«Hayotdagi muvaffaqiyatning siri — imkoniyat kelganda unga tayyor turishdir» (Dizraeli).

— Yigitlar uchun endi yaxshi imkoniyatlar qolmadi, — deb nolidi yosh huquqshunoslik talabasi mashhur davlat arbobi Daniel Vebsterga.

— Tepada doim joy bor, — deb javob berdi Vebster.

Minglab kambag‘al bolalar boy bo‘lgan, gazeta sotuvchi bolalar parlamentga saylangan, eng quyi tabaqada tug‘ilganlar eng yuqori lavozimlarga yetgan dunyoda imkoniyat yo‘qmi? Undan foydalanishni biladigan odam uchun dunyo — butunlay eshik, butunlay imkoniyat. Ammo biz ko‘pincha o‘zimizga berilgan kuchga emas, tashqi yordamga ortiqcha tayanamiz. Biz yonimizdagi narsani ko‘rmay, juda uzoqqa qaraymiz.

Baltimorlik bir xonim balda qimmatbaho olmos bilaguzugini yo‘qotib qo‘ydi va uni plashining cho‘ntagidan o‘g‘irlashgan deb o‘yladi. Yillar o‘tdi, u kambag‘allashib, nonga pul topish tashvishida yurdi. Bir kuni eski, yirtiq plashini qirqib, undan qalpoq tikmoqchi bo‘ldi — va plashning astari ichidan o‘sha olmos bilaguzukni topib oldi. Butun qashshoqlik yillari davomida u boy edi, faqat buni bilmasdi.

O‘zini kambag‘al deb hisoblaydigan ko‘pchiligimiz atrofimizdagi imkoniyatlarga, olmos bilaguzukdan ham qimmatroq qobiliyatlarga boymiz — faqat ularni ko‘ra olsak bas. Imkoniyatni o‘zi turgan joyda ko‘ra olmay, boshqa joyda yaxshiroq bo‘ladi deb o‘ylaydigan yigitning holiga voy.

Nevadadagi eng boy oltin va kumush koni egasi tomonidan atigi qirq ikki dollarga sotilgan — u boyib ketaman deb o‘ylagan boshqa konlarga borish uchun yo‘l puli kerak edi. Professor Agassis talabalariga yuzlab akr toshloq va foydasiz o‘rmonli yeri bo‘lgan bir fermer haqida gapirib bergan. U yerini sotib, neft biznesiga kirmoqchi bo‘ldi, uzoq vaqt neft konlarini o‘rgandi, so‘ng fermasini ikki yuz dollarga sotib, ikki yuz mil narida yangi ish boshladi. Ko‘p o‘tmay, fermani sotib olgan odam o‘sha yerdan ulkan neft bulog‘ini topdi — oldingi egasi esa bu «yaroqsiz suv»ni bilmasdan quritishga uringan ekan.

Yuzlab yillar oldin Hind daryosi bo‘yida Ali Hafed degan bir fors yashagan. Uning xotini va bolalari, keng dalalari, gulzorlari, mevali bog‘lari va o‘rmonlari bor edi. U boy, qanoatli va baxtli edi. Bir kuni kechqurun uning uyiga bir qari rohib keldi va gulxan yonida o‘tirib, dunyo qanday yaratilgani, quyoshning ilk nurlari yer yuzida qanday qilib olmosga aylangani haqida gapirib berdi. Rohibning aytishicha, bosh barmoqdek keladigan bitta olmos mis, kumush va oltin konlaridan qimmatroq ekan; bir siqim olmos bilan butun bir viloyatni, olmos koni bilan esa butun bir podsholikni sotib olish mumkin ekan.

Ali Hafed tingladi — va endi boy odam emas edi. Unga norozilik yuqqan edi, norozilik bilan esa har qanday boylik yo‘qoladi. Ertasi kuni tongda u rohibni uyg‘otib, olmos konini qayerdan topish mumkinligini so‘radi.

— Olmos nimangga kerak? — hayron bo‘ldi rohib.

— Boy bo‘lib, bolalarimni taxtga o‘tqazmoqchiman.

— Unda borib, topguningcha izlayver.

Ali Hafed fermasini arzon-garovga sotdi, oilasini qo‘shnisiga qoldirdi va xazina izlab yo‘lga chiqdi. Yillar davomida Arabiston tog‘lari, Falastin va Misr bo‘ylab kezdi, ammo olmos topmadi. Puli tugab, ochlik bo‘g‘ziga kelganda, o‘z ahmoqligi va jul-jul kiyimidan uyalgan bechora Ali Hafed o‘zini to‘lqinlarga tashladi.

Uning fermasini sotib olgan odam esa qanoatli kishi edi, borini qadrlardi va boylik izlab uzoqlarga ketishga ishonmasdi. Bir kuni tuyasi bog‘dagi ariqdan suv ichayotganda u ariq tubidagi oq qumda nimadir yaltirab ketganini ko‘rdi. U toshni olib, chiroyli tovlanishiga mahliyo bo‘lib, uyga olib kirdi va o‘choq yonidagi tokchaga qo‘yib, unutib yubordi. Kunlarning birida o‘sha qari rohib uning uyiga keldi va xonaga kirishi bilan toshning yaltirashini ko‘rib qichqirib yubordi:

— Mana olmos! Ali Hafed qaytib keldimi?

— Yo‘q, — dedi fermer, — bu olmos ham emas, oddiy tosh.

Ular bog‘ga chiqib, oq qumni barmoqlari bilan titkilashdi — va undan birinchisidan ham chiroyliroq boshqa olmoslar chiqdi. Mashhur Golkonda olmos konlari ana shunday topilgan. Agar Ali Hafed uyida qolib, o‘z bog‘ini kavlaganida edi, dunyoning eng boy odamlaridan biri bo‘lardi, chunki butun fermasi qimmatbaho toshlarga to‘la edi.

Sizning ham o‘z o‘rningiz va o‘z ishingiz bor. Uni toping va to‘ldiring. Shuni yodda tutingki, to‘rt narsa qaytib kelmaydi: aytilgan so‘z, otilgan o‘q, o‘tgan umr va qo‘ldan boy berilgan imkoniyat.

Minglab odamlar boshqalar e’tibor bermay o‘tib ketadigan mayda narsalardan boylik orttirgan. Asalari o‘rgimchak zahar oladigan gulning o‘zidan bol olganidek, ba’zi odamlar eng oddiy narsalardan — teri qoldiqlari, paxta chiqindisi, temir qipig‘idan — boylik yaratadi, boshqalar esa xuddi shu narsalardan faqat qashshoqlik ko‘radi.

Avval dunyoga nima kerakligini aniqlang, keyin shu ehtiyojni qondiring. Kambag‘al bir odamning botinkasidagi ip teshiklari yirtilib ketdi, yangisini olishga esa puli yo‘q edi. «Teriga parchinlab qo‘yiladigan metall ilmoq yasayman», — dedi u o‘ziga o‘zi va shu ixtiro bilan boy bo‘ldi. Kuzatuvchan bir sartarosh soch qirqadigan qaychini takomillashtirib, soch olish mashinkasini ixtiro qildi. Kasal xotini o‘rniga kir yuvishga majbur bo‘lgan bir erkak bu ishning qanchalik og‘ir va sekinligini birinchi marta his qildi va kir yuvish mashinasini o‘ylab topdi.

Dunyoning buyuk ishlarini katta mablag‘li odamlar qilmagan. Paxta tozalash mashinasi dastlab yog‘och kulbada yasalgan. Edison ilk tajribalarini poyezdning yuk vagonida, gazeta sotuvchi bola bo‘lib yurgan paytida boshlagan.

Mikelanjelo Florensiya ko‘chasidagi axlat orasidan qandaydir noshud usta qirqib, buzib, tashlab yuborgan Karrara marmarini topdi. Ehtimol, ko‘p rassomlar bu marmarning yaxshi sifatini ko‘rib, uning buzilganiga achingandir. Ammo Mikelanjelo o‘sha vayrona ichida farishtani ko‘rdi va iskanasi bilan undan Italiyaning eng go‘zal haykallaridan biri — yosh Dovud haykalini chiqardi.

Buyuk tabiatshunos Faradey temirchining o‘g‘li edi. Yoshligida u Hamfri Devi ma’ruzalarini tinglab yurdi, so‘ng undan Qirollik institutida ish so‘rab xat yozdi. Devi bir do‘stidan maslahat so‘radi:

— Faradey degan yigit ish so‘rayapti. Nima qilsam ekan?

— Nima qilasan? Shisha idishlarni yuvishga qo‘y. Agar biror narsaga arziydigan bo‘lsa, darhol ishga kirishadi; bosh tortsa, hech narsaga arzimaydi.

Ishdan bo‘shagan har bir daqiqasida dorixona chordog‘ida eski tova va shisha idishlar bilan tajriba o‘tkazgan yigit idish yuvishda ham imkoniyat ko‘rdi. Keyinchalik Tindal bu «imkoni yo‘q» bola haqida: «U dunyo ko‘rgan eng buyuk eksperimentator», — degan edi.

Bir rassom haqida rivoyat bor: u Bibi Maryamning haykalini yo‘nish uchun uzoq vaqt sandal daraxti qidirdi. Butun umrlik orzusini amalga oshira olmay, umidini uzmoqchi bo‘lib turganda, tushida unga o‘tinga yoqish uchun tayyorlangan oddiy eman g‘o‘lasidan haykal yo‘nish buyurildi. U shunday qildi va oddiy o‘tindan shoh asar yaratdi. Ko‘pchiligimiz haykalimiz uchun «sandal daraxti» kutib, hayotdagi katta imkoniyatlarni qo‘ldan boy beramiz — holbuki ular biz yoqib yuboradigan oddiy g‘o‘lalarda yashiringan.

Boy bo‘lishni istasangiz, o‘zingizni va o‘z ehtiyojlaringizni o‘rganing. Millionlab odamlarning ehtiyoji ham xuddi shunday ekanini ko‘rasiz. Eng ishonchli ish doim insonning asosiy ehtiyojlari bilan bog‘liq: kiyim, uy, ovqat, qulaylik, ta’lim. Insoniyatning katta bir ehtiyojini qondira oladigan, odamlar foydalanadigan usullarni yaxshilay oladigan har qanday odam o‘z omadini topadi.