‘lamayman, aksincha, sizga qarshi qandaydir — ishoning, juda oson asoslab beriladigan — da’vo qo‘zg‘atish-qo‘zg‘atmaslik haqida o‘ylab ko‘raman.

U jim bo‘lib, go‘yo nimanidir kutgandek oldinga tikildi. Haqiqatan ham, ikki do‘sti darhol uning gapini ilib ketdi:

— Biz ham darhol voz kechamiz.

Shundan so‘ng o‘rtadagi janob eshik dastagini ushlab, eshikni qarsillatib yopdi.

Otasi qo‘llari bilan paypaslanib, gandiraklab kreslosiga yetib bordi va unga o‘zini tashladi; go‘yo u odatdagi kechki mudrog‘iga cho‘zilgandek ko‘rinardi, lekin boshining qattiq, go‘yo tayanchsiz qimirlashidan u umuman uxlamayotgani sezilib turardi. Gregor butun bu vaqt ijarachilar uni ko‘rib qolgan joyda jim yotardi. Rejasining barbod bo‘lganidan hafsalasi pir bo‘lgani va, balki, uzoq ochlikdan holsizlangani uchun u qimirlay olmasdi. Hozir butun bir to‘fon uning boshiga yog‘ilishidan qo‘rqib, kutardi. Hatto onasining titrayotgan barmoqlari orasidan sirg‘alib tushgan skripka tizzasidan jaranglab polga yiqilganda ham u cho‘chimadi. — Azizlarim, — dedi singlisi va gapni boshlash uchun qo‘li bilan stolni urdi, — bunday davom etishi mumkin emas. Balki sizlar buni tushunmayotgandirsiz, men esa tushunyapman. Bu maxluq oldida akamning nomini tilga olmayman, faqat aytamanki: undan qutulishimiz kerak. Biz unga g‘amxo‘rlik qilish va unga chidash uchun insoniy jihatdan qo‘limizdan kelgan hamma narsani qildik, menimcha, hech kim bizni zarracha ham ayblay olmaydi.

— U mingdan-ming haq, — dedi otasi o‘ziga-o‘zi.

Hali ham nafasini rostlay olmagan onasi esa qo‘lini oldinga tutib, ko‘zlarida telbanamo bir ifoda bilan bo‘g‘iq yo‘tala boshladi.

Singlisi onasining oldiga yugurib borib, uning peshonasini ushladi. Singlisining so‘zlari otasini aniqroq bir fikrga undagandek bo‘ldi; u qaddini rostlab, ijarachilar kechki ovqatdan qoldirib ketgan likopchalar orasida furajkasini o‘ynab o‘tirar va ora-sira qimirlamay yotgan Gregorga qarab qo‘yardi.

— Biz undan qutulishimiz kerak, — dedi singlisi endi faqat otasiga, chunki onasi yo‘taldan hech narsani eshitmasdi, — u ikkalangizni ham o‘ldiradi, men buni ko‘rib turibman. Hammamiz shunday og‘ir ishlashga majbur bo‘lsak-u, uyda ham bu cheksiz azob, chidab bo‘lmaydi. Men ham endi chiday olmayman.

Va u shunday qattiq yig‘lab yubordiki, ko‘z yoshlari onasining yuziga tomdi, onasi ularni qo‘lining mexanik harakati bilan arta boshladi.

— Qizim, — dedi otasi hamdardlik bilan va ko‘rinib turgan tushunish bilan, — axir nima qilaylik?

Singlisi faqat yelka qisdi — bu avvalgi qat’iyatidan farqli o‘laroq, yig‘lab turganida uni chulg‘agan ojizlikning belgisi edi.

— Agar u bizni tushunganida edi... — dedi otasi go‘yo savol ohangida; singlisi esa yig‘i orasida qo‘lini qattiq siltab, buni o‘ylashning ham hojati yo‘qligini bildirdi.

— Agar u bizni tushunganida edi, — takrorladi otasi va ko‘zlarini yumib, singlisining bu mumkin emas degan ishonchiga qo‘shilishini bildirdi, — balki u bilan biror kelishuvga erishish mumkin bo‘lardi. Ammo bu ahvolda...

— U ketishi kerak, — deb qichqirdi singlisi, — boshqa chora yo‘q, dadajon. Siz faqat bu Gregor ekanligi haqidagi fikrdan qutulishingiz kerak. Shunchalik uzoq vaqt bunga ishonganimiz — mana bizning asosiy baxtsizligimiz. Axir bu qanday qilib Gregor bo‘lsin? Agar bu Gregor bo‘lganida, u allaqachon odamlar bunday maxluq bilan birga yashay olmasligini tushungan va o‘z ixtiyori bilan ketib qolgan bo‘lardi. Shunda bizning akamiz bo‘lmasdi, lekin biz yashashni davom ettirib, uning xotirasini hurmat bilan saqlardik. Bu maxluq esa bizni ta’qib qilyapti, ijarachilarni haydab yuboryapti, aftidan, butun xonadonni egallab olib, bizni ko‘chada tunashga majbur qilmoqchi. Qarang, dadajon, — deb birdan chinqirib yubordi u, — u yana boshlayapti!

Va Gregor uchun mutlaqo tushunarsiz bo‘lgan dahshat ichida singlisi hatto onasini ham tashlab ketdi — u go‘yo Gregorning yonida qolgandan ko‘ra onasini qurbon qilishga tayyor bo‘lgandek, kursidan sakrab turdi va shoshib otasining orqasiga o‘tib oldi, otasi esa faqat uning xatti-harakatidan hayajonga tushib, o‘rnidan turdi va go‘yo singlisini himoya qilmoqchi bo‘lgandek, qo‘llarini yarim ko‘tardi.

Ammo Gregor hech kimni, ayniqsa singlisini qo‘rqitish xayolida ham yo‘q edi. U faqat o‘z xonasiga sudralib kirish uchun burila boshlagan edi, xolos, va bu, albatta, g‘alati ko‘rinardi, chunki xasta ahvoli tufayli qiyin burilishlarda boshidan yordam olishga majbur edi: boshini goh ko‘tarib, goh polga urib turardi. U to‘xtab, atrofiga qaradi. Uning yaxshi niyatini, aftidan, tushunishdi; bu shunchaki bir lahzalik qo‘rquv edi. Endi hammalari unga jim va g‘amgin qarab turishardi. Onasi oyoqlarini cho‘zib, bir-biriga jipslashtirgan holda kreslosida yotar, charchoqdan ko‘zlari deyarli yumilib qolgan edi; otasi va singlisi yonma-yon o‘tirishar, singlisi qo‘lini otasining bo‘yniga tashlagan edi.

«Endi, balki, burilishimga ruxsat berishar», — deb o‘yladi Gregor va yana ishga kirishdi. U zo‘riqishdan hansirashini bosa olmas, ora-sira dam olishga majbur bo‘lardi. Hech kim uni endi shoshirmasdi, hammasi uning o‘ziga havola qilingan edi. Burilib bo‘lgach, u darhol to‘g‘ri oldinga sudralib keta boshladi. Xonasigacha bo‘lgan masofaning naqadar katta ekanidan hayratga tushdi va yaqindagina shu holsiz ahvolida qanday qilib, deyarli sezmagan holda, bu yo‘lni bosib o‘tganini tushunolmadi. Faqat tezroq sudralishni o‘ylab, u oila a’zolarining bir og‘iz so‘z, bir ovoz bilan unga xalaqit bermayotganini deyarli sezmadi. Faqat eshik ostonasida u boshini burdi — oxirigacha emas, chunki bo‘yni qotib qolayotganini sezdi, — lekin baribir ortida hech narsa o‘zgarmaganini, faqat singlisi o‘rnidan turganini ko‘rdi. Uning oxirgi nigohi endi butunlay uyquga ketgan onasiga tushdi.

U xonaga kirishi bilanoq eshik shoshib yopildi, zanjirlab, qulflandi. Orqasidagi kutilmagan shovqindan Gregor shunchalik qo‘rqib ketdiki, oyoqchalari ostida bukilib qoldi. Bu shoshgan singlisi edi. U oldindan turib, kutib turgan, keyin yengil sakrab oldinga otilgan edi — Gregor uning kelganini umuman eshitmadi, — va kalitni qulfda burarkan, ota-onasiga: «Nihoyat!» — deb qichqirdi.

«Endi-chi?» — deb so‘radi o‘zidan Gregor va qorong‘ida atrofga qaradi. Tez orada u endi umuman qimirlay olmasligini payqadi. Bu uni ajablantirmadi, aksincha, shu paytgacha shunday ingichka oyoqchalarda harakatlana olgani g‘ayritabiiy tuyuldi. Umuman olganda, u o‘zini nisbatan yaxshi his qilardi. To‘g‘ri, butun tanasi og‘rirdi, lekin og‘riq asta-sekin susayib borayotgandek va oxir-oqibat butunlay to‘xtaydigandek tuyulardi. Orqasidagi chirigan olmani va mayin chang bilan butunlay qoplangan uning atrofidagi yallig‘langan joyni u endi deyarli sezmasdi. U oilasini mehr va muhabbat bilan esladi. U yo‘qolib ketishi kerakligiga, ehtimol, singlisidan ham qattiqroq ishonardi. Minora soati tunda soat uchni urmaguncha, u shunday tiniq va osoyishta o‘ylar ichida qoldi. Derazadan tashqarida hamma yoq yorishib kelayotganini u yana bir bor ko‘rdi. So‘ng uning boshi beixtiyor butunlay pastga tushdi va burun teshiklaridan so‘nggi nafasi zaif chiqib ketdi.

Erta tongda farrosh ayol kelganida — u kuch-quvvatdan va shoshqaloqlikdan, necha marta iltimos qilishsa ham, eshiklarni shunday qarsillatib yopardiki, uning kelishi bilan butun xonadonda endi tinch uxlashning iloji qolmasdi, — u odatdagidek Gregorning xonasiga qisqa qarab o‘tib, avvaliga hech qanday g‘ayrioddiy narsa sezmadi. U Gregorni ataylab shunday qimirlamay yotibdi, o‘zini xafa qilinganga solyapti, deb o‘yladi; u Gregorga har qanday aql-farosatni ravo ko‘rardi. Qo‘lida tasodifan uzun supurgi bor edi va u eshik oldidan turib, Gregorni qitiqlamoqchi bo‘ldi. Bu hech qanday natija bermagach, u achchiqlanib, Gregorni biroz turtdi va faqat uni hech qanday qarshiliksiz joyidan surib qo‘yganidan keyingina sergak tortdi. Tez orada haqiqiy ahvolni anglab, u ko‘zlarini katta-katta ochdi, hushtak chalib yubordi, lekin ko‘p turib qolmay, yotoqxona eshigini lang ochib, qorong‘ilikka baland ovozda qichqirdi:

— Qaranglar-a, u o‘lib qolibdi; mana yotibdi, butunlay o‘lib qolibdi!

Samsalar er-xotin qo‘sh karavotlarida qaddini rostlab o‘tirishdi va farrosh ayolning xabari ma’nosini anglash uchun avval undan qo‘rqqanlarini yengishlari kerak bo‘ldi. Keyin janob Samsa va Samsa xonim har biri o‘z tomonidan shoshilib karavotdan tushishdi, janob Samsa ko‘rpani yelkasiga tashladi, Samsa xonim faqat tungi ko‘ylakda chiqdi; shu holda ular Gregorning xonasiga kirishdi. Bu orada ijarachilar ko‘chib kelganidan beri Greta uxlaydigan mehmonxona eshigi ham ochildi; u go‘yo umuman yotmagandek to‘liq kiyingan edi, yuzining oqarganligi ham buni tasdiqlayotgandek edi.

— O‘lganmi? — dedi Samsa xonim va savolomuz nigoh bilan farrosh ayolga qaradi, garchi hammasini o‘zi tekshirib ko‘rishi, hatto tekshirmasdan ham bilishi mumkin bo‘lsa ham.

— Ana xolos, — dedi farrosh ayol va isbot uchun Gregorning murdasini supurgi bilan yana ancha chetga surib qo‘ydi.

Samsa xonim go‘yo supurgini to‘xtatmoqchi bo‘lgandek qo‘zg‘aldi, lekin to‘xtatmadi.

— Xo‘sh, — dedi janob Samsa, — endi Xudoga shukr qilsak bo‘ladi.

U cho‘qindi, uchala ayol ham uning ortidan shunday qilishdi. Murdadan ko‘zini uzmagan Greta dedi:

— Qaranglar, qanchalik ozib ketgan ekan. Axir u allaqachondan beri hech narsa yemasdi. Ovqatni qanday kiritishsa, shundayligicha olib chiqishardi.

Haqiqatan ham, Gregorning tanasi butunlay quruq va yassi edi, buni faqat endi, u endi oyoqchalarida ko‘tarilmay qolgani va boshqa hech narsa nigohni chalg‘itmagani uchun payqash mumkin edi.

— Gretajon, bir daqiqaga bizning oldimizga kir, — dedi Samsa xonim g‘amgin jilmayib, va Greta murdaga qarab-qarab, ota-onasining ortidan yotoqxonaga kirdi.

Farrosh ayol eshikni yopdi va derazani lang ochib yubordi. Erta tong bo‘lishiga qaramay, toza havoda allaqanday iliqlik sezilardi. Axir mart oyining oxiri edi.

Uchala ijarachi o‘z xonalaridan chiqishdi va hayrat bilan nonushtalarini izlab atrofga qarashdi; ular haqida unutib qo‘yishgan edi.

— Nonushta qani? — deb so‘radi o‘rtadagi janob farrosh ayoldan norozi ohangda.

Ammo u barmog‘ini labiga qo‘yib, indamay, shoshib, ularni Gregorning xonasiga kirishga imladi. Ular kirishdi va eskirib qolgan kamzullarining cho‘ntaklariga qo‘llarini tiqib, endi butunlay yorishib ketgan xonada Gregorning murdasi atrofida turib qolishdi.

Shu payt yotoqxona eshigi ochilib, bir qo‘lidan xotinini, ikkinchi qo‘lidan qizini yetaklagan janob Samsa forma kiygan holda paydo bo‘ldi. Hammalarining ko‘zida biroz yig‘i asorati bor edi; Greta ora-sira yuzini otasining yengiga bosib olardi.

— Darhol uyimdan chiqib keting! — dedi janob Samsa va ayollarni qo‘yib yubormay, eshikni ko‘rsatdi.

— Nima demoqchisiz? — dedi o‘rtadagi ijarachi biroz sarosimaga tushib va shirin jilmaydi.

Qolgan ikkisi qo‘llarini orqalariga qilib, go‘yo albatta o‘zlarining foydasiga hal bo‘ladigan katta janjalni quvonch bilan kutayotgandek, tinmay ishqalashardi.

— Aynan aytganimni, — javob berdi janob Samsa va ikki hamrohi bilan bir qatorda ijarachi tomon yurdi.

U avvaliga jim turdi va go‘yo boshidagi o‘ylar yangicha tartibga tushayotgandek polga qaradi.

— Mayli, unda ketamiz, — dedi u so‘ng va go‘yo birdan kamtarlikka berilib, bu qarorga ham yangidan ruxsat so‘rayotgandek janob Samsaga qaradi.

Janob Samsa faqat bir necha marta, ko‘zlarini katta ochib, unga qisqa bosh irg‘ab qo‘ydi. Shundan keyin ijarachi haqiqatan ham darhol katta-katta qadamlar bilan dahlizga chiqdi; uning ikki do‘sti allaqachon qo‘llarini ishqalashni bas qilib, quloq solib turishgan edi va endi, go‘yo janob Samsa ulardan oldin dahlizga kirib, ularni yetakchilaridan ajratib qo‘yishidan qo‘rqqandek, uning ortidan sakrab chiqishdi. Dahlizda uchalasi ilgichdan shlyapalarini, hassalar turadigan joydan hassalarini olishdi, indamay ta’zim qilishdi va xonadonni tark etishdi. Janob Samsa ikki ayol bilan, keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, hech qanday asossiz ishonchsizlik bilan zinapoya maydonchasiga chiqdi; panjaraga suyanib, ular uch janobning sekin, lekin to‘xtovsiz uzun zinadan pastga tushib borishlarini, har qavatda zinaning ma’lum bir burilishida g‘oyib bo‘lib, bir necha lahzadan keyin yana paydo bo‘lishlarini kuzatishdi. Ular pastga tushgan sari Samsalar oilasining ularga qiziqishi ham so‘nib borardi, va boshida yuk bilan g‘urur bilan zinadan ko‘tarilib kelayotgan qassob shogirdi ular bilan to‘qnashib, keyin ulardan ancha yuqoriga ko‘tarilganida, janob Samsa ayollar bilan panjaradan uzoqlashdi va hammalari go‘yo yengil tortgandek xonadonga qaytishdi.

Ular bu kunni dam olish va sayr bilan o‘tkazishga qaror qilishdi; ular bu tanaffusga nafaqat loyiq edilar, balki unga juda muhtoj ham edilar. Shuning uchun ular stol atrofida o‘tirib, uchta uzrnoma yozishdi: janob Samsa — bank boshqaruviga, Samsa xonim — buyurtmachisiga, Greta esa — do‘kon egasiga. Ular yozayotganda farrosh ayol kirib, ertalabki ishini tugatgani uchun ketayotganini aytdi. Avvaliga uchalasi ham boshlarini ko‘tarmay, faqat bosh irg‘ab qo‘yishdi, lekin farrosh ayol hamon ketmayotganini ko‘rib, achchiqlanib unga qarashdi.

— Xo‘sh? — so‘radi janob Samsa.

Farrosh ayol go‘yo oilaga katta bir xushxabar aytmoqchi bo‘lgandek, lekin faqat batafsil so‘ralgandagina aytadigandek, jilmayib eshik oldida turardi. Uning shlyapasidagi deyarli tik turgan kichkina tuyaqush pati — u xizmatga kirganidan beri janob Samsaning g‘ashini keltirardi — har tomonga yengil tebranardi.

— Xo‘sh, nima istaysiz? — deb so‘radi farrosh ayol eng ko‘p hurmat qiladigan Samsa xonim.

— Ha, — javob berdi farrosh ayol va xushchaqchaq kulgidan darhol gapira olmadi, — hm, anavi narsani qanday qilib yo‘qotish haqida tashvishlanmanglar. Hammasi joyida.

Samsa xonim va Greta go‘yo yozishni davom ettirmoqchi bo‘lgandek, xatlari ustiga engashishdi; farrosh ayol hammasini batafsil hikoya qilmoqchi ekanini payqagan janob Samsa qo‘lini cho‘zib, buni qat’iyan rad etdi. Hikoya qilishga ruxsat berilmagach, farrosh ayol o‘zining juda shoshib turganini esladi va aftidan ranjib: «Xo‘p, xayr, hammaga», — deb qichqirdi, keskin burildi va eshikni dahshatli qarsillatib, xonadondan chiqib ketdi.

— Kechqurun uni haydaymiz, — dedi janob Samsa, lekin na xotini, na qizi unga javob berishdi, chunki farrosh ayol ularning endigina topilgan osoyishtaligini buzganga o‘xshardi.

Ular o‘rinlaridan turib, derazaga borishdi va bir-birini quchoqlab o‘sha yerda qolishdi. Janob Samsa kreslosida ular tomonga burilib, bir oz vaqt jimgina ularni kuzatdi. So‘ng qichqirdi:

— Qani, bu yoqqa kelinglar. Eskisini unutaylik. Menga ham ozgina e’tibor beringlar.

Ayollar darhol uning oldiga shoshilishdi, uni erkalashdi va tezda xatlarini yozib tugatishdi.

So‘ng uchalasi birga, so‘nggi oylar ichida birinchi marta, uydan chiqishdi va tramvayda shahar tashqarisiga, ochiq dala tomonga jo‘nashdi. Ular yolg‘iz o‘tirgan vagonni iliq quyosh nuri to‘ldirib turardi. O‘rindiqlarga qulay suyanib, ular kelajak haqida gaplashishdi va diqqat bilan o‘ylab ko‘rilsa, kelajak unchalik yomon ham emasligi ma’lum bo‘ldi, chunki hozirgi ishlari — ular shu paytgacha bu haqda bir-birlaridan so‘ramagan ham ekanlar — uchalasi uchun ham juda qulay va ayniqsa kelajakda yaxshi istiqbolli edi. Hozircha vaziyatni eng ko‘p yaxshilashga, albatta, osongina xonadon almashtirish orqali erishish mumkin edi; ular Gregor tanlagan hozirgi xonadondan kichikroq va arzonroq, lekin qulayroq joylashgan va umuman amaliyroq xonadonga ko‘chmoqchi edilar. Ular shunday suhbatlashar ekan, janob Samsa va Samsa xonimning xayoliga, borgan sari jonlanib borayotgan qizlariga qarab, deyarli bir vaqtda shunday fikr keldi: so‘nggi paytlardagi barcha qayg‘ular yuzini oqartirib yuborganiga qaramay, u chiroyli, qomatli qizga aylanib qolibdi. Jimib qolib, deyarli ongsiz ravishda nigohlar bilan bir-birlarini tushunib, ular endi unga yaxshi bir kuyov qidirish vaqti kelganini o‘ylashdi. Va go‘yo ularning yangi orzulari va ezgu niyatlarining tasdig‘idek, manzilga yetib kelishganda, qizlari birinchi bo‘lib o‘rnidan turdi va o‘zining navqiron tanasini kerishib rostladi.