Navoiy so‘zga katta e’tibor bergan: u so‘zni odamni ham yuksaltiradigan, ham xor qiladigan kuch deb bilgan. «Mahbub ul-qulub»ning uchinchi qismida til va nutq odobi haqidagi hikmatlar eng ko‘p uchraydigan mavzulardan biri.

1. Ko‘ngil — bir xazina, til — shu xazinaning qulfi, so‘z esa uning kaliti. Odamning ichida nima borligi uning gapirishidan bilinadi.

Kimningdir qalbida nima borligini bilish uchun uni bir oz gapirtirib ko‘rish kifoya. Xuddi shunday, odamlar ham sizning ichki dunyongizni so‘zlaringizdan o‘lchaydi.

2. Ko‘p gapirgan ko‘p yanglishadi. Kam gapirgan kam xato qiladi. Oz bo‘lsin, soz bo‘lsin.

Imtihonda ham, suhbatda ham, ijtimoiy tarmoqda ham shu qoida ishlaydi: qisqa va aniq fikr uzun va chalkash nutqdan kuchliroq.

3. Yaxshi so‘z jarohatga malham bo‘ladi, yomon so‘z esa ko‘ngilga shunday yara soladiki, uni hech qanday malham bitirmaydi. Qilich yarasi bitadi, til yarasi bitmaydi.

Achchiq ustida yozilgan bitta xabar yillik do‘stlikni buzishi mumkin. Yuborishdan oldin bir daqiqa kuting.

4. Aytilgan so‘z otilgan o‘qqa o‘xshaydi: uni qaytarib bo‘lmaydi. Shuning uchun gapirishdan oldin o‘ylagan — keyin pushaymon bo‘lmaydi.

Internet zamonida bu yanada to‘g‘ri: yozilgan narsa o‘chirilsa ham, kimdir uni saqlab qolgan bo‘ladi.

5. Odamni tilidan taniydilar. Kiyimi chiroyli bo‘lgani bilan, og‘zini ochganda nima chiqishi uning asl qiymatini ko‘rsatadi.

Suhbat, intervyu, birinchi tanishuv — hammasida so‘zlaringiz sizning eng muhim «kiyimingiz».

6. Behuda gap — sahroda yoqilgan chiroq: hech kimga yorug‘lik bermaydi, faqat moyni kuydiradi.

Mazmunsiz gap-so‘zga ketgan vaqt va kuch — qaytmaydigan sarmoya. Uni foydali suhbatga yo‘naltiring.

7. Siring — sening asiring; uni birovga aytdingmi, sen uning asiriga aylanasan.

Shaxsiy ma’lumot, parol, oilaviy sir — o‘zingizda tursa, siz xo‘jayinsiz. Ochib qo‘ysangiz, endi u boshqaning qo‘lida.

8. G‘iybat qilgan odam bilan ehtiyot bo‘l: senga birovning aybini olib kelgan kishi, boshqalarga ham sening aybingni olib boradi.

Guruhdagi «yangilik tashuvchi»ga sir aytmang. Bugun u boshqalar haqida gapiryapti — ertaga siz haqingizda gapiradi.

9. Gapni o‘z o‘rnida va o‘z vaqtida aytish ham hikmat. To‘g‘ri so‘z ham noo‘rin aytilsa, foyda o‘rniga zarar keltiradi.

Do‘stingizning xatosini ko‘pchilik oldida emas, yolg‘izda aytish — ham to‘g‘rilik, ham odob.

Ibratli hikoyat (Sharq rivoyatlaridan). Bir yigit jahl ustida do‘stiga og‘ir so‘z aytib qo‘yibdi, keyin pushaymon bo‘lib, donishmanddan maslahat so‘rabdi. Donishmand unga bir qop pat beribdi: «Har bir ko‘chaga bittadan pat tashlab chiq». Yigit shunday qilibdi. «Endi borib, hammasini qaytarib yig‘ib kel», — debdi donishmand. Yigit qaytib kelib: «Shamol hammasini uchirib ketibdi, birortasini ham topolmadim», — debdi. «Aytilgan so‘z ham shunday, — debdi donishmand. — Uni tarqatish oson, qaytarib yig‘ish imkonsiz».