Oldinga!

«Bu dunyoda hech narsa o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi — kimdir uni yuzaga chiqarmaguncha» (Jeyms Garfild).

«Yo yo‘l topaman, yo yo‘l ochaman».

Nil jangi oldidan admiral Nelson kapitanlariga puxta o‘ylangan rejasini tushuntirib bergach, kapitan Berri quvonib so‘radi:

— Agar g‘alaba qozonsak, dunyo nima deydi?

— Bu yerda «agar» degan so‘z yo‘q, — javob berdi Nelson. — G‘alaba qozonishimiz aniq. Kim tirik qolib, bu haqda hikoya qilib berishi — boshqa masala.

Boshqalar faqat ehtimoliy mag‘lubiyatni ko‘rgan joyda uning o‘tkir ko‘zi va dovyurak ruhi shonli g‘alaba imkoniyatini ko‘rgan edi.

— Dovondan o‘tish mumkinmi? — deb so‘radi Napoleon Alp tog‘laridagi qo‘rqinchli Sen-Bernar dovonini o‘rganishga yuborilgan muhandislardan.

— Ehtimol, — degan ikkilangan javob keldi, — bu imkoniyat chegarasida.

— Unday bo‘lsa, oldinga! — dedi Napoleon, ular sanab bergan yengib bo‘lmasdek tuyulgan to‘siqlarga parvo ham qilmay. Angliya va Avstriya oltmish ming kishilik qo‘shinni og‘ir to‘plari, tonna-tonna o‘qlari va yuk-anjomlari bilan «hech qachon g‘ildirak aylanmagan va aylanishi ham mumkin bo‘lmagan» Alp orqali o‘tkazish g‘oyasini masxara qilib kulishdi. Ammo Napoleon o‘z safdoshlarini xavf ostida yolg‘iz tashlab qo‘yadigan odam emas edi. «Imkonsiz» ish amalga oshgach, ba’zilar buni ancha oldin ham qilish mumkin bo‘lganini tushunib qolishdi. Ko‘p sarkardalarda zarur anjom ham, asbob ham, chidamli askarlar ham bo‘lgan; faqat Bonapartdagi qat’iyat va iroda yetishmagan. U qiyinchilikdan qochmagan, aksincha, ehtiyojning o‘zidan imkoniyat yasab olgan.

To‘g‘ri, dunyoda faqat bitta Napoleon bo‘lgan. Ammo oddiy yigit yoki qiz oldidagi «Alp tog‘lari» buyuk korsikalik oshib o‘tgan cho‘qqilar kabi baland va xavfli emas.

Favqulodda imkoniyatlarni kutmang. Oddiy imkoniyatlarni qo‘lga oling va ularni buyuk qiling.

1838-yilning 6-sentyabr tongida Angliya va Shotlandiya o‘rtasidagi Longston mayog‘ida yashovchi yosh qiz shamol va to‘lqin shovqinidan ham baland ko‘tarilgan dahshatli faryoddan uyg‘onib ketdi. Misli ko‘rilmagan bo‘ron avjida edi. Durbin orqali qaraganda yarim mil narida qoyalarga urilib halokatga uchragan kemaning chig‘irig‘iga yopishib olgan to‘qqiz kishi ko‘rindi.

— Hech narsa qila olmaymiz, — dedi mayoqchi Uilyam Darling.

— Yo‘q, ularni qutqarishimiz kerak! — deb qichqirdi qizi va ota-onasiga yig‘lab yolvordi. Nihoyat otasi:

— Mayli, Greys, garchi aqlim boshqacha desa ham, gapingga kiraman, — dedi.

Kichkina qayiq g‘azabnok dengizda quyun ichidagi patdek uloqtirildi. Ammo halokatga uchraganlarning faryodi qizning zaif qo‘llarini po‘latdek mustahkam qildi. Qayerdandir kutilmagan kuch paydo bo‘ldi va qahramon qiz otasi bilan bir maromda eshkak eshdi. Oxiri to‘qqiz kishi ham qayiqqa olindi. Greys Darling o‘sha kuni ko‘plab qirollarning zafarlaridan ham ko‘proq Angliya sha’nini oshirgan ish qildi. Shahar-shaharga boylik va shon izlab ketgan aka-opalarini bugun hech kim tanimaydi, u esa mashhur bo‘ldi — u zodagonlarni ko‘rish uchun Londonga bormadi, ular uni ko‘rish uchun mayoqqa kelishdi.

Venetsiyalik boy Falyero uyida katta ziyofat beradigan bo‘ldi. Ziyofatdan sal oldin dasturxon o‘rtasiga qo‘yiladigan bezakni tayyorlayotgan qandolatchi uni buzib qo‘yganini xabar qildi. Oshxonada idish yuvib yurgan bir bola shunday dedi:

— Agar ruxsat bersangiz, menimcha, bunga yarasha bir narsa yasay olaman.

— Sen? — hayron bo‘ldi bosh xizmatkor. — Kim bo‘lasan o‘zi?

— Men toshtarosh Pizanoning nevarasi Antonio Kanovaman.

Boshqa ilojsiz qolgan xizmatkor ruxsat berdi. Bola sariyog‘ keltirishni so‘radi va tezda undan cho‘kkalab yotgan ulkan sher yasadi. Ziyofatga Venetsiyaning eng mashhur savdogarlari, shahzodalari va zodagonlari, ular orasida san’atni yaxshi tushunadigan mutaxassislar ham kelgan edi. Ular sariyog‘dan yasalgan sherni ko‘rib, nima uchun kelganlarini ham unutib qo‘yishdi va qaysi buyuk haykaltarosh mahoratini bunday omonat materialga sarf qilganini so‘rashdi. Sherni qisqa vaqt ichida oshxona bolasi yasaganini bilgach, ziyofat uning sharafiga bayramga aylandi. Uy egasi bolani eng yaxshi ustozlarda o‘qitish xarajatini o‘z zimmasiga oldi. Antonio bu omaddan aynimadi, o‘sha oddiy, mehnatkash bola bo‘lib qoldi. Bugun esa butun dunyo Kanovani barcha zamonlarning eng buyuk haykaltaroshlaridan biri sifatida biladi.

Zaif odamlar imkoniyatni kutadi, kuchli odamlar uni yaratadi.

Imkoniyat yo‘qligi — har doim zaif, ikkilanuvchan aqlning bahonasi. Imkoniyatlar! Har bir hayot ularga to‘la. Maktab yoki oliygohdagi har bir dars — imkoniyat. Har bir imtihon — hayotdagi bir imkon. Har bir mijoz, har bir bemor, har bir savdo bitimi — imkoniyat: xushmuomala bo‘lish, mard bo‘lish, halol bo‘lish, do‘st orttirish imkoniyati. Sizga bildirilgan har bir ishonch — katta imkoniyat. Kuchingiz va sha’ningizga yuklangan har bir mas’uliyat — bebaho.

Vaqtim ham, imkonim ham yo‘q, deb doim nolib yuradigan — katta mehnatkash emas, dangasa odam. Ba’zi yigitlar boshqalar beparvolik bilan tashlab yuboradigan mayda-chuyda imkoniyatlardan boshqalarning butun umrida olganidan ko‘proq narsa oladi. Ular asalaridek har bir guldan bol yig‘adi: uchratgan har bir odam, kunning har bir holati ularning bilimi yoki kuchiga nimadir qo‘shadi.

«Omad hayotida bir marta bo‘lsa ham kelmagan odam yo‘q, — degan ekan bir kardinal, — ammo u odamning o‘zini kutib olishga tayyor emasligini ko‘rsa, eshikdan kirib, derazadan chiqib ketadi».

Ochiq ko‘z hamma joyda imkoniyat topadi. Suv to‘la idishga qattiq jism botirilganda suv toshib chiqishini hamma ko‘rgan, ammo faqat Arximed bundan har qanday shakldagi jismning hajmini topish usulini kashf qildi. Osilgan yuk tebratilsa, bir maromda borib-kelishini hamma bilardi, lekin Piza soboridagi tebranayotgan chiroqqa qarab turgan yosh Galiley shunda mayatnik qonunini ko‘rdi. Daraxtdan son-sanoqsiz olma tushgan, ba’zan beparvo odamlarning boshiga tushib, ularni o‘ylashga undagandek bo‘lgan; ammo olmalar ham sayyoralarni o‘z yo‘lida ushlab turgan qonun bilan yerga tushishini birinchi bo‘lib Nyuton angladi. Bu odamlar butun insoniyatga tegishli bo‘lgan oddiy imkoniyatlardan foydalangani uchungina buyuk sanaladi.

Bir rassomning ustaxonasiga kelgan mehmon ko‘plab haykallar orasida yuzini sochi to‘sib turgan, oyoqlarida qanoti bor bir haykalni ko‘rib so‘radi:

— Buning nomi nima?

— Imkoniyat, — javob berdi haykaltarosh.

— Nega yuzi berkitilgan?

— Chunki odamlar u kelganda kamdan-kam taniydi.

— Nega oyoqlarida qanot bor?

— Chunki u tez ketib qoladi, ketgach esa uni quvib yetib bo‘lmaydi.

Ammo foydalana olmaydigan yoki foydalanishni istamaydigan odam uchun eng yaxshi imkoniyatning nima qadri bor?

Kemalardan birining kapitani shunday hikoya qilgan edi: «Tun cho‘kib kelardi, dengiz to‘lqinlanardi. Men shikastlangan «Markaziy Amerika» paroxodiga yaqinlashib, yordam kerakmi, deb so‘radim. «Cho‘kayapmiz», — deb qichqirdi kapitan Xerndon. «Yo‘lovchilarni hoziroq menga o‘tkazganingiz ma’qul emasmi?» — dedim. «Ertalabgacha yonimda turing», — deb javob berdi u. «Harakat qilaman, lekin yo‘lovchilarni hozir o‘tkazganingiz yaxshi emasmi?» «Ertalabgacha yonimda turing», — yana qichqirdi kapitan. Men uning yonida qolishga urindim, ammo tunda to‘lqin shunchalik kuchli ediki, joyimda turolmadim va o‘sha paroxodni qaytib ko‘rmadim. Bir yarim soatdan keyin u odamlari bilan birga cho‘kib ketdi».

Kapitan Xerndon qo‘ldan boy bergan imkoniyatning qadrini u qo‘ldan ketgandagina tushundi. Ammo so‘nggi daqiqalaridagi achchiq pushaymondan nima foyda? O‘tib ketgan suv bilan tegirmon aylanmaydi.

Bunday odamlar hamma ishda sal kechikadi yoki sal shoshiladi. Bolaligida maktabga kech qolgan, uy yumushlarini paysalga solgan — odat shunday shakllanadi. Endi esa mas’uliyat kelganda, ular «kecha borganimda o‘sha ishni olardim» yoki «ertaga balki topib qolarman» deb o‘ylaydi. Kelajakda o‘zini qanday rivojlantirishni, boshqalarga qanday yordam berishni ko‘radi, ammo hozirda hech qanday imkoniyat ko‘rmaydi.

«Bir necha yillardan qimmatroq daqiqalar bo‘ladi, — deydi Din Olford. — Kutilmaganda kelgan besh daqiqa butun hayotning hal qiluvchi voqeasini o‘z ichiga olishi mumkin». «Burilish nuqtasi deb atalgan narsa, — deydi Arnold, — oldingi tayyorgarlikni bir joyga jamlab, natijaga aylantiradigan holatdan boshqa narsa emas».

Muammomiz shundaki, biz doim boylik, shon yoki obro‘ orttirish uchun shohona imkoniyat izlaymiz. Biz shogirdliksiz ustalikni, o‘qimasdan bilimni, mehnat qilmasdan boylikni kutamiz.

Yigitlar va qizlar, nega kun bo‘yi bekor turibsiz? Siz tug‘ilishingizdan oldin hamma yer band bo‘lib bo‘lganmi? Yer hosil berishdan to‘xtaganmi? Hamma o‘rinlar egallanganmi, hamma imkoniyatlar tugaganmi? Tabiatning barcha sirlari ochib bo‘linganmi? O‘tib borayotgan shu daqiqalardan o‘zingizni yuksaltirish yoki boshqalarga foyda keltirish uchun foydalanadigan biror yo‘l yo‘qmi?

Imkoniyatingizni kutmang. Uni yarating — cho‘pon bola Ferguson ipga tizilgan bir hovuch shisha munchoq bilan yulduzlargacha bo‘lgan masofani hisoblaganidek; Jorj Stefenson shaxtadagi ko‘mir vagonlarining qora devorlariga bo‘r bilan yozib matematika qoidalarini o‘rganganidek. Dangasa uchun oltin imkoniyatlar ham hech narsa emas, mehnatsevarlik esa eng oddiy imkoniyatni ham oltinga aylantiradi.