Inson haqida, u qanchalik ko‘p narsaga erishgan bo‘lmasin, aytish mumkin bo‘lgan eng ulug‘ gap — u o‘z nomini toza saqladi.

Nega yillar o‘tgan sari Avraam Linkolnning obro‘si kattalashib, uning xarakteri dunyo uchun tobora ko‘proq ahamiyat kasb etmoqda? Chunki u nomini toza saqladi, hech qachon qobiliyatini sotmadi va obro‘sini qimorga tikmadi. Butun tarixda faqat boy bo‘lgan — boyligi qanchalik katta bo‘lmasin — biror odam o‘rmonzor chekkasidan chiqqan bu kambag‘al yigitchalik ezgulik kuchiga, tsivilizatsiyada shunchalik tirik kuchga aylanganmi? Bu xarakter dunyodagi eng buyuk kuch ekanining qanchalik yorqin isboti!

Odam nimanidir himoya qilishi, sotilmasligi, o‘z insoniyligini maoshga, hech qanday pulga, ta’sir yoki lavozimga ijaraga bermasligi, o‘zi ma’qullay olmaydigan narsaga nomini qo‘ymasligi ma’lum bo‘lishi bilanoq, dunyoda ahamiyat kasb etadi va kuchga aylanadi.

Bugun ko‘p odamlarning muammosi shundaki, ular o‘z kasbidan tashqarida hech narsani himoya qilmaydi. Ular yaxshi o‘qigan, o‘z sohasini yaxshi biladigan, ko‘p mutaxassislik bilimiga ega bo‘lishi mumkin, ammo ularga tayanib bo‘lmaydi. Ularda fazilatining o‘tkirligini yo‘qotadigan qandaydir nuqson bor. Ular ancha halol bo‘lishi mumkin, ammo ularga to‘liq ishonib bo‘lmaydi.

Ko‘p narsani biladigan, o‘z kasbida taniqli huquqshunos yoki shifokorni topish qiyin emas; ammo huquqshunos yoki shifokor bo‘lishdan oldin inson bo‘lgan, ismi poklik, ishonchlilik va mustahkamlik bilan bir ma’noni anglatadigan odamni topish unchalik oson emas. Hamma joyda aqlli, epchil, uzoqni ko‘radigan, ayyor odamlarni ko‘ramiz; ammo nomi oppoq, to‘g‘ri yo‘ldan og‘maydigan, shubhali bitimga sherik bo‘lgandan ko‘ra muvaffaqiyatsizlikni afzal ko‘radigan odam nisbatan kamdan-kam uchraydi.

Xalq hurmatining yorqin nuri ostida yashash, boy va qudratli deb havas qilinish, sharafli va to‘g‘riso‘z deb e’zozlanish — va shu bilan birga dunyo o‘ylagan odam emasligingizni doim his qilish; fosh bo‘lib qolishdan, biror narsa niqobingizni yirtib, asl qiyofangizni ko‘rsatib qo‘yishidan doimiy qo‘rquvda yashash naqadar dahshatli! Yashiradigan hech narsasi yo‘q, dunyoga to‘rt tomondan ochiq yashaydigan odamga esa hech narsa jiddiy zarar yetkaza olmaydi.

Teodor Ruzvelt yoshligidanoq shunday qaror qilgan edi: nima bo‘lmasin, ishida muvaffaqiyat qozonsa ham, yutqazsa ham, do‘st orttirsa ham, dushman orttirsa ham, u o‘z yaxshi nomini xavf ostiga qo‘ymaydi — undan oldin boshqa hamma narsadan voz kechadi; hech qachon obro‘si bilan qimor o‘ynamaydi. Uning birinchi orzusi nimanidir himoya qiladigan, haqiqiy inson bo‘lish edi. Siyosatchi yoki boshqa biror kim bo‘lishdan oldin — avval inson. Faoliyatining boshida egri, makkor, vijdonsiz siyosatchilar bilan til biriktirib, ko‘p pul topish uchun unga son-sanoqsiz imkoniyat bo‘lgan. Ammo egrilik uni hech qachon o‘ziga tortmagan. U izlayotgan lavozimni olish uchun o‘zini bulg‘ashi kerak bo‘lsa, undan voz kechib, boshqaga berishni afzal ko‘rgan.

Har bir odam o‘zida pora tega olmaydigan, ta’sir sotib ololmaydigan nimadir borligini his qilishi kerak — sotilmaydigan, hech qanday narxga qurbon qilmaydigan yoki buzmaydigan, kerak bo‘lsa, jonini fido qiladigan nimadir.

Agar odam arziydigan narsani himoya qilsa, o‘zini haqiqiy qadri bilan tan oldirsa, u tavsiyanomalarga, chiroyli kiyimga, hashamatli uyga yoki tanish-bilishga muhtoj bo‘lmaydi. Uning o‘zi o‘zining eng yaxshi tavsiyanomasi.

Xarakterini sarmoya qilishga, har bir majburiyatiga butun insoniyligini garov qilib qo‘yishga ahd qilib hayotga qadam qo‘ygan yigit shon ham, boylik ham topmasa ham, mag‘lub bo‘lmaydi. Bu jarayonda xarakterini yo‘qotgan hech bir odam hech qachon haqiqatan buyuk ish qilmagan.

Halollikning o‘rnini bosadigan narsa hali kashf qilinmagan. Son-sanoqsiz odamlar shunday narsani izlab, halok bo‘lgan. Qamoqxonalarimiz halollik o‘rniga boshqa narsa qo‘yishga uringan odamlar bilan to‘la.

Soxta mavqeda turgan, niqob kiyib yurgan, ichidagi kichik nazoratchi unga doim «Sen yolg‘onchisan, o‘zingni ko‘rsatayotgan odam emassan» deb turgan odam o‘ziga chinakam ishona olmaydi. Haqiqiy emasligini, boshqalar o‘ylagan odam emasligini anglash odamni kuchdan mahrum qiladi, xarakterini ichidan yemiradi, o‘ziga hurmat va ishonchini yo‘q qiladi.

Linkolndan bir ishda noto‘g‘ri tomonni himoya qilishni so‘rashganda, u shunday javob bergan: «Men buni qila olmayman. Hakamlar hay’ati oldida gapirar ekanman, butun vaqt ichimda „Linkoln, sen yolg‘onchisan, sen yolg‘onchisan“ deb o‘ylab turaman va, menimcha, o‘zimni unutib, buni ovoz chiqarib aytib yuboraman».

Xarakterning sarmoya sifatidagi qadrini ko‘p yigitlar juda past baholaydi. Ular oddiy halollik va xarakter yaxlitligidan ko‘ra epchillik, ayyorlik, makr, ta’sir va tanish-bilishga ko‘proq e’tibor beradi. Ammo nega o‘nlab kompaniyalar ellik yil yoki undan ham avval vafot etgan odamning nomidan foydalanish uchun ulkan pul to‘laydi? Chunki o‘sha nomda kuch bor, o‘sha nomda xarakter bor.

Nom shubha tushmaguncha hamma narsaga arziydi; unga shubha yopishsa, hech narsaga arzimaydi. Dunyoda xarakterning o‘rnini bosadigan hech narsa yo‘q. To‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini aytmasa ham, dunyoda halollik va to‘g‘ri muomala bilan tenglashadigan birorta siyosat yo‘q.

Mashhur savdogar Natan Strausdan firmasining katta muvaffaqiyati siri haqida so‘rashganda, u sir bitimning narigi tomonidagi odamga — xaridorga munosabatda ekanini aytgan. Ular dushman orttirishga, mijozni norozi qilishga, undan nohaq foydalanishga yoki unda aldandim degan fikr uyg‘otishga qurbi yetmasligini, uzoq muddatda bitimning narigi tomonidagi odamga eng halol munosabatda bo‘lgan kishi oldinga chiqishini aytgan.

Biz xarakterga beixtiyor ishonamiz. Nimanidir himoya qiladigan, haqiqat va halollikka tayangan odamlarni hurmat qilamiz. Ular biz bilan bir fikrda bo‘lishi shart emas. Biz ularni kuchi, fikrlarining samimiyligi, tamoyillarining egilmasligi uchun qadrlaymiz.

Muvaffaqiyat masalasini yechadigan tamoyillar — haqiqat va adolat, halollik va yaxlitlik; odam bu tamoyillardan qanchalik chetga chiqsa, masalasini yechishdan shunchalik uzoqlashadi. To‘g‘ri, u biror narsaga erishishi mumkin. Pul topishi mumkin — ammo bu muvaffaqiyatmi? O‘g‘ri ham pul topadi, lekin u muvaffaqiyatga erishadimi? Uzun qo‘l bilan o‘g‘irlashdan ko‘ra uzun aql bilan o‘g‘irlash halolroqmi? Yo‘q, bu ancha nohalolroq, chunki bunda qurbon avval aldanadi, keyin talanadi — ikki karra jinoyat.

Bizga ko‘pincha shunday xatlar keladi: «Yaxshi maosh olaman, lekin negadir ko‘nglim tinch emas. Qilayotgan ishim haqida ichimdan „Noto‘g‘ri, noto‘g‘ri“ deb turgan ovozni bostira olmayapman».

Bunday xat yozganlarga biz doim: «Tashlang, tashlang!» — deymiz. Qanday imtiyoz va’da qilmasin, shubhali ishda qolmang. Uning soxta nuri ortidan borsangiz, sizni qoyalarga olib chiqadi. Vijdon man qilgan ishni qilish aql qobiliyatlarini buzadi, xarakterni falaj qiladi.

Sizdan shubhali ishlar qilishingizni kutayotgan ish beruvchiga ayting: qilgan har bir ishingizga insoniyligingiz tamg‘asini, halolligingiz muhrini bosa olmasangiz, unga ishlay olmaysiz. Unga ayting: agar sizdagi eng yuksak narsa muvaffaqiyat keltira olmasa, eng tuban narsa albatta keltira olmaydi. O‘zingizdagi eng yaxshi narsani — sha’ningizni, insoniyligingizni — nohalol odamga yoki yolg‘onchi muassasaga sotishga haqqingiz yo‘q.

Ahd qiling: kasbingiz nima bo‘lmasin, siz nimanidir himoya qilasiz; siz shunchaki huquqshunos, shifokor, savdogar, kotib, dehqon, deputat yoki katta hamyon ko‘tarib yurgan odam bo‘lib qolmaysiz — siz avvalo, oxiri va har doim inson bo‘lasiz.