Hikmatlar: rostlik va yolg‘on haqida

Rostlik — Navoiy asarlarida eng ko‘p ulug‘lanadigan fazilatlardan biri. Uning fikricha, jamiyat ishonch ustiga quriladi, ishonch esa rostlik ustiga.

64. Rost so‘z achchiq bo‘lsa ham shifo; yolg‘on so‘z shirin bo‘lsa ham zahar.

Yolg‘on bilan bir daqiqalik qulaylik sotib olinadi, rostlik bilan esa bir umrlik ishonch.

65. Yolg‘onchining jazosi shuki, u rost gapirganda ham unga hech kim ishonmaydi.

«Bo‘ri keldi» deb qichqirgan cho‘pon haqidagi ertak ham shu haqida.

66. Bitta yolg‘onni yashirish uchun o‘nta yolg‘on kerak bo‘ladi.

Yolg‘on qarzga o‘xshaydi: foizi tobora o‘sib boradi.

67. Rostgo‘y odam xotirjam uxlaydi: unga nima deganini eslab yurish kerak emas.

Ichki xotirjamlikning eng oddiy siri — rost gapirish.

68. Va’da — qarz. Uni ado qilmagan — qarzdor bo‘lib qoladi.

Bajara olmaydigan va’dani bermang. «Bilmadim, urinib ko‘raman» deyish uyat emas.

69. Omonatga xiyonat qilgan — o‘z obro‘siga xiyonat qilgan bo‘ladi.

Sizga ishonib berilgan kitob, pul yoki sir — ishonchning sinovi.

70. Ikkiyuzlamachi odam — ikki tig‘li pichoq: kimning qo‘lida bo‘lsa ham, avvalo uni kesadi.

Kimgadir bir gap, boshqasiga boshqa gap aytgan odam oxir-oqibat hammaning ishonchini yo‘qotadi.

71. Haqiqatni yashirish — yarim yolg‘on.

Ba’zan sukut ham yolg‘onga sherik bo‘ladi. Adolatsizlikni ko‘rib, jim turish ham javobgarlik.

72. Yaxshi nom — o‘limdan keyin ham yashaydigan umr. Uni oltin bilan sotib olib bo‘lmaydi, faqat rostlik va ezgulik bilan topiladi.

Navoiyning o‘zi bunga misol: besh yuz yildan ortiq vaqt o‘tdi, ammo uning nomi ezgulik bilan tilga olinadi.

Ibratli hikoyat (Sharq rivoyatlaridan). Bir bola ilm olish uchun karvon bilan yo‘lga chiqibdi. Onasi uning to‘niga qirqta oltin tikib qo‘yib: «Hech qachon yolg‘on gapirma», — deb tayinlabdi. Yo‘lda karvonni qaroqchilar talabdi. Bittasi boladan: «Senda nima bor?» — deb so‘rabdi. «Qirqta oltin», — debdi bola. Qaroqchilar kulishibdi, ishonmay, sardoriga olib borishibdi. Bola yana rostini aytibdi va to‘nidagi oltinlarni ko‘rsatibdi. «Nega yashirmading?» — deb so‘rabdi sardor. «Onamga yolg‘on gapirmayman deb va’da berganman», — debdi bola. Bu so‘z sardorga shunday ta’sir qilibdiki, u talangan mollarni qaytarib, o‘zi ham tavba qilgan ekan. Bu rivoyat Sharqda Abdulqodir Giloniy nomi bilan bog‘lab aytiladi.